راهنمای سفر به سیستان و بلوچستان

استان سیستان و بلوچستان از آن دسته از استان‌های کشور محسوب می‌شود که مورد کم‌لطفی گردشگران و مسئولان گردشگری کشور قرار گرفته است؛ اما این منطقه از کشورمان اماکن متعدد تاریخی و جاذبه‌های طبیعی فراوانی دارد که می‌تواند یکی از بهترین تجارب توریستی را برای گردشگران رقم بزند. علاوه بر دیدنی‌ ها، این منطقه با مردمان خون‌گرم خاطراتی فراموش‌نشدنی را برای مسافران خلق می‌کند. همچنین انواع غذاهای سنتی و محلی که در بسیاری از رستوران های استان سیستان و بلوچستان عرضه می‌شود، از دیگر دلایلی است که می‌تواند گردشگران را مجذوب این مقصد کند.

پیش از سفر به این منطقه بهتر است اطلاعاتی درباره جاذبه‌‌های گردشگری آن کسب کنید. همچنین می‌توانید لیست کاملی از هتل های استان سیستان و بلوچستان را در کجارو مشاهده کنید و با آگاهی بیشتری راهی شوید. 

با استان سیستان و بلوچستان آشنا شوید:

جاذبه‌ های تاریخی استان سیستان و بلوچستان

جاذبه های طبیعی استان سیستان و بلوچستان

سیستان و بلوچستان

جاذبه‌ های تاریخی استان سیستان و بلوچستان

شهر سوخته

این شهر بزرگ، شناسنامه پرافتخار سیستان است و از مهم‌ترین جاهای دیدنی استان سیستان و بلوچستان به شمار می‌آید. شهر سوخته بقایای شهری باستانی در ایران است که در ۵۶ کیلومتری زابل و در حاشیه جاده زابل - زاهدان واقع شده‌ است. این شهر اولین و بزرگ‌ترین استقرار شهرنشینی در شرق فلات ایران است که با توجه به بررسی‌های به عمل آمده، ابزار جنگ بسیار کمی در آن کشف شده و همواره در صلح و آرامش بوده است. گورستان شهر سوخته با ۲۵ هکتار وسعت و ۴۰,۰۰۰ گور، به‌عنوان یکی از وسیع‌ترین گورستان‌های قبل از تاریخ، کمک زیادی به پژوهش در روند شکل‌گیری تمدن حاشیه هیرمند و نوع اعتقادات ساکنان آن کرده است.

دهانه غلامان

دهانه غلامان در واقع بقایای شهری عظیم از روزگار هخامنشیان است. این شهر در حدود ۲ کیلومتری روستای قلعه نو و حدود ۴۴ کیلومتری شهر زابل قرار گرفته و از جهات گوناگون دارای اهمیت است. از یک سو تنها شهر خشت و گلی روزگار هخامنشیان است که برخلاف سایر شهرهای این دوره نشانگر زندگی پادشاهان و کاخ‌های مربوط به آن‌ها است، از سوی دیگر بدون برنامه‌ریزی رشد نکرده، بلکه احداث شهر با نقشه و برنامه‌ریزی مدون صورت گرفته است. این مکان در ۲ کیلومتری روستای قلعه نو از توابع شهرستان زهک واقع شده است.

زاهدان کهنه

بقایای شهر زاهدان کهنه در ۲۷ کیلومتری شرق زابل، هفت کیلومتری شمال شهرستان زهک، در بخش مرکزی زهک و حدود ۹ کیلومتری شمال تپه شهرستان، روی بلندی واقع شده است. جی.پی.تیت انگلیسی بر این باور است که این خرابه‌ها مربوط به شهر زرنج (زرنک یا زرنگ) است که ۴۲۰ سال پیش توسط تیمور لنگ و با توجه به ویرانی بندهای سیستان به این صورت در آمده است.

هنری ساوج لندور، جهانگرد باستان شناس و جغرافی‌دان انگلیسی که در سال ۱۹۰۱ به سیستان و بلوچستان سفر کرده است، شهر زاهدان کهنه را به لندن شرق تشبیه کرده است. در محل زاهدان کهنه و اطراف آن، مجموعه‌ای ازبناهای دوران اسلامی وجود دارد که یکی از این مجموعه‌ها در فاصله ۲۵۰ متری شمال شرقی ارگ زاهدان کهنه قرار دارد.

از شهر زاهدان کهنه امروزه فقط برج و باروی آن و قلعه تیمور باقی مانده است. این شهر دارای سه قطعه آبادی بوده که شامل ارگ کهندز، شارستان و ربض است و گرداگرد هرکدام را حصاری به‌همراه برج‌های تدافعی، به‌شکل مستطیل، در بر گرفته است.

کوه خواجه

کوه خواجه یا (کوه رستم) تنها اثر طبیعی در دشت سیستان است که در ۳۰ کیلومتری جنوب غربی شهر زابل قرار دارد. اوشیدا در زبان پارسی میانه به معنی ابدی است. این کوه ذوزنقه‌ای شکل که نزد سه دین اسلام، مسیحیت و زرتشت مقدس است، از سنگ‌های بازالت سیاه رنگ تشکیل شده و با ارتفاع ۶۰۹ متر از سطح دریا، مانند جزیره‌ای در میان دریاچه هامون قرار دارد.

در اطراف این کوه تعداد زیادی آثار باستانی از دوران ساسانیان، اشکانیان و بقایای اماکن اسلامی و معبد بودایی باقی ‌مانده است که شامل قلعه سرسنگ، آرامگاه خواجه غلطان، ساختمان پیر گندم بریان، خانه شیطان، بناهای منفرد آرامگاهی و قبور اسلامی است. آثار تاریخی پیش از اسلام محوطه‌ تاریخی کوه خواجه شامل مجموعه‌ کاخ‌ها، قلعه کهک کهزاد و قلعه چهل دختر است. ارنست هرتسفلد در سال‌های ۱۹۲۵ و ۱۹۲۹ میلادی با بررسی این مجموعه عنوان تخت جمشید خشتی را برای مجموعه کاخ‌های آن برگزید.

تپه طالبخان 

تپه طالبخان با ارتفاع هشت متر و گستره نیم هکتار، در ۷۰ کیلومتری زابل در حاشیه جاده زابل - زاهدان واقع شده است. تاکنون در دو فصل کاوش در این تپه تاریخی، به‌عنوان یکی از تپه‌های اقماری شهر سوخته، آثار مختلف معماری، سفال، فلاخن و پیکرک مربوط به دوره‌های تاریخی شهر سوخته کشف شده است. در تپه‏‌ طالب خان، آثار معماری، تنور‎ها و اجاق‎هایی که در داخل اتاق‎ها قرار داشته نیز کشف شده است.

تپه‌ های ژاله‌ ای

به فاصله پنج و نیم کیلومتری جنوب شرق زابل، در سه راه جاده زابل به زهک، می‌توانید این تپه‌ها را بیابید.

تپه‌های ژاله‌ای شامل تپه‌های مشخص با ارتفاع بیش از ۲ متر از سطح زمین‌های اطراف است. تپه‌های شماره‌ ۱ و ۲ و ۳ در شمال محوطه ژاله‌ای قرار دارد. روی تپه‌ شماره‌ ۱ سفال‌های با لعاب سبز و سفید و نیز یک قطعه سفال کتیبه‌دار مشاهده شده است که به خط کوفی تزیین شده است. شیوه تزیین آن، شیوه زیر رنگ یا زیر لعاب است. تپه‌ ژاله‌ای ۲ هم در قسمت شرق تپه‌ ۱ واقع شده است و روی آن آثار و بقایای معماری دیده می‌شود که ساخته شده از خشت و احتمالا مربوط به دوره های جدیدتر است. روی این تپه نیز آجرهای مستطیل شکل به ضخامت حدود ۵ تا ۶ سانتی‌متر قرار دارد و وسعت آن در حدود ۱۵ در ۲۰ متر است. این تپه در فاصله ۳۵۰ متری تپه شماره‌ ۱ قرار دارد.

تپه‌ های بی‌ بی دوست

این تپه‌ها در ده کیلومتری شمال شرق زابل و در مسیر جاده زابل به شهر هیرمند قرار دارد. در این مکان مجموعه‌ای از آثار دوران اسلامی وجود دارد که دامنه و گستره این آن تا زیارتگاه بی‌بی دوست ادامه پیدا می‌کند. این آثار و باقی‌مانده‌های خرابه‌های موجود بدون شک متعلق به دوران اسلامی منطقه است و به‌شدت آسیب دیده و فرسوده شده است. برخی از آثار معماری به روشنی نشان‌دهنده وجود برج‌های دفاعی گوناگون است.

