معرفی کوشک احمدشاهی، واقع در مجموعه نیاوران

زهرا خاقانی | چهار شنبه, ۱۹ خرداد ۹۵ ساعت ۱۱:۱۵

کوشک احمدشاهی واقع در مجموعه فرهنگی تاریخی نیاوران قرار دارد، اواخر دوره قاجار به‌عنوان خوابگاه ییلاقی احمدشاه قاجار در میان باغ نیاوران با مساحت ۸۰۰ متر و در دو طبقه ساخته شد. با کجارو داخل این کاخ را ببینید.

کوشک احمدشاهی روی نقشه

نشانی: تهران، میدان شهید باهنر (نیاوران)، مجموعه فرهنگی تاریخی نیاوران

تلفن مجموعه: ۱۵-۲۲۲۸۲۰۱۲

تلفن کوشک احمدشاهی: ۲۲۸۰۲۱۳۴

کوشک احمدشاهی مجموعه نیاوران

مجموعه‌ نیاوران

مجموعه فرهنگی تاریخی نیاوران در باغ بزرگی به مساحت حدود ۱۱ هکتار در شمال تهران در میدان شهید باهنر (میدان نیاوران) قرار دارد که از زیبایی و جذابیت طبیعی و تاریخی فراوانی برخوردار است.

سنگ بنای مجموعه کاخ نیاوران در عصر فتحعلی شاه گذاشته شد و در دوره‌های بعدی عمارت آن توسعه و تغییراتی یافت. بناهای مجموعه کاخ نیاوران متعلق به دوره‌های قاجار و پهلوی است. ابتدا شاهان قاجار کاخ نیاوران را مکان خوش آب و هوا جهت اقامت ییلاقی خویش برگزیدند. فتحعلی شاه قاجار برای تفریحات تابستانی خود دستور می‌دهد تا در منطقه‌ای خوش آب و هوا خارج از شهر تهران که وسعتی بسیار کمتر از امروز داشت باغی مصفا بسازند. در کنار روستایی که «گُرده‌وی» یا «گُرده‌به» خوانده می‌شد و در نیاوران امروز قرار داشت به‌جای نیزاری که در همسایگی روستا واقع بود باغ را ساختند. باغ ییلاقی فتحعلی شاه که در جای نیزار ایجاد شد را «نی‌آوران» نامیدند که بعداً به نام «نیاوران» مشهور شد. محمدشاه نیز در همین باغ بنای کوچک و ساده‌ای بنا کرد و به‌دنبال او ناصرالدین شاه «کاخ صاحبقرانیه» را در باغ نیاوران ساخت. آخرین بنایی که در دوران قاجار در باغ نیاوران ساخته شد، مشهور به کوشک احمدشاهی است. در زمان حکومت پهلوی دوم، برخی از بناهای کوچک باغ نیاوران تخریب شد و کاخ نیاوران با سبکی مدرن جهت سکونت وی و خانواده‌اش ساخته شد.

در حال حاضر، سه ساختمان اصلی در محوطه‌ی باغ نیاوران وجود دارد:

  • کاخ اصلی که محل اقامت خانواده محمدرضا پهلوی بود و در دهه‌ی چهل ساخته شد.
  • کاخ صاحبقرانیه قدیمی‌ترین بنای موجود در این مجموعه.
  • کوشک زیبای احمد شاهی.

کاخ اختصاصی نیاوران مجموعه نیاوران

صاحبقرانیه مجموعه نیاوران

کوشک احمدشاهی مجموعه نیاوران

در لغت نامه

کوشک در لغت به‌معنای قصر و هر بنای رفیع بلند و بارگاه و سرای عالی است و کوشک در اصطلاح به بنایی گفته می‌شود که در میان باغ قرار گرفته و از داخل بنا به چهار طرف منظر دارد.

