گردشگری نجوم (Astronomical Tourism) بازدید از آسمان شب در ایران

زهرا  آذرنیوش
جمعه، ۷ اردیبهشت ۱۳۹۷ ساعت ۱۲:۰۰
گردشگری نجوم (Astronomical Tourism) بازدید از آسمان شب در ایران

گردشگری نجومی ظرفیتی  در اماکن تاریخی و طبیعی است که با راه انداختن تورهای نجومی و استفاده از توانمندی و خلاقیت، گروه‌های طبیعت‌گرد و منجم و دوستداران آسمان شب را به خود جذب کرده است.

واژه گردشگری نجوم  تقریبا در حدود ۱۲ سال است که وارد ادبیات گردشگری در سطح جهان شده است. تورهای نجوم امروزه به عنوان یکی از شاخه‌های پرطرفدار گردشگری در جهان، مورد توجه هستند. توسعه این نوع گردشگری سال هاست از سوی بسیاری از کشورها دنبال می‌شود. این شاخه از گردشگری در برگیرنده مجموعه‌ای از فعالیت‌های تفریحی و آموزشی برای دیدن سیارات با چشم غیرمسلح یا با استفاده از ابزارهای نجومی است. گردشگری نجوم در قالب برگزاری تورهای رصد و ...اجرا می‌شود و به دلیل برخورداری از جذابیت برای تمامی گروه‌های سنی، روز به روز به علاقمندان آن افزوده می‌شود.

گردشگری نجوم

گردشگری نجومی(استرونومیک توریسم)

تنوع حیطه‌ها و زمینه‌های مربوط به حوزه گردشگری دامنه فعالیت‌های این حوزه را به رشته‌های مختلفی جذب کرده است. علاقه به طبیعت و آسمان شب، سبب شده است که هزاران تور و گشت رصدی به بهانه‌های مختلف در دنیا ایجاد شود.

تحقیق و تفحص در مورد تورهای نجومی نشان می‌دهد که برخی علاقمندان این زمینه در دنیا، حتی اقیانوس‌ها را پشت سر می‌گذارند تا بتوانند پدیده‌ای نجومی را رصد کنند و آن را به نام خود ثبت کنند.

کشور شیلی پیشگام توسعه گردشگری نجوم در دنیاست

امروزه گردشگری نجومی در دنیا رواج دارد و کشور شیلی پیشگام توسعه در این شاخه است. در کشورهایی مثل کانادا، روسیه، سوئد، هند و چین ...پدیده ای عادی به نظر می رسد. سفر به اعماق تاریخ، ثبت، رصد، عکاسی و بازدید از اجرام آسمانی در اماکن تاریخی و لذت بردن از طبیعت آسمان شب، گشت‌های رصدی را متحول کرده است.

گردشگری نجومی به این صورت شکل گرفته و نام «استروتوریسم» را به خود گرفته است. برخی کشورها در استفاده از این نوع گردشگری برای درآمد زایی حتی هتل‌هایی با عنوان هتل نجوم نیز راه اندازی کرده‌اند.

گردشگری نجوم

«استرونومیک توریسم» یا گردشگری نجومی شاخه‌ای تخصصی از گردشگری است و متاثر از مفاهیم مطرح در علوم فضا، اخترشناسی و کیهان‌شناسی است. می‌توان این نوع از گردشگری را این‌گونه نیز تعریف کرد:

شناخت و مطالعه ستارگان حین سفر یا سفر با هدف شناخت و مشاهده ستارگان. طی سال‌های اخیر مطالعات آماتوری ستاره‌شناسی افزایش چشمگیری داشته است. در ایران، دوستداران تاریخ ، باستان‌شناسان و دانشجویان دیگر رشته‌های مرتبط، به همراه کوهنوردان و بیابانگردان با اشتیاق و کنجکاوی به دوستداران و متخصصان ستاره‌شناسی در کویرها و مناطق تاریخی می‌پیوندند و اغلب بر فراز بام آتشکده‌ها، خانه‌های روستایی و بناهای تاریخی دوردست و در عمق تاریکی شب به رصد ستارگان مشغول می‌شوند. گاه نیز اندک گردشگران خارجی از سوی تورهای داخلی به این مناطق می‌آیند.

گردشگری نجوم

گردشگری نجوم در ایران

این شاخه از گردشگری سال‌هاست که در ایران مورد توجه قرار گرفته است. ساختار و موقعت مناسب اقلیمی ایران و اکوسیستم آن که بخش‌هایی وسیع از بیابان و کویر را در اختیار دارد سبب توجه به این نوع از گردشگری شده است. در حال حاضر گفته شده که در ایران در حدود ۴۰ منطقه برای رصد مناسب تشخیص داده شده و تورهای نجومی در این مکان‌ها برگزار می‌شود. اکثر این تورها از جانب انجمن‌ها و کلوپ‌های نجومی با هدف رصد و آموزش علاقمندان نجوم، انجام می‌شوند.

اولین تور نجوم در ایران در اوایل دهه ۷۰شمسی توسط ماهنامه نجوم تحت عنوان تور رصدی برگزار شد و با فراگیر شدن نجوم آماتوری در بین جوانان بیشتر شد. بنابراین انجمن‌های نجوم نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری تورهای نجومی در ایران داشتند. انجمن‌های نجوم برای رصد کردن، مجبور بودند از آسمان آلوده شهرها فاصله بگیرند و مکان‌هایی را به عنوان پایگاه رصد انتخاب کنند.

گردشگری نجوم

در گردشگری نجومی تورهای تخصصی نجوم برای کسانی که حرفه‌ای هستند نیز برگزار می‌شود و زیرساخت‌ها برای رصد پدیده‌های نجومی فراهم است. افراد می‌توانند در پشت تلسکوپ‌ها قرار بگیرند و ساعت ها به رصد پدیده های نجومی بپردازند. در تورهای نجومی معمولا راهنمایان تور، افرادی هستند که در زمینه نجوم دارای تحصیلات هستند و تخصص دارند و یا افرادی که از کودکی مسایل نجومی را دنبال کرده‌اند و در المپیادها مقام آورده‌اند نیز معمولا به عنوان راهنمایان تور می‌توانند فعالیت کنند.

یکی از جذابیت‌ها و فعالیت‌های جانبی گردشگری نجوم، عکاسی نجوم است. عکاسی نجوم نیز به دو شیوه صورت می‌گیرد. عکاسی نجوم هنگامی که در اعماق آسمان و با استفاده از تلسکوپ صورت گیرد نوعی از عکاسی حرفه‌ای به شمار می‌آید اما چنانچه از رد ستارگان در امتداد جاذبه‌های هنری و تاریخی مانند مقبره کوروش و یا تخت جمشید عکاسی شود عکاسی نیمه حرفه‌ای است که توسط بیشتر گردشگران نجوم صورت می‌گیرد.

آسمان شب

گردشگری نجوم

مقاصد گردشگری نجومی در ایران

در ایران مقاصد اصلی تورهای نجومی، مناطق کویری و استانهای حاشیه کویر هستند. اما مستعدترین جاها برای برگزاری این تورها مناطقی هستند که مستعد داشتن آسمانی پاک و صاف و به دور از آلودگی باشند.

