موزه‌ دریانوردی خلیج فارس موزه ای در ساختمان سرکنسولگری انگلیس

موزه‌ دریانوردی خلیج فارس موزه ای در ساختمان سرکنسولگری انگلیس

آزاده یوسف نژاد
| دوشنبه, ۹ آذر ۹۴ ساعت ۲۰:۳۰

وجود موزه منطقه ای خلیج فارس در ساختمانی بی‌نظر متعلق به ۱۵۰ سال پیش خود به تنهایی می‌تواند جاذبه‌ای ارزشمند برای سفر به بوشهر و بازدید از این موزه باشد .

بندر بوشهر، شهری بندری و مرکز استان بوشهر از استان‌های جنوب غربی ایران است. جمعیت این شهر در سال ۱۳۹۰ هجری شمسی بالغ بر ۱۹۵،۲۲۲ نفر بوده‌است. بوشهر، بندری شبه‌جزیره‌ای در بخش مرکزی شهرستان بوشهر است که از سمت شمال، غرب و جنوب به خلیج فارس محدود شده‌است، این بندر در ارتفاع ۱۸ متری از سطح دریا و در منطقه ساحلی خلیج فارس واقع شده و آب‌وهوای نیمه بیابانی گرم دارد.

مطالعات جغرافیایی شهر بوشهر

آب‌ و هوای‌ استان‌ در نوار ساحلی‌ گرم‌ و مرطوب‌ و در قسمت‌های‌ داخلی‌، گرم‌ و خشک‌ صحرایی‌است‌.

 شهرستان-های-استان-بوشهر5   شهر بوشهر در شمالی‌ترین نقطه شبه‌جزیره بوشهر – که به صورت یک دماغه به سمت شمال است – شکل گرفته‌است. این شبه‌جزیره مرجانی و صدفی، به طول ۱۵ و عرض ۲ تا ۴ کیلومتر است و به طور میانگین ۵ متر از سطح دریا ارتفاع دارد .کم ارتفاع بودن این سرزمین و نفوذ آب به قسمت‌های رسوبی شمال شرقی و جنوب شرقی آن و ایجاد خور در این قسمت‌ها باعث به وجود آمدن شبه‌جزیره‌ای شده است که تنها از طرف شرق با سرزمین ایران و از طریق جاده بوشهر - شیراز به صورت زمینی در تماس باشد و  آن را به منطقه‌ای با موقعیت خاص تبدیل کند. خور شمال شرقی که در سمت شرقی دماغه شمالی ایجاد شده با عمق ۸ متر در مد کامل و ۴ تا ۶ متر در جزر کامل، لنگرگاه طبیعی ایجاد کرده که احتمالا یکی از دلایل ایجاد شهر بوشهر در دماغه بوده است. این قسمت از این حیث قابل‌توجه است که جریان‌های آب خلیج فارس در این قسمت به علت موقعیت قرارگیری آن بسیار آرام بوده و محل طبیعی مناسبی برای پهلو گرفتن قایق‌ها فراهم می‌کند. با وجود آن که عمق ذکر شده برای پهلوگرفتن کشتی‌های بزرگ مناسب نیست، اما احتمالا محل موردنظر نقش بسیار مهمی در پناه گرفتن قایق‌های ماهیگیری یا لنج‌های تجاری کوچک‌تر که در سده‌های پیشین مورد استفاده اهالی بوده‌اند، داشته است. از طرف دیگر صخره‌ای بودن قسمت مقابل در طرف لبه غربی شهر (دماغه) مکان موردنظر، مزیت دیگری از لحاظ امنیت برای این مکان به ارمغان آورده است.

Copy (5) of 62

Copy (4) of 45

شهر بوشهر و محله‌های شهر و شبه‌جزیره

شبه‌جزیره بوشهر در واقع مجموعه‌ای از سکونت‌گاه‌هایی است که به نظر می‌رسد حداقل از دوره قاجار در قسمت‌های مختلف و اکثرا جدا از یکدیگر شکل گرفته‌اند. این سکونت‌گاه‌ها تنها در قسمت دماغه شمالی به صورت مجموع، تشکیل شهری داده که بوشهر نام گرفته است. این شهر که از سه طرف محصور به آب بوده، تنها از قسمت جنوبی به خشکی دسترسی داشته که توسط یک بارو و یک دروازه (تقریبا در قسمت مرکزی) محافظت می‌شده است. محله‌های چهارگانه داخل باروی شهر بوشهر عبارت از بهبهانی، شنبدی (شنبه‌ای)، دهدشتی و کوتی (شیخ سعدون) هستند که بافت تاریخی اصلی بوشهر

را تشکیل می‌دهند.

a1

2aa

mm

قسمت مرکزی شبه‌جزیره بوشهر که محله سبزآباد در آن قرار دارد، احتمالا یکی از قدیمی‌ترین قسمت‌های مسکونی در آن است که محوطه‌های ریشهر، لیان، شغاب چه باغ و امامزاده از مهم‌ترین این مکان‌ها هستند. 

3

مطالعات تاریخی

با توجه به مدارک موجود به نظر می‌رسد عمارت سرکنسولگری انگلیس در بوشهر در سال ۱۸۵۸م/۱۲۷۵ق - هم‌زمان با حکومت ناصرالدین‌شاه قاجار در ایران - برای اولین بار توسط انگلیس‌ها به وجود آمده تا به عنوان محل اقامت نمایندگی سیاسی خلیج فارس در منطقه مورداستفاده قرار گیرد. بنابراین قدمت ساختمان را می‌توان ۱۵۴ سال برشمرد. این بنا تا سال ۱۹۴۶م/۱۳۶۶ق به مدت ۸۸ سال توسط انگلیس‌ها مورد بهره‌برداری قرار گرفت. پس از این سال این عمارت در اختیار دولت ایران در آمد و اکنون به عنوان موزه دریایی بوشهر موردنظر است. جزئیات بیشتر در این ارتباط در ادامه گزارش قابل مشاهده است. از طراحان و مجریان بنا اطلاع دقیقی در دست نیست، اما به طور حتم می‌توان گفت بانی ساخت آن دولت انگلستان بوده است. 

9)

 10

8

 اطلاعات ارزشمندی که در مورد بنای کنسولگری آلمان در بوشهر در منطقه‌ای به نام آلمان‌آباد  (که امروزه تخریب شده است) به دست می‌دهد، حاوی مطالب سودمندی در مورد ساخت بناهای خارجیان مقیم بوشهر است. همان‌طور که در متون مختلفی آمده است، بنای کنسولگری آلمان توسط یکی از بزرگان بوشهر به نام حاجی ناخدا علی بوشهری، برای کنسول آلمان ساخته شده است. با توجه به این مطلب، میتوان گفت احتمالا دیگر بناهای خارجیان حاضر در بوشهر از جمله بنای مورد بحث در سبزآباد نیز به دست مردم بوشهر و به سفارش انگلیسی‌ها ساخته شده است. از دیگر دلایلی که می‌توانند به این موضوع قوت بخشند، شباهت ساختار معماری این بنا با دیگر بناهای هم‌دوره خود در شهر بوشهر و منطقه است. بنابراین می‌توان گفت به احتمال بسیار عمارت موردنظر توسط معماران بوشهری ساخته شده‌است، اما همان‌طور که گفته شد، از سازندگان آن اطلاع دقیقی در دست نیست.

مطالعات معماری

هسته اصلی عمارت سبزآباد مورد بحث که امروز در دست است در واقع از دو  ساختمان مجزا از هم به وجود آمده است. این بنا در منطقه‌ی سبزآباد در سایت ارتش نیروی دریایی واقع شده است .این دو بنا که در پلان نسبت به یکدیگر انحراف زاویه حدود 60 درجه دارند، از یک کنج به یک دیگر نزدیک هستند. به نظر می رسد با توجه به نیاز به اضافه کردن فضا به مجموعه دو عمارت، در دوره‌های مختلف فضاهای کوچکتری بین دو ساختمان ساخته شده و با این الحاق فضایی، دو عمارت به یکدیگر متصل شده‌اند. همچنین الحاق فضاهای دیگری نیز در طرفین این دو عمارت، به گسترش کل مجموعه عمارت به سمت بیرون نیز انجامیده است. الحاق رواق‌ها و فضاهای آزاد، گردش در مجموعه و بین دو هسته اصلی منطبق بر معماری اقلیمی و تاریخی منطقه بوشهر بوده و نمونه‌های مشابه آن در ساختمان‌های تاریخی در بافت شهری بوشهر دیده می‌شوند.ساختمان ویلایی باشکوهی برای سرکنسولگر انگلیس (نماینده سیاسی انگلیس) که در مطالعات تاریخی وظایف این مقام سیاسی نیز توضیح داده شده است، ساخته شد که در تصویر هوایی باشماره ۲ نمایش داده شده است .این ساختمان زیبا که در یک طبقه به سبک ساختمانهای اروپایی و مطابق با معماری بومی با مصالح محلی چون سنگهای مرجانی و ملات گچ و ساروج بنا شده دارای ایوانی ستون‌دار در جنوب بنا است. ستون‌های جفت با گچبری‌های جلوی ایوان ورودی و حوضی زیبا در بخش شرقی که فضایی آرام را ایجاد کرده است. این بنا هم‌اکنون در محوطه پایگاه دریایی ارتش  به عنوان ساختمان موزه بهره‌برداری می‌شود.

pic1 -1

4

13

اما به هر حال چه دو هسته اصلی به عنوان عناصر مجزا و چه مجموعه حاصل که اکنون در دست است، به صورت بناهای کوشک مانند منفرد و برون‌گرا ساخته شده و دارای حیاط مرکزی –آن گونه که در بیشتر خانه‌های تاریخی بافت شهری بوشهر مشاهده می‌شود - نبوده اند که علت آن ییلاقی بودن ساختمان و باز بودن اطراف آن بوده است. به نظر می‌رسد تاریخ دقیق تاسیس عمارت سبزآباد در دست باشد. «در سال ۱۸۵۸م/۱۲۷۵ق ساختمان کامل‌تری به عنوان مقر تابستانی نمایندگی در سبزآّباد واقع در زمینی مرتفع در ده کیلومتری بوشهر تاسیس شد که بعدها به مقر دائمی سرکنسولگری در بوشهر

تبدیل شد.»

