قلعه ایزدخواست، نخستین بنای طبقاتی خشتی دنیا

قلعه ایزدخواست، نخستین بنای طبقاتی خشتی دنیا

مهتاب خسروشاهی
| یکشنبه, ۲۱ آبان ۹۶ ساعت ۱۰:۳۰

قلعه‌ی ایزدخواست، شاهکار معماری ساسانیان، در استان فارس قرار دارد. قلعه یا دژ ایزدخواست نخستین بنای خشتی چند طبقه‌ی دنیا است و پس از ارگ بم، وسیع‌ترین بنای خشتی جهان به‌شمار می‌رود.

ایزدخواست که یزدخواست هم خوانده می‌شود، در بخش مرکزی شهرستان آباده در استان فارس واقع شده است. آباده در ۲۷۰ کیلومتری شمال شیراز قرار دارد.

ایزدخواست شهری باستانی است. بیشتر جهان‌گردان خارجی در سیاحت‌نامه‌ی خود از این شهر و از قلعه‌ی ایزدخواست نام برده‌اند.

یکی از آثار باستانی که در این منطقه همچنان پابرجا است، قلعه یا دژ ایزدخواست نام دارد.

قلعه ایزدخواست

قدمت قلعه‌ی باستانی ایزدخواست به دوره‌ی ساسانیان برمی‌گردد. محل آن در ۷ کیلومتری شمال ایزخواست و ۷۵ کیلومتری شمال آباده است. نام‌های دیگری هم دارد، مانند قلعه سرسنگ یا قلعه کهنه.

اما ببینیم این قلعه چه ویژگی‌های شگفتی دارد که آن‌را منحصر به‌فرد می‌کند. یک نکته‌ی جالب درمورد دژ ایزدخواست شباهت آن با «ارگ بم» است. ارگ بم بزرگ‌ترین سازه‌ی خشتی دنیا بود که در اثر زلزله‌ی سال ۱۳۸۲ تقریبا از بین رفت و خوشبختانه در همان زمان بازسازی شد. بعد از ارگ بم، دژ ایزدخواست بزرگترین قلعه‌ی خشتی در دنیا است.

قلعه ایزدخواست

اما ماجرا با وسعت آن به پایان نمی‌رسد؛ بلکه نخستین بنای طبقانی در دنیا هم است. معماری چشمگیر دژ ایزدخواست به گونه‌ای است که درون آن خانه‌های کوچک در کوچه‌های تنگ و باریک ساخته شده است.

خانه‌ها حیاط نداشتند و پشت‌بام طبقه‌ی اول، حیاط طبقه‌ی دوم بوده است. تصویری شبیه آنچه در ماسوله یا پاوه و مریوان می‌بینیم. این خانه‌های کوچک بالکن هم داشته‌اند و اثر این بالکن‌هایی که از چوب اضافه‌ی سقف‌ها بوده‌اند، همچنان وجود دارد.

دژ ایزدخواست

برای ساخت خانه‌ها از چوب و گل به‌صورت خشت بهره برده‌اند تا وزن اندکی بر کف قلعه تحمیل کند و به این ترتیب با امکانات حدود ۲ هزار سال پیش، پنج طبقه ساختمان در محدوده‌ای کوچک ساخته شد.

تصور کنید ساکن چنین قلعه‌ای باشید، در یکی از طبقه‌ها زندگی کنید و هر روز بتوانید علاوه بر منظره‌ی زیبای اطراف، زمین‌های کشاورزی خود را ببینید.

دژ ایزدخواست

شکوه این قلعه تنها به معماری آن برنمی‌گردد، بلکه محل ساخت آن بسیار هوشمندانه بوده است. دژ ایزدخواست در طول تاریخ فتح نشده و همواره دست‌نیافتنی باقی مانده است. قلعه روی صخره‌ای طبیعی بنا شده و تنها ضلع غربی آن تقریبا با زمین هم‌سطح است.

سه طرف قلعه دره‌ی عمیق و سبز ایزدخواست قرار دارد که راه دسترسی را عملا قطع می‌کند. ارتفاع آن از سطح زمین بین ۶ تا ۱۵ متر است و حتی با ابزار جنگی در دسترس قرار نمی‌گرفت.

دژ ایزدخواست

ورودی قلعه‌ی ایزدخواست در ضلع جنوبی قرار دارد. سردر دژ از بین رفته و اکنون با مصالح به‌جا مانده، دوباره بازسازی شده و در چوبی دیگری جای آن را گرفته است. مقابل در ورودی پل متحرکی ساخته شده بود که اکنون اثری از آن نیست، و به‌جای پل متحرک، یک پل معمولی قدیمی می‌بینیم.

یکی از بناهای درون قلعه‌ی ایزدخواست، آتشکده بوده است. ضلع شمالی آتشکده حدود ۱۰ متر، ضلع جنوبی آن ۷۰ متر و طولش ۳۳۲ متر بوده است. این آتشکده‌ی دوره‌ی ساسانی، چهارطاقی زیبا و باشکوه است که پس از مسلمان شدن ساکنان آن محدوده، در قرن نهم هجری به مسجد تبدیل شده است.

آتشکده ایزدخواست

آتشکده‌ی ایزدخواست نخستین آتشکده‌ی ایران بود که به مسجد تبدیل شد. این چهارطاق ساسانی در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.

خوشبختانه تصویرهایی از دوران قدیمِ دژ ایزدخواست دردسترس است. در سال ۱۸۱۵ چارلز هیث نقاشی دژ را کشید.

دژ ایزدخواست

نقاشی: چارلز هیث

در سال ۱۸۷۳ ارنست هولتسر، عکاس آلمانی، از دژ ایزدخواست عکاسی کرد.

قلعه ایزدخواست

عکس: ارنست هولتسر

در دوره‌ی قاجار هم آنتوان سوروگین، عکاس روسی- گرجی- ارمنی از دژ ایزدخواست عکس گرفته است.

سالیان درازی از ساخت دژ ایزدخواست می‌گذرد. دژی را که سربازان دشمن نتوانستند فتح کنند، فرسایش دارد از پا درمی‌آورد. اکنون اگر به دیدن دژ باستانی ایزدخواست بروید، دیوارهای ترک‌خورده، شکاف‌ها و تخریب بنا به‌روشنی دیده می‌شود. از نمای بیرونی قلعه نگهداری نمی‌شود و این قلعه‌ی باشکوه به‌راستی تنها مانده است.

قلعه ایزدخواست

از خانه‌های روستایی اطراف دژ ویرانه‌ای باقی مانده‌ است. اگرچه گفته می‌شود تا حدود ۱۷۷ سال پیش دژ ایزدخواست ساکنانی داشته، به‌تدریج به محلی غیرقابل سکونت تبدیل شده است و اکنون ویرانه‌ای بیش نیست.

این دژ در سال ۱۳۸۲ در فهرست آثار ملی ثبت شد، اما سال‌ها طول کشید تا بودجه‌ای برای مرمت آن اختصاص داده شود. تیر ماه ۱۳۹۶ بالاخره اعلام شد ردیف بودجه‌ای برای مرمت اضطراری قلعه‌ی ایزدخواست درنظر گرفته شده است.

قلعه ایزدخواست

عکس: اسماعیل محمدی 

ایزدخواست علاوه بر دژ باستانی، کاروانسرا، پل و خانه‌های قدیمی روستایی دارد که از دوران ساسانیان به جا مانده است و بنابراین می‌تواند به منطقه‌ی جذابی برای گردشگری تبدیل شود.

دژ ایزدخواست

در تصویر زیر می‌توانید دژ ایزدخواست را روی نقشه ببینید:

دیدگاه  

    جستجوی تور، پرواز، هتل، رستوران و دیدنی‌ها...

    تبلیغات