مقاصد گردشگری نجوم در ایران مکان‌هایی هستند که آسمانی صاف و دور از آلودگی نوری دارند

پارک‌های ملی و مناطق حفاظت شده را می‌توان از جمله این مقاصد به شمار آورد. اگر از لحاظ استانی بخواهیم این مقاصد گردشگری را مشخص کنیم می‌توان به یازده استان در سطح کشور از جمله استان‌های سمنان، یزد، اصفهان، خراسان شمالی، خراسان جنوبی، خراسان رضوی، گلستان، سیستان و بلوچستان، هرمزگان، کرمان و فارس اشاره کرد. علاوه بر استان‌های ذکر شده، سایت‌هایی نیز در ایران وجود دارند که در این زمینه فعالیت می‌کنند. از جمله این سایت‌ها می‌توان به پاسارگاد، کویر مصر، متین آباد، مرنجاب و قصر بهرام، روستاهای کویری یزد، تخت سلیمان تکاب و... اشاره کرد. امروزه تقریبا اکثر شهرهای استان‌های مقصد تور نجومی در ایران دارای انجمن‌های نجوم هستند که از طریق ارتباط با آنها از طریق سایت‌های این انجمن‌ها می‌توان از تورهای نجومی و برنامه‌های مربوط به آن اطلاع حاصل کرد.

گردشگری نجوم در ایران

امروزه در ایران برخی آژانس‌های گردشگری و مراکز بوم‌گردی که در کویر قرار دارند به کمک انجمن‌های نجوم و رصدگران آماتور کار خود را به عنوان تورهای نجوم در کشور آغاز کرده‌اند. گردشگری نجوم می‌تواند سهم زیادی در جذب توریست‌های داخلی و خارجی داشته باشد و کمک بسیاری به اقتصاد محلی پایگاههای رصد و مقاصد تورهای نجومی داشته باشد. چنین چیزی در پاسارگاد به وضوح دیده شده است. در پاسارگاد یک انجمن آماتور به صورت فعال کار خود را در سال ۱۳۷۰ آغاز کرد.

گردشگری نجوم

تور نجوم

سابقه باستانی علاقه به نجوم و رصد در فرهنگ ایران

به علت عدم شناخت و عدم اطلاع درست از جایگاه گردشگری نجوم، اجرای تورهای تخصصی نجوم از طرف اکثر دفاتر خدمات گردشگری مورد بی‌توجهی قرار می‌گیرد و کار اصلی آن توسط انجمن های نجوم صورت می گیرد.

ایران دارای سابقه باستانی در علاقه و تخصص در نجوم است و این را می توان از منابع تاریخی و نگاره های باستانی و در دوره های بعد از رصدخانه های به جای مانده از دوره ایران میانه به وضوح دید

این درحالی است که می‌توان گردشگری نجومی را با گردشگری تاریخی و فرهنگی همراه دانست. علاقه به نجوم در فرهنگ ایرانی سابقه بسیار طولانی دارد. رجوع به فرهنگ دیرینه و باستانی ایران و منابعی چون شاهنامه فردوسی و کتاب اوستا که تقریبا کهن‌ترین کتابی است که می‌تواند فرهنگ ایرانی را بنمایاند علاقه به نجوم و رصد پدیده‌های نجومی کاملا دیده می‌شود. در آثار باستانی و معماری ایران کهن نیز می‌توان رد پای اهمیت نجوم را پیدا کرد. برای مثال، نگاره‌های موجود در تخت جمشید و توجه به پدیده‌های نجومی می‌تواند غنای فرهنگی ایرانیان باستان را به نمایش بگذارد. در دوره اسلامی نیز علاقه به علم نجوم در تمام دوره‌های تاریخی دیده شده و رصدخانه‌های مختلفی چون رصدخانه مراغه  که بازمانده از دوره‌های میانه تاریخ ایران هستند چنین چیزی را به اثبات می‌رساند. بنابراین تشریح سابقه رصد و توجه ایرانیان به نجوم را می‌توان در منابع تاریخی ایران دنبال کرد و در سایت‌های تاریخی که دارای شرایط اقلیمی مناسب هستند به همراه رصد ستارگان به تصویر کشید.

تور نجوم

کاستی های تورهای نجومی ایران

در حالی که گردشگری نجومی و تورهای مربوط به آن در جهان بسیار مورد توجه است و هر روز پیشرفت بهتری دارد، در کشور ما با وجود داشتن شرایط اقلیمی مناسب در ایران و وجود مکان‌ها و پایگاههای کویری بسیار، هنوز نتوانسته جایگاه خود را پیدا کند. عدم وجود برنامه‌ریزی درست و زیرساخت لازم و مناسب در مورد غنا بخشیدن به این بخش از گردشگری، و نبود ابزارهای لازم برای توسعه آن، سبب شده که این بخش از گردشگری در ایران کمتر پیشرفت داشته باشد. با این‌حال در برخی از کشورها مثل آلمان و انگلیس که دارای شرایط اقلیمی مناسب و آسمانی صاف نیستند، از تورهای نجومی کم موجود در ایران مثل پاسارگاد، استقبال کرده‌اند. در حال حاضر، گردشگران خارجی، با هدف اصلی گردشگری نجوم به کشور سفر نمی‌کنند اما در شرایطی که پدیده‌های نجومی مانند گرفت کامل، بارش شهابی و … در کانون ایران رخ دهند، برای دیدن این پدیده‌ها در تورهای نجومی شرکت می‌کنند. دسته‌ای از گردشگران خارجی نیز هستند که در طول اقامت خود در اقامتگاه‌های بوم‌گردی در مصر، و … به سبب زیبایی آسمان کویر، زمانی از سفر خود را به دیدن آسمان شب و رصد اجرام سماوی نه به صورت حرفه‌ای و بلکه به صورت یک فعالیت جانبی تخصیص می‌دهند. با این توضیح باید اضافه کرد که اغلب متقاضیان تورهای نجوم در ایران، غالبا گردشگران داخلی هستند.

تور نجوم

وجود برخی موارد و شرایط خاص در کشور ما و ترکیب برخی از تورها با تورهای نجومی و نبود راهنمایان متخصص نجوم سبب شده که از کیفیت تورها کاسته شود. استفاده از راهنمایانی که به نظر می‌رسد در زمینه امر نجوم و رصد ستارگان تخصصی ندارند سبب کم شدن کیفیت در برخی تورها می‌شود. بنابراین به دلیل اهمیت گردشگری نجومی و جایگاه فرهنگی رصد پدیده‌های نجومی در تاریخ ایران و علاقمندی بسیاری از ایرانیان به آسمان شب، ضرورت برنامه‌ریزی برای تربیت متخصصان و راهنمایان تور نجوم که دارای تخصص در امر نجوم باشند و علاوه بر رصد، توانایی و تخصص برای شناساندن تاریخ رصدخانه‌ها و معرفی منابع و زیج‌های مربوط به نجوم برای علاقمندان به این شاخه از گردشگری را داشته باشند. علاوه براین ضرورت دارد که سازمانی خاص برای برنامه‌ریزی در این زمینه و به عهده گرفتن امور مربوط به تورهای نجومی مشخص شود که توانایی ایجاد زمینه برای پیشرفت در این نوع از گردشگری را فراهم کند. الگوبرداری از سایت پاسارگاد برای پیشرفت در این زمینه می‌تواند مفید و موثر واقع شود .

تور نجوم

هر روز و با گذشت زمان بر تعداد علاقمندان به دیدن آسمان روییایی شب و تورهای نجومی اضافه می‌شود بنابراین ضرورت دارد که با برنامه‌ریزی مناسب و همکاری انجمن‌های نجوم و اداره میراث فرهنگی استانهایی که این ظرفیت را دارند، این شاخه جذاب از گردشگری به صورت حرفه‌ای در ایران دنبال شود و زیرساخت‌های آن برای پیشرفت و توسعه فراهم گردد و بتواند در جهت جذب مخاطبان و علاقمندان خود فعالیت کند و رضایت خاطر آنها را جذب کند.

تور نجوم

عکس کاور از : مهدی مومن زاده

دیدگاه  

    تبلیغات