5

 ساختمان کنسولگری  که به عنوان بنایی تاریخی، که هسته اولیه آن همانند الگوی معماری بوشهر متعلق به دوره قاجار بوده و در محله(سبزآباد) که در واقع منطقه خوش آب و هوای بوشهر است، قرار دارد . مصالح، متشکل از  قطعات سنگ مرجانی است که با ملات گچ و ساروج روی هم قرار گرفته‌اند و در بخش‌هایی با استفاده از تیر چوبی پوشش بنا شکل گرفته است. تزئینات ساده و زیبا در بخش‌هایی از نمای بنا به کار رفته است. کاشی‌کاری مختص ایرانی با طرح‌های متنوع هندسی و نمونه‌ای از اشکال اسلیمی در  معماری داخلی بنا به چشم می‌خورد.طبق بررسی‌های صورت گرفته،  ساختمان کنسولگری که به عنوان ساختمان نمایندگی سیاسی انگلیس است که در سال ۱۸۵۸م /۱۲۷۵ ق به عنوان مقر تابستانی در سبز آباد ساخته شده که بعدها به مقر دائمی سرکنسولگری در بوشهر تبدیل شد. این بنا به عنوان موزه‌ی منطقه‌ای خلیج فارس مورد طراحی و مرمت قرار گرفته است ولی پیش از این،  بنای مذکور به عنوان موزه‌ی دریانوردی که زیر نظر نیروی دریایی ایران  قرار داشت،  مورد بهره‌برداری قرار گرفته بود که علاوه بر بعضی ادوات نیروی دریایی ایران قدیمی‌ترین کشتی ایران، کشتی پرسپولیس که در زمان قاجار مورد استفاده قرار میگرفته، در محوطه این موزه قرار دارد . این مجموعه در سال ۱۳۹۲ خورشیدی بخشی از این سایت بزرگ که خود ساختمان را دربر گرفته است طرح مرمت و بازسازی تمام شده  و جهت موزه ی منطقه ای خلیج فارس افتتاح شده است .ولی آنچه که از میزان وسعت سایت برمی آید این مجموعه ی زیبا قابلیت طراحی سایت و سایر بخش‌ها را دارد که موزه ای تمام عیار از منطقه ی خلیج فارس باشد.

15

20

24

25

14

17

19

22

23

منابع پیوست اول: سالشمار خدمت نمایندگان سیاسی انگلیس در بوشهر[1] [1] . برای مطالعه بیشتر و مقایسه مراجعه کنید به:  

   

  • برادلی برت، ف. ب، 1377، «گذری به شهر دریاها» در: میرمهنا و شهر دریاها، ترجمه حسن زنگنه، 1377، موسسه فرهنگی همسایه، قم.
  • فراشبندی، علی مراد، 1365، جنوب ایران در مبارزات ضد استعماری، شرکت سهامی انتشار، تهران.
  • فلور، ویلم. ام، 1387، ظهور و سقوط بوشهر، ترجمه حسن زنگنه، اتشارات طلوع دانش، تهران.
  • کاکس، سر پرسی، 1377، گزارش های سالانه سرپرسی کاکس، سر کنسول انگلیس در بوشهر ، ترجمه حسن زنگنه، انتشرات پروین، بی جا.
  • کنین، عبدالحسین، 1387، جغرافیای طبیعی و انسانی بوشهر، طلوع دانش، تهران.
  • مشایخی، عبدالکریم، 1377، «پیشگفتار»، در: گزارش های سالانه سرپرسی کاکس، سر کنسول انگلیس در بوشهر، ترجمه حسن زنگنه، انتشرات پروین، بی جا.
  • مشایخی، عبدالکریم، 1378، «جنبش مشروطیت در بوشهر»، در: نهضت مشروطیت ایران، جلد اول، موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، تهران.
  • مشایخی، عبدالکریم، 1386 الف، خلیج فارس و بوشهر، موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران و بنیاد ایران شناسی شعبه استان بوشهر، تهران و بوشهر.
  • مشایخی، عبدالکریم، 1386 ب، «پیشگفتار»، در: مشروطیت جنوب ایران به گزارش بالیوز بریتانیا در بوشهر 1915-1905م./1333-323 ه.ق، نوشته سرپرسی کاکس و تریور، ترجمه حسن زنگنه ، موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران و بنیاد ایران شناسی شعبه استان بوشهر، تهران و بوشهر.
  • دشتی، رضا، 1380، تاریخ اقتصادی اجتماعی بوشهر در دوره قاجاریه با تکیه بر نقش تجار و تجارت، موسسه فرهنگی و انتشاراتی پازینه، تهران.
  • رسائی کشوک، سام، 1384، شکوه ابوشهر، انتشارات شروع، بوشهر.

  [i] . به کسر «ش» [ii] . به ضم «ش»

دیدگاه  

    جستجوی تور، پرواز، هتل، رستوران و دیدنی‌ها...

    تبلیغات