معرفی جامع حرم امام رضا (ع)؛ نگین درخشان خراسان

معرفی جامع حرم امام رضا (ع)؛ نگین درخشان خراسان

زینب موحدی
| شنبه, ۲۴ خرداد ۹۹ ساعت ۱۶:۰۰

حرم امام رضا یا حرم مطهر رضوی بارگاه امام هشتم شیعیان است که در شهر مشهد قرار دارد و در طول تاریخ همواره پذیرای عاشقان اهل بیت بوده است.

حرم امام رضا (ع) یکی از مشهورترین جاذبه‌های گردشگری ایران است که سالانه میلیون‌ها نفر زائر از ایران و جهان برای زیارت شاه خراسان روانه مشهد می‌شوند. حرم علی ابن موسی الرضا در طول تاریخ بارها و بارها دچار تغییر و توسعه قرار گرفته است. نکته قابل‌توجه اینکه طبق روایت‌‌های تاریخی ایشان شخصا در سفر به مرو، محل حرم رضوی را مشخص کرده‌اند.  در ادامه‌ی این مقاله از کجارو به تاریخچه و معرفی بخش‌های حرم امام رضا (ع)  می‌پردازیم. 

گنبد و گلدسته حرم امام رضا (ع)

عکس از سید شهاب الدین واجدی

هرآنچه درباره حرم امام رضا (ع) باید بدانید: 

طوس چگونه به‌عنوان مدفن امام رضا (ع) انتخاب شد؟

امام هشتم هنگامی که دعبل خزائی قصیده‌ی تائیه‌ی معروف خود را در ستایش اهل بیت و شرح مصیبت‌های ایشان سرود، به طوس رفت تا آن را برای امام رضا (علیه السلام) بخواند. پس از رسیدن به ابیاتی که در آن‌ها به شهرهای مقدس و مدفن پاکان اشاره کرده بود، امام این دو بیت را بر همان وزن و قافیه‌ی اصلی شعر به آن افزودند:

و قبر بطوس یالها من مصیبة
الحت علی الاحشاء بالزفرات
الی الحشر حتی یبعث الله قائما
یفرج عنا الغم و الکربات

به این معنی که «و قبری در طوس خواهد بود که بر آن مصیبت‌ها وارد خواهد شد که همواره تا روز قیامت آتش حسرت در دل‌ها شعله‌ور می‌کند. تا روزی که خداوند قائمی را مبعوث کