عمارت مسعودیه؛ بی نظیرترین تزیینات مقرنس کاری در تهران

عمارت مسعودیه؛ بی نظیرترین تزیینات مقرنس کاری در تهران

آزاده یوسف نژاد
| سه شنبه, ۱۶ شهریور ۹۵ ساعت ۱۱:۱۵

عمارت مسعودیه دارای بخش‌های مختلفی است که یکی از قدیمی‌ترین بخش‌های آن سر در پیاده نام دارد. این ساختمان باشکوه با تزئینات بسیار زیبا در بخشی از خیابان اکباتان خودنمایی می‌کند. 

از آغاز سلطنت ناصرالدین شاه تا پایان حکومت سلسله قاجار، در این دوره بر اثر مسافرت‌های ناصرالدین شاه و جانشینان او و همچنین اعزام عده‌ای از محصلین ایرانی به اروپا و تحت تأثیر قرار گرفتن هیأت حاکمه و نخبگان جامعه، سبکی در معماری آغاز می‌گردد که التقاطی از معماری بومی و معماری غربی است.

هنر معماری این زمان با مقایسه با دوره صفویه، به خصوص در مورد ساختمان و توده بسیار ضعیف شمرده می‌شود. تنها در زمان حکومت طولانی ناصرالدین شاه قاجار به دلیل نفوذ هنر غربی، هنر معماری همچنین صنایع ظریف مانند گچ‌بری، آیینه‌کاری و کاشی‌کاری رونق یافت. ارتباط بیش‌تر ایران با غرب، معماران ایرانی را بر آن داشت تا عوامل مشخص معماری ایران را با روشن‌بینی و توجه خاصی با عوامل معماری غرب درآمیزند و آثاری به وجود آورند که از نظر هنری دل‌پسند باشد.

اما معماری قاجار اصول، مبانی و الگوهای قدیم معماری ایران را ارتقا بخشیده و نوآوری‌هایی از نظر فضا به وجود آورد. لیکن، به نظر می‌رسد، قوت لازم خلق یک معماری نوین را نداشته است.

جایگاه و مرتبه معماری قاجار در تاریخ معماری گذشته ایران (قبل از دوره نوین) می‌تواند محل بحث و تأمل باشد. اگر آثار معماری را از زاویه فضایی ارزیابی کنیم و به خلاقیت‌های فضایی در معماری توجه کنیم، معماری دوره قاجار ارزش پیدا می‌کند و در جایگاه برتر و تکامل یافته‌تری نسبت به معماری‌های دوره‌های قبل از خود چون زندیه و صفویه قرار می‌گیرد، چرا که در معماری این دوره خلاقیت‌هایی فضایی افزایش می‌یابد. تنوع فضاها بیشتر می‌شود و فضاهای نوینی خلق می‌شوند. فضاها به گشایش و سبکی بیشتری می‌رسند و الگوهای قدیمی معماری ایران در جهت گسترش فضا تکامل می‌یابند. به‌طور خلاصه، اگر تکامل معماری را گشایش، شفافیت و سبکی فضاها بدانیم، معماری این دوره به عنوان مرحله تکامل معماری قدیم ایران مطرح می‌شود.

عمارت سردر

بانک تجارت

 بانک ایران و انگلیس (نمونه‌ای از ورودی‌های قاجار)

ساختمان سردر پیاده که قدیمی‌ترین بنای مجموعه مسعودیه بوده، علی‌رغم الحلقات متعدد در دوره‌های بعدی، هنوز ویژگی‌های بنای اولیه، استخوان‌بندی معماری آن را تشکیل می‌دهد. این بنا از الگوی کلاسیک عمارت‌های ورودی دوران اول قاجار پیروی می‌کند. این الگو یک پلان سه قسمتی است، به این معنی که سه فضای متوالی رو به معبر ورودی دارد که درب ورودی و تأکید اصلی معماری بر روی فضای مرکزی است. فضای مرکزی معمولاً هشت ضلعی است؛ یعنی در مواردی که سه فضا با مدل سه‌تایی کنار هم قرار گرفته باشند، اما در مواردی که فضای مرکزی به دلیل اهمیت بیشتر یا نوع عملکرد یک تقسیم پنج‌تایی می‌شده، هشتی به صورت نگینی یا مستطیلی که سقف آن تداعی‌کننده یک نگینی باشد اجرا می‌شده است.

مسعودیه

سیرکولاسیون طبیعی چنین فضایی، ورودی از مرکز و خروج از طرفین، از سوی مقابل است. در دو سوی فضای مرکزی دو اتاق با تقسیم سه‌تایی قرار می‌گرفته که عملکردهای مجموعه ورودی از جمله نگهبانی یا حتی پذیرایی محدود را عهده‌دار می‌شده است. این فضاها در کنار فضای پر تزیین مرکزی چنان معماری باشکوهی را ارائه می‌کنند که این فضا می‌توانسته برای برخی ملاقات‌های مهم خارج از محیط داخلی مجموعه کارکرد داشته باشد.