وجود این برج‌های دفاعی می‌تواند به این معنا باشد که احتمالا در دوران اسلامی، از دوره صفاریان به بعد، منطقه مرتب مورد تعدی و تهاجم بوده است و اهالی برای دفاع از خود مجبور به ساخت برج و حصار بوده‌اند. گفته می‌شود که در این منطقه سرعت وزش باد بیشتر از هر جای دیگر ایران است و همین سرعت وزش باد باعث تخریب شدید آثار موجود در اینجا شده است. سفال‌های بی‌بی دوست از نوع سفال لعاب‌دار دوران اسلامی است.

گورستان اسپیدژ

قبرستان اسپیدژ مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است و در شهرستان ایرانشهر، بخش بزمان، روستای اسپیدژ واقع شده است. این اثر در تاریخ ۱۰ دی ۱۳۸۱ با شماره ثبت ۶۷۴۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

آسیاب بادی مچی

این اثر در فاصله ۶۲ کیلومتری جنوب غربی زابل به فاصله ۵ کیلومتری شمال پایگاه باستان‌شناسی شهر سوخته واقع شده است. این بنا در ۲ طبقه ساخته شده است و در طبقه همکف ۳ اتاق وجود دارد. یکی از آن‌ها آسیاخانه است که شامل مخزن آب و محلی برای چرخیدن سنگ آسیاب است و دو اتاق دیگر انبار یا اطاق‌های خدماتی است، اما در طبقه فوقانی فقط چرخ بادی تعبیه شده است. مصالح بنا نیز به‌طور کامل از خشت و کاهگل است. دیوارهای قطور نیز خود دلیلی بر قدمت زیاد بنا است.

دیوارهای این بنا طوری ساخته شده است که به هنگام وزش بادهای ۱۲۰ روزه سیستان، باد به‌صورت برج به میان آن‌ها فرو می‌رود و سه بال از هشت بال کثیر الاضلاع شکل آسیاب را به حرکت در می‌آورد، ولی بقیه بال‌ها که در جهت وزش باد نیست، مانع حرکت دایره‌وار نمی‌شود. بال‌ها به‌شکل عمودی کار گذاشته شده است و سنگ روئین آسیا را روی سنگ زیرین به حرکت در می‌آورد. به‌علت شکل قیف مانند دهانه‌ ورودی، باد به داخل هدایت شده و با سرعت و شدت به پره‌ها برخورد می‌کند.

قلعه سام

قلعه سام در چهار کیلومتری سکوهه قرار دارد. شکل قلعه مستطیلی است. این مکان دارای دیوارهای پهن و بزرگ خشتی و گلی و همچنین دروازه و برج‌های متعدد است.

کلنل تیت انگلیسی و والترسرویس آمریکایی از این قلعه بازدید کرده‌اند. به گفته کلنل تیت در سده‌ نوزدهم، نهری از نزدیک این قلعه جاری و به طرف دهکده ورمال ادامه داشته است. بر اثر کاوش باستان شناسان، در طبقه زیرین این بنا نوشته‌ای یونانی متعلق به دوران پارت‌ها کشف شده است. طبقه بالایی این بنا متعلق به دوران ساسانی است.

قلعه ایرندگان

این بنا در روستای ایرندگان و در ۶۵ کیلومتری شهر خاش واقع شده است. روستا‌ی ایرندگان و روستاهای پیرامون آن در امتداد رودخانه شکل گرفته است و طول آن‌ها به ۵ کیلومتر می‌رسد. زمان ساخت این قلعه به دوره قاجاریه باز می‌شود. تنها بر بدنه دیوارهای قلعه و دور درها، آثاری از تزیین از نوع نقش‌های گره چینی وجود دارد. 

قلعه سب

قلعه سب سالم‌ترین قلعه‌ای است که از دوران اسلامی سیستان و بلوچستان، به جا مانده است. این قلعه در شهرستان سراوان، بخش سِب و سوران و روستای سِب قرار دارد. این قلعه که آیینه تمام نمای حاکمان صفویه و بعد از آن‌ها است، از جمله ۲۷ بنای تاریخی استان است که هنوز پابرجا است.

قلعه سب درمجموع ۱۰ اتاق کوچک و بزرگ دارد که در اطراف حیاط مرکزی جای گرفته است و برای دسترسی به فضاهای حاکم‌نشین و تابستانی، راه پله‌ای مخفی، کم عرض و با شیب زیاد وجود دارد. قلعه سب بعد از زمان صفویه به‌ویژه در عصر افشاریه محل سکونت حاکمین بوده است.

قلعه بمپور

قلعه بمپور یکی از قلعه‌های نظامی مهم آسیا است که در ۲۴ کیلومتری غرب ایرانشهر، در بخش بمپور و در یک کیلومتری شمال شهر بمپور قرار دارد و روی یک تپه مصنوعی بلند به ارتفاع ۸۰ مترقرار گرفته است. بهترین زمان بازدید از آن نیز، فصل پاییز و زمستان است.

این قلعه که معروفترین قلعه بلوچستان و زمانی بسیار طولانی مرکز حکومت کرمان و بلوچستان بوده ‌است، بنا بر تحقیق باستان‌شناسان، قدمتبش به دوره‌های ساسانی و اشکانی برمی‌شود. این قلعه در زمان سلاجقه مورد استفاده بوده هرچند مردم بلوچستان بر این باورند که این قلعه توسط نادرشاه افشار ساخته شده‌ است. با وجود اینکه نادر اجازه ساخت قلعه‌ایی در منطقه بمپور را به نصیرخان براهویی داد، اما بنای قلعه بمپور بسیار کهن‌تر از آن است و در سال ۱۹۶۰میلادی خانم بئاتریس، دیرینه‌شناس انگلیسی بخشی از سراشیبی تپه زیر قلعه بمپور را مورد کاوش قرار داده و آثاری از دوران آغازین تاریخ به دست آورد.

این قلعه به‌صورت دو تکه ساخته شده و این دو بخش به‌لحاظ ارتفاع با هم یکسان نیستند. صحن، پایین در ورودی دیواره شرقی قلعه قرار گرفته و چند برج نیز آن را احاطه کرده‌اند. مصالح به کار رفته در آن نیز خشت و گل هستند.

قلعه چهل دختران

قلعه چهل دختران در شمال شهرستان ایرانشهر و در منطقه چاه جمال واقع شده ‌است. سرچشمهٔ بیشتر قنات‌های شهر نیز در همین منطقه است.

قلعه سرباز

قلعه سرباز مربوط به دوره قاجار است و در سرباز، جنب ناحیه انتظامی شهر سرباز واقع شده است. این اثر در تاریخ ۲۵ مهر ۱۳۸۳ با شمارهٔ ثبت ۱۱۲۱۶ به‌ عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

قلعه مچی

قلعه مچی در ۶۰ کیلومتری جنوب غربی شهرستان زابل، حد فاصل شهر سوخته و تاسوکی و در سمت راست جاده زابل به زاهدان قرار گرفته است.

آغاز حیات این منطقه از اواخر دوره ساسانی است و در زمان صفویه به اوج خود می‌رسد. این بنا دارای پلان دو ایوانی بوده و فرم کلی بنا تقریباً به‌صورت مربع است. در ساخت بنا تماماً از خشت و گل استفاده شده و به دو قسمت تقسیم می‌شود:

بنای اصلی قلعه یا کاخ

معماری الحاقی خارجی بنا

با توجه به اینکه تنها مصالح معماری به کار رفته در بنا خشت و گل است، تزیینات ساده‌ای نیز با استفاده از این مصالح ایجاد شده که می‌توان به تزیینات خشتی چلیپا، شکل نمای خارجی و نیم ستون‌های گلی در نمای خارجی ایوان‌های شمالی و جنوبی قلعه اشاره کرد. 

قلعه رامرود

قلعه رامرود اين قلعه در ۹۵ كيلومتري جنوب غربی شهرستان زابل و در محدوده تاسوكی قرار دارد. محمد اعظم سيستانی در كتاب سيستان بعد از اسلام، در مورد این قلعه آورده است که قلعه فرخ، قلعه ترقون و خرابه‌های كندرك در امتداد قلعه رامرود هستند و آثار تاريخی آن‌ها متعلق به بعد از دوره تيمور است. وجود سفال‌های دوره ايلخانی و دوره تيموری و همچنين كشف چينی های آبی، سفيد و ظروف‌زرين فام دوره صفوی در اين منطقه نشان از آبادانی آن‌ها در آن زمان دارد.