کوشک احمدشاهی مجموعه نیاوران

تاریخچه‌ بنا

کوشک واقع در مجموعه‌ی نیاوران در حالی ایام صدسالگی خود را سپری می‌کند که به‌درستی تاریخ احداث و بانی مشخصی ندارد. تا به امروز هیچ‌گونه سند قابل استنادی که به تاریخ شکل‌گیری بنا دلالت کند به دست نیامده است. نوع معماری و شیوه‌ی ساخت آن به‌گونه‌ای است که کارشناسان معتقدند این ساختمان باید متعلق به اواخر دوره‌ی قاجاریه باشد.

اشاراتی وجود دارد که احمدشاه قاجار، بنایی برای یکی از زنان محبوب خود که تبار گرجی داشته است، در اراضی باغ صاحبقرانیه (نیاوران کنونی‌) می‌سازد. داستان به آتش کشیدن منات روسی توسط احمدشاه جهت سر ذوق آوردن این بانوی اسرارآمیز و خشم رعایا به هنگام آگاهی از این داستان که به جراید آن دوره نیز کشانده شد، بیش از آن‌که از واقعیت‌ها سخن بگوید یک داستان ژورنالیستی به نظر می‌آید.

بر اساس بررسی‌های صورت گرفته، احمدشاه نه همسری با تبار گرجی داشته و نه در طول دوران کوتاه پادشاهی خود قصد ساخت بنایی در این مجموعه کرده است. تنها بنایی که در دوران سلطنت وی احداث شد در اراضی فرح‌آباد بوده است.

تنها به خاطر نام احمدشاه که روی آن باقی مانده، تاریخ ساخت آن را به دوران حکومت کوتاه مدت این شاه نسبت می‌دهند و از آن به‌عنوان استراحتگاه ییلاقی احمدشاه قاجار یاد می‌کنند.

کوشک احمدشاهی مجموعه نیاوران

دوران رضاشاه

در دهه‌ی نخست از دوران سلطنت پهلوی اول، مجموعه نیاوران چندان مورد توجه قرار نگرفت تا این‌که به دستور رضا خان، کاخ صاحبقرانیه تعمیرات اساسی شد که به نظر می‌آید ساختمان کوشک نیز از این فرآیند بی‌بهره نماند و تغییراتی در فضای داخلی آن رخ داد. این تغییرات چنان هنرمندانه و با ظرافت انجام شده است که سؤالات بسیار زیادی را در ارتباط با شکل اولیه‌ی بنا بدون پاسخ می‌گذارند. نحوه‌ی دسترسی به طبقه‌ی اول بنا از جمله این پرسش‌ها است.

در اواخر دهه‌ی بیست که کاخ صاحبقرانیه برای برگزاری مراسم ازدواج محمدرضا (ولیعهد پهلوی اول) و فوزیه آماده شد. کوشک نیز جهت استقرار کوتاه مدت آنان در نظر گرفته شد. اگرچه تا به امروز مشخص نیست که این بنا به این منظور مورد استفاده قرار گرفته باشد. پس از این تاریخ، ساختمان کوشک به تناوب گاه متروک و زمانی نیز محل اقامت یکی از برادران پهلوی دوم  و بعد پرسنل نظامی رده بالای مستقر در مجموعه بوده است.

کوشک احمدشاهی مجموعه نیاوران

دوران محمدرضا پهلوی

در اوایل سال‌های دهه‌ی چهل، محمدرضا پهلوی تصمیم به ساخت کاخ نیاوران جهت اقامت خود و خانواده‌اش گرفت و بنا بر برخی گزارش‌های شفاهی، کوشک نیز به‌عنوان دفتری اداری وی آماده شد. در پی ساخت کاخ اصلی، ساختمان کوشک نیز بازسازی اساسی شد. پس از ساخت کاخ نیاوران، این بنا به دستور محمدرضا پهلوی و توسط طراحان فرانسوی کاخ صاحبقرانیه، دکوراسیون داخلی بنا، بازسازی و مرمت، و مبلمان داخلی آن تعویض گردید تا به‌عنوان محل کار و سکونت رضا پهلوی (فرزند ارشد محمدرضا پهلوی) مورد استفاده قرار گیرد. از میانه‌ی دهه‌ی چهل تا سال‌های آغازین دهه‌ی پنجاه و پس از آن تا زمان انقلاب این ساختمان به‌عنوان محل اقامت رضا پهلوی و محل برگزاری مهمانی‌های خانوادگی استفاده شد.

کوشک احمدشاهی مجموعه نیاوران

پس از انقلاب

تا ده سال پس از انقلاب، بنای کوشک به‌عنوان انبار دربسته‌ای ماند و از آن تاریخ تا سال ۱۳۷۶ که مجدداً تعمیراتی در این ساختمان انجام شد، کمتر کسی به داخل این بنا راه یافت. با بازگشایی این بنا تحت عنوان کوشک احمدشاهی و محل اقامت رضا پهلوی دوران جدید حیات آن آغاز شد.

در جریان حفاظت و مرمت این بنا، بخش پایین دیواره‌های آن نیز تعمیر شد. در سال۱۳۷۵ سرویس بهداشتی و آشپزخانه کاخ تغییر کاربری پیدا کرده و  به محل نمایش اسناد قاجاری (احمدشاه) اختصاص یافت و در اردیبهشت سال ۱۳۷۹ هم‌زمان با هفته میراث فرهنگی گشایش یافت. این عمارت پس از یک دوره دیگر تعمیرات تأسیساتی در سال ۱۳۸۴ بازگشایی شد.

کوشک احمدشاهی مجموعه نیاوران

 معماری و آثار

ورودی ساختمان در ضلع جنوب غربی کاخ قرار دارد که با تعدادی پله و از کنار حوض کاشی کاری شده به کوشک ختم می‌شود. از ویژگی‌های عمده این بنا تزیینات و نمای آجری به کار رفته در سراسر نمای بیرونی آن است. آجرها از نوع منقوش قالبی با طرح‌های متنوع به رنگ نخودی است.

کوشک احمدشاهی مجموعه نیاوران

این بنا در دو طبقه با سقف شیروانی بنا شده و ترکیبی از معماری نئوکلاسیک اروپایی با تأثیر کمرنگی از معماری ایرانی دوران قاجار است. نمای بیرونی این کاخ پوشیده از سطوح و قالب‌بندی‌های تزئینی آجری به‌صورت پلاک‌هایی مستطیل شکل با ابعاد مختلف است که در میان سایر بناهای دوران قاجار منحصربه‌فرد بوده و قابل قیاس با هیچ یک از بناهای هم عصر خود نیست. از جمله ویژگی‌های بارز این بنا عدم احساس اختلاف سطح در طبقه‌ی دوم این کاخ به‌دلیل ساخته شدن روی شیب است. در قسمت ضلع شمالی کوشک احمدشاهی به‌سمت رشته کوه‌های البرز این ویژگی توجه هر صاحب ذوق و هنری را جلب می‌کند. از دیگر ویژگی‌های آن گذر آب از وسط این عمارت بوده که در حال حاضر تنها آب نمای آن باقی مانده و قناتی که از رشته کوه‌های البرز سرچشمه می‌گرفته، از وسط این بنا گذشته و پس از عبور از حوض مقابل آن وارد صاحبقرانیه شده و از آنجا به‌سمت پارک کنونی نیاوران حرکت می‌کرده است. این قنات در زمان حاضر نیز وجود دارد، اما به‌دلیل جلوگیری از نفوذ رطوبت و تخریب این بناها، مسیرش که از میان کاخ‌ها بوده عوض شده و پس از عبور از حوض‌های داخل مجموعه به‌سمت پارک نیاوران هدایت شده است.

کوشک احمدشاهی مجموعه نیاوران

طبقه اول کوشک احمدشاهی شامل ۶ اتاق و ۲ راهروی شرقی و غربی است. طبقه‌ی این طبقه از یک سرسرا تشکیل شده که حوضی از سنگ مرمر در وسط آن قرار دارد و شش اتاق و دو راهرو نیز در اطراف آن وجود دارند.

سالن مرکزی کوشک احمدشاهی مجموعه نیاوران

سالن مرکزی کوشک احمدشاهی مجموعه نیاوران

 در اطراف سالن کتابخانه، کتب ولیعهد به چشم می‌خورد. اتاق‌های سمت چپ این سالن متعلق به رضا پهلوی است که با عکس‌ها و پوسترهای فوتبالی و اولین پرواز اختصاصی‌اش، دیوارها را پر کرده است. در این قسمت از بنا اشیاء نفیسی از جنس برنز، نقره، عاج، چوب، هدایای رؤسای کشورهای گوناگون، مدال‌ها و نشان‌ها و تابلوهای نگارگری در معرض تماشا قرار گرفته‌ است.

اتاق خواب رضا پهلوی کوشک احمدشاهی مجموعه نیاوران

اتاق خواب رضا پهلوی کوشک احمدشاهی مجموعه نیاوران

اتاق مطالعه کوشک احمدشاهی مجموعه نیاوران

کوشک احمدشاهی مجموعه نیاوران

کوشک احمدشاهی مجموعه نیاوران

همچنین از آثار با ارزشمند آن کلکسیون شخصی رضا پهلوی است که شامل تعدادی فسیل حیوانی و گیاهی، و سنگ‌های معدنی موردعلاقه‌اش بوده که شاخص‌ترین سنگ این مجموعه، قطعه شهاب سنگی از کره‌ی ماه است که توسط ریچارد نیکسون، رئیس‌جمهور سابق ایالات متحده به وی اهدا شده است. اتاق‌های سمت راست آن مربوط به آجودان ولیعهد و اتاق غذاخوری است و همچنین هیچ اثری از اتاق‌های سرویس بهداشتی و آشپزخانه کوشک به جا نمانده و از آن مکان به‌عنوان نمایشگاه موقتی اسناد قاجاریه استفاده می‌شود.

کلکسیون سنگ کوشک احمدشاهی مجموعه نیاوران

کلکسیون سنگ کوشک احمدشاهی مجموعه نیاوران

اتاق غذاخوری کوشک احمدشاهی مجموعه نیاوران

کوشک احمدشاهی مجموعه نیاوران

کوشک احمدشاهی مجموعه نیاوران

طبقه‌ی دوم کوشک دارای ۲ اتاق است که دورتادور آن‌ها را ایوان فرا گرفته و دارای ۲۴ ستون ظریف پوشیده شده از گچ و ۴ پایه قطور آجری است. نقش شیر و خورشید گچ‌بری شده بر پیشانی دیواره‌ی ضلع شمالی ایوان به چشم می‌خورد.

شیر و خورشید کوشک احمدشاهی مجموعه نیاوران

کوشک احمدشاهی مجموعه نیاوران

کوشک احمدشاهی مجموعه نیاوران

کوشک احمدشاهی مجموعه نیاوران

کوشک احمدشاهی مجموعه نیاوران

کوشک احمدشاهی مجموعه نیاوران

در چهار طرف سالن مرکزی که به‌عنوان اتاق موسیقی استفاده می‌شد، قفسه چوبی ویترین دار نصب شده است. در دوران پهلوی دوم، در این طبقه سرویس بهداشتی ایجاد شده و مسیر راه پله‌ها عوض می‌شود و جهت میهمانی‌های خصوصی و خانوادگی مورد استفاده قرار می‌گرفته است. در این قسمت نیز تعدادی از آثار مخازن این کاخ به نمایش گذاشته شده است. همچنین در ایوان کوشک نیز که به چهار طرف باغ اشراف دارد، انواع مبلمان چوبی توجه هر هنرمند و بازدیدکننده‌ای را به خود جلب می‌کند.

اتاق موسیقی کوشک احمدشاهی مجموعه نیاوران

اتاق موسیقی کوشک احمدشاهی مجموعه نیاوران

برچسب‌ها تاریخی قاجاریه

دیدگاه  

    تبلیغات