معماری سردر پیاده که به احتمال قریب به یقین متعلق به دوره فتحعلی شاه قاجار است، با یک عقب نشستگی به صورت جلوخان، اولین مرتبه از سلسله مراتب ورودی را به بهترین نحو ارائه نموده است.

بر روی محور ورودی یک عقب نشستگی کوچک‌تر و مسقف، محل استقرار درب نفیس چوبی با تزیینات معرق و منبت است. دو سکوی سنگی پیرنشین از اجزای جدا نشدنی ورودی‌ها در معماری ایرانی با تزیین سنگی درخور و یک مقرنس ۲۰ ردیفِ ورودی را به کمال می‌رسانند.

مسعودیه

مسعودیه

دو فضای سه قسمتی جانبی به صورت دو طاق‌نمای کوچک با مقرنسی بسیار ظریف و در و پنجره که قطعاً دچار تغییراتی شده‌اند خودنمایی می‌کند. دو فضای سکو مانند نیم هشت در حد فاصل فضای سه قسمتی و در ورودی، یک نیم کاربندی ۱۰ تایی با کاشی معقلی و قاب‌کشی هفت‌رنگ با نقش گره و کتیبه‌ای درخشان از کاشی هفت‌رنگ در میان دو نیم‌ستون به صورت مقرنس گچی سفید، ورودی را معرفی می‌کنند که تحسین هر بیننده‌ای را بر می‌انگیزد.

ورودی  عمارت مسعودیه

مسعودیه

مسعودیه

محوطه باغ مجموعه­ مسعودیه

سردر کالسکه روی مجموعه‌ی تاریخی مسعودیه در نوع خود از جذاب­‌ترین ابنیه­‌ی مجموعه است؛ نه فقط به خاطر تزیینات زیبای آن، بلکه به خاطر راه حل هوشمندانه­‌ی آن در تغییر زاویه­‌ی محور باغ به نسبت خیابان.

با ورود به باغ آنچه خودنمایی می‌کند نمای اصلی دیوان‌خانه و حوض آب روبه‌روی آن است که به واسطه‌ی خیابانی سنگ‌فرش به طول حدود ۱۳۴ متر و رج درختان بلند کاج که در گذشته درختان چنار به جای آن بوده به ورودی متصل می‌­شود. امروزه یک بنای آجری یک طبقه در سمت راست، دو بنای آجری سه طبقه در سمت چپ و یک بنای یک طبقه­‌ی دیگر در همین سمت خودنمایی می‌کند. این در حالی است که در گذشته، یک نرده‌­ی چوبی که با ستون­‌های سنگی حمایت می‌‌شده و چراغ‌­هایی با پایه­‌ی چدنی در میان رج درختان مرتفع چنار، منظر عمومی باغ را شکل می­‌داده­‌اند. قابل تصور است که خانه‌­های اندرونی در دو سو اگر چه قابل رویت بوده اما از امنیت نسبی بصری برخوردار بوده است.

سردر مسعودیه

محوری فرعی اما ضعیف، عمود به محور اصلی و در امتداد سردر پیاده وجود دارد که به نظر می‌رسد در امتداد محور مرکزی باغ نظامیه قرار داشته است. فضای قابل‌توجه دور اصلی حوض احتمالاً جوابگوی حرکت کالسکه بوده و ترکیب این فضای بزرگ با حجم قاطع دیوان‌خانه و حوضی به قطر ۲۰ متر نقطه‌ی عطف محوطه بوده است، مخصوصاً دیوار مجرد غربی با پنجره‌هایی که هر دو سوی آن فضای باز قرار داشته این فضا را به فضایی منحصربه‌فرد در باغ سازی ایرانی تبدیل می‌کند. حیاط­‌های پی‌درپی غربی که می‌توانست هر یک محوری فرعی را شکل دهد خود حرکتی نوآورانه در طراحی باغ‌­ها بوده که به خوبی به عملکرد اندرونی و بیرونی پاسخ گفته است.

مسعودیه

مسعودیه

به نظر می­‌رسد مجموعه‌­ای از حیاط­‌های خدماتی پشت دیوان‌خانه و سفره‌­خانه قرار داشته که سازمان فضایی و عملکردی باغ را تکمیل کرده است که به همراه عمارت اندرونی شرقی فروخته و تخریب شده است.

دیدگاه  

    جستجوی تور، پرواز، هتل، رستوران و دیدنی‌ها...

    تبلیغات