اين قلعه به‌صورت چندضلعی نامنظم بوده و مجموعه اصلی قلعه از دو قسمت تشكيل شده كه دورتادور هر يك را برج و بارویی در بر گرفته است. قسمت مركزی و شمال غربی قلعه شامل يك محوطه بزرگ است و رواق‌هايی با قوس هلالی مجاور حصار قلعه وجود دارد. در قسمت جنوب غربی، آثار سه واحد كوزه‌پزی به‌صورت پراكنده ديده می‌شوند. در بخش شرقی قلعه، دو ساختمان منفرد وجود دارند كه از لحاظ معماری مهم هستند. يكی از گنبدهای این ساختمان ها از خارج با نقشه هشت ضلعی و از داخل چليپايی است.

قلعه ترقون

قلعه ترقون يكی از هفت قلعه‌ دلتای جنوبی هيرمند است كه در روزگاران كهن بنا گرديده است. مردم محل آن را زادگاه رستم می‌پندارند. قلعه ترقون ظاهرا در سال ۸۷۵ ه. ق به دستور تيمور لنگ منهدم شد. این قلعه قبل از این تاریخ هميشه آباد بوده و از قلعه‌های مهم سيستان به شمار می‌رفته است. وسط جزيره ترقون و شيب شمالی آن شاخه ای از رود بيابان جريان داشت كه آثار آن موجود است.

قلعه سكوهه (سه‌ كوهه یا سکوه)

این قلعه بر فراز بلندی روستای سه‌کوهه ساخته شده است. بنای اصلی آن از سه قسمت به هم پيوسته ارگ جنوبی، ارگ شمالی و ارگ ميدانی تشكيل شده است. 

ارگ جنوبی: شامل يك حياط مركزی با مجموعه‌ای از اتاق‌ها در اطراف و يك ايوان بلند و باريك در ضلع شمالی است و متعلق به حاكم آن زمان بوده است.

ارگ شمالی: اين قسمت معروف به فلك سر (ملك سار) است و از وسعت كمتری نسبت به ارگ جنوبی برخوردار است. اين قسمت استراحتگاه حاكم و همراهان او بوده است. نمای بيرونی چندضلعی و تمام سطح گنبد و طاق‌های آن پوشيده است. 

ارگ ميدانی (ميدان مركزی): قلعه نسبتا بزرگی است كه حد فاصل ارگ جنوبی و ارگ شمالی است و در داخل آن اتاق‌هايی وجود دارند كه جايگاه خادمان و محافظان حاكم بوده‌اند.

مصالح مورد استفاده در این قلعه عبارت‌اند از: كاهگل، خشت خام و ملاط‌های گچ و خاك. این قلعه مركز برافراشتن پرچم ايران در مبارزات با استعمار انگليس در منطقه بوده و آخرين حاكم سيستان در دوران قاجاريه در آن زندگی می‌کرده است.

مسجد شاه علی

اين مسجد در سال ۸۴۷ هجری به امر ملك شمس‌الدين علی ساخته شده است. از آنچه كه به رضا و رغبت به زيارتگاه اهدا شده دو لوح حكاكی شده است كه به اواسط قرن نهم هجری تعلق دارند و حكاكی جالبی روی آن‌ها صورت گرفته است. طبق ترجمه آقای ا.ج.ايلس، از كارشناسان معروف موزه بريتانيا، يكي از آن دو لوح نشان می‌دهد که بنا توسط فردی از خاندان ملوك سيستان به نام شاه علی احداث شده است. لوح ديگر نیز يادبود وفات امير غياث‌الدين محمد كيانی، سركرده شاخه كوچكی از خاندان ملوك سيستان است.

روستای کشیک

کشیک، روستایی از توابع بخش مرکزی شهرستان نیک‌شهر در استان سیستان و بلوچستان است. برخلاف نام فعلی آن، نام این روستا کشیگ است که از کلمه کشگ به‌معنای کناره (رود) می‌آید. این روستا در دهستان مهبان قرار داشته و بر اساس سرشماری سال ۱۳۸۵جمعیت آن ۹۳۵ نفر (۱۹۹ خانوار) بوده‌ است. تعدادی از اماکن دیدنی آن عبارت‌اند از: قنات کشیک، بانگندر و سد خیرآباد.

در پایین دست آن سد خیرآباد قرار دارد، ازطرف شمال به مناطق کوهستانی (قله‌های معروف به بئومه) و روستای داروکان و از طرف غرب نیز به روستایی هیتک و ساربوک و مجموع روستاهای دهستان ماهبان (نکهج) دسترسی پیدا می‌کند.

جاذبه‌ مهم این روستا گورستان آن است. این گورستان ۴۷۰۰ ساله متعلق به عصر مفرغ شامل گورهای پیش از تاریخ است و در سال ۱۳۹۱ با حفاری بیل مکانیکی در راستای حفر کانال انتقال آب با لوله، کشف شد. این محوطه تاریخی و باستانی از جمله بزرگ‌ترین گورستان‌های عصر مفرغ سیستان و بلوچستان محسوب می‌شود که وسعت آن به ۳۵ هکتار می‌رسد. اشیاء و سفالهایی که در حین حفاری کشف شده به اداره میراث فرهنگی منتقل شد و پس از گذشت سه سال هنوز هم هیچ اقدامی در زمینه کاوش یا مرمت گورها و غیره صورت نگرفته است. گورستان تاریخی کشیک از استقرارگاه‌های مهم هزاره سوم قبل از میلاد در امتداد رودخانه کشیک است و تدفین در این گورستان در قبوری با معماری و دیوارهای سنگچین و سقف مسطح سنگی، در عمق یک و نیم متری از سطح زمین انجام می‌شده است.

جاذبه های طبیعی استان سیستان و بلوچستان

روستای تمین

روستای تمین در جنوب غربی شهر میرجاوه، منطقه‌ای زیبا و سرسبز  است که در قسمت شمالی قله تفتان قرار دارد. میوه‌های مختلفی در این روستا عمل می‌آیند که عبارت‌اند از: انجیر، عناب، سیب، انگور و توت. این روستا به سه قسمت تقسیم می‌شود که شامل تمین بالا، تمین مرکزی و تمین پایین است.

روستای سکوهه

سکوهه ، روستایی از توابع بخش شیب‌آب شهرستان زابل در استان سیستان و بلوچستان است. این روستا در دهستان لوتک قرار دارد و بر اساس سرشماری سال ۱۳۸۵ جمعیت آن (۹۸ خانوار) ۳۸۱ نفر بوده است.  ارگ بسیار زیبایی در این روستا خودنمایی می‌کند که مربوط به محمدرضا خان پردلی، یکی از خان‌های بزرگ منطقه سیستان در روزگاران خود است. خان پردلی داماد ناصرالدین شاه قاجار بود. این روستا در این روزها با کوچ فرزندان اهالی به‌علت خشک‌سالی به شهرها کم جمعیت شده و اگر همچنان این روند ادامه یابد، خالی از سکنه خواهد شد. از محصولات کشاورزی این روستا می‌توان به انگور یاقوتی سیستانی و تولید تنباکو اشاره کرد.

کوه تفتان

تَفتان نام تنها آتشفشان فعال در سراسر ایران است. این کوه با ارتفاع ۴۰۴۲ متر از سطح دریا بلندترین کوه بلوچستان است و دارای قلل متعددی است. قله آتشفشانی این کوه چهل تن نام دارد که در فاصله ۳۸۰ کیلومتری خط مستقیم شمال دریای عمان واقع شده است و فاصله مستقیم آن تا زاهدان ۱۰۰ کیلومتر است. ارتفاع این قله ۴۰۳۶ متر از سطح دریا است و از سه دهانه آتشفشانی آن همواره بخار گوگرد خارج می‌شود. در ورودی حفره‌های آتشفشانی تخته‌های گوگردی خالص به‌وفور دیده می‌شوند. این قله دارای دو شاخک است. یکی در شمال که مرتفع‌تر است و زیارت نام دارد و دیگری شاخک جنوبی آن که کوتاه‌تر است و ماده کوه نامیده می‌شود. از سمت شمال شرقی به این قله صبح کوه و از طرف غرب به آن نر کوه می‌گویند. نزدیک‌ترین شهر به تفتان خاش است. راه‌های دسترسی به این کوه بدین قرارند؛ در مسیر جاده خاش به زاهدان، پس از حدود ۲۰ کیلومتر، تابلوی بزرگی مسیر دسترسی به قله تفتان را به شما نشان می‌دهد. اگر از زاهدان به‌سمت خاش حرکت کنید، بعد از حدود ۱۳۰ کیلومتر به خروجی روستاهای تمندان و کوشه می‌رسید. از سر جاده تا دو راهی که سمت راست آن با تابلویی شما را به طرف اردوگاه راهنمایی می‌کند حدود ۲۰ کیلومتر و از دو راهی تا اردوگاه ۸ کیلومتر راه پیش رو خواهید داشت.

تفتان در زبان پارسی به‌معنای مکان گرما است. این آتشفشان فعال است و گازهای گوگرد در دهانه آن منتشر می‌شوند. کوهنوردان عموماً از یال غربی آن که در آن پناهگاه مجهزی ساخته شده‌ است، صعود می‌کنند.

کوه‌ های مینیاتوری

در حدود ۴۰ تا ۵۰ کیلومتر پس از چابهار به‌سمت بندر گواتر، کوههایی در سمت چپ جاده نمایان می‌شوند که به کوه‌های مینیاتوری یا مریخی معروف هستند. این کوه‌ها از دیدنی‌های حیرت‌انگیز چابهار هستند که به موازات ساحل، از منطقه کچو تا نزدیکی خلیج گواتر کشیده شده‌اند و از پدیده‌های  مورفولوژیک این ناحیه محسوب می‌شوند. کوه‌های مريخی، مناظری از کوه‌های کره ماه را برای انسان تداعی می‌کنند و جنس رسوبی آن‌ها و همچنين فرسايش خاص کوه‌ها موجب ايجاد شيارها و تراش‌های زيبایی شده که گويی نقاشی ماهر آن‌ها را به تصوير کشيده است. اين کوه‌ها چاک چاک و فاقد پوشش گياهی هستند. به خاطر همين غير عادی بودنشان، در سال‌های اخير و در ميان گردشگران، به «کوه‌های مريخی» شهرت يافته‌اند و جزء نمونه‌های بدبوم (بدلند) به شمار می‌روند.

رشته کوه بیرک

رشته کوه بیرک از شرق دشت پی گل شروع (غرب رشته کوه، واقع در ایرندگان) و تا جنوب غربی شهرستان مهرستان ادامه دارد. طول تقریبی آن حدود ۱۲۰ کیلومتر و عرض آن به‌طور متوسط ۱۰ کیلومتر است. بلندترین ارتفاع این کوه در منطقه سپتوک ایرندگان قرار دارد. البته بیشتر خوانندگان، نویسندگان و مسئولان محترم این رشته کوه را بنام زابلی می‌شناسند، در صورتی که دو سوم آن در ایرندگان است و مالکیت اصلی و حقیقی آن متعلق به ایرندگان است. تنها دلیل خطاب نام زابلی به آن وجود دکل مخابراتی صدا و سیماست که در شرقی‌ترین ظلع این رشته کوه، یعنی در زابلی واقع شده‌ است و جاده دسترسی به آن نیز از همین منطقه است.

منطقه حفاظت شده‌ کوه بیرک با گستره بیش از ۷۰ هزار هکتار واقع در ایرندگان و مهرستان است. کوه بیرک ایرندگان مهم‌ترین زیستگاه پلنگ در بلوچستان ایران است. این‌گونه یکی از بزرگ‌ترین نژادهای پلنگ در دنیا است. وزن یک پلنگ از این‌گونه بالغ به ۹۰ کیلوگرم و طول بدنش به ۱۸۰ سانتی‌متر می‌رسد و رنگ‌های سفید، زرد، قرمز یا زرد خاکستری در خال‌های این حیوان وجود دارند. این نوع پلنگ ایرانی زندگی در نقاط جنگلی و کوهستانی، ارتفاعات بالای سه هزار و پانصد متر، نواحی صخره‌ای و نزدیک رودخانه را ترجیح می‌دهد. خوراک اصلی این جانور گوسفند، بز وحشی و گاهی خوک وحشی است. در صورت کمیاب بودن شکار نیز، از پرندگان، چرندگان و حیوانات کوچک دیگر تغذیه می‌کند.

روستاهای دامنه کوه بیرگ در ناحیه ایرندگان بسیار زیبا و دیدنی هستند. بیشترین داروهای گیاهی بلوچستان از کوهپایه‌ها و اطراف این منطقه برداشت می‌شوند. طبق گزارش‌های محلی نیز حیوانات وحشی زیادی مثل گراز، خرس (مم)، خرگوش، بز کوهی و پرندگان متعدد در این حوزه وجود دارند.

با توجه به آب‌وهوای مطبوع و انواع گیاهان و درختچه‌های خوشبو، عسل این مکان نیز شهرت دارد و همچنین بهترین دام‌های محلی را دارا است و گوشت دامی آن شبیه بز کوهی نرم و لطیف است. این منطقه دارای چشمه‌های آب معدنی فراوانی است که برای طب سنتی از آن‌ها استفاده می‌شود.

غار گواتامک

غار گواتامک یکی از غارهای بزرگ و ناشناخته در ارتفاعات رشته کوه بیرک  است و در جنوب شهرستان خاش قرار دارد. قطر دهانه ورودی این غار حدود یک متر است. پس از ورود به داخل غار، وارد دالانی به عرض ۵/۱ و ارتفاع ۳ متر می‌شویم که هرچه جلوتر برویم عرض و ارتفاع آن بیشتر می‌شود تا جایی که در اواسط مسیر ارتفاع آن به حدود ۱۰ تا ۱۲ متر و عرض آن به ۳۰ تا ۳۵ متر می‌رسد. انتهای این غار حدود ۱۰۰ متری به غاری کم عرض ولی طولانی در دل کوهستان ختم می‌شود. اما از انتهای غار کسی خبر ندارد. جدا از رودخانه زیبای ایرندگان و کوهستان باشکوه بیرک غار بسیار جالبی است که ارزش دیدن را دارد.

غار صداکی

غار صداکی یکی از جاذبه‌های بکر و منحصربه‌فرد واقع در ارتفاع حدود هزار و پانصد متری رشته کوه بیرک است. این غار در ۵۵ کیلومتری خاش، در بخش ایرندگان و بالا دست روستای پستاک قرار دارد. از ویژگی‌های منحصربه‌فرد این غار، وجود سه چاهک و یک دهنه چشمه آب است که زمینه حیات را برای جانورانی از قبیل پلنگ ایرانی، خفاش دم موشی و انواع خزندگان از قبیل سوسمارها فراهم ساخته است. دهنه این غار دو متر و طول آن ۴۰۰ متر است که دارای دو تالار بزرگ با ظرفیت هر یک به تعداد هزار نفر است. این غار دارای ارتفاع ۵ تا ۲۰ متر و همچنین سه دالان به‌طور تقریبی هر یک بیش از ۱۰۰ متر است که به‌دلیل صعب‌العبور بودن، جایگاه بسیار مناسبی برای خفاشان و سایر جانداران به شمار می‌رود. همچنین در مورد سنگ نوشته و تصاویر روی سنگ‌ها و دیواره‌های این غار باید دانست که طبق بررسی‌های انجام شده، نوشته‌هایی روی آن‌ها حک شده که باستان‌شناسان در حال تحقیق روی آن‌ها هستند. سقف و کف این غار دارای آویزه‌های نمکی و قندیل‌های زیبایی است که توجه هر بیننده‌ای را به خود جلب می‌کند. غار صداکی به‌دلیل قابلیت‌های گردشگری، دیرینه‌شناسی، باستان‌شناسی، زمین‌شناسی و همچنین زیست محیطی، از اهمیت خاصی برخوردار است و باید روی هر یک از این شاخصه‌ها مطالعات و بررسی‌های دقیق انجام گیرد.

غار لادیز

منطقه لادیز دارای آبشار و چشم‌اندازهای زیبا با پوشش گیاهی گز است. با توجه به کیفیت خوب آب این غار، از آن برای مصرف شرب و کشاورزی اهالی و ساکنان لادیز و میرجاوه استفاده می‌کنند. این غار در فاصله ۱۰۰ کیلومتری شهرستان زاهدان و ۱۰ کیلومتری میرجاوه قرار دارد.

نویسنده: سپهر حقیقی

از کجا شروع کنیم

نقشه جاهای دیدنی، هتل‌ها و رستوران‌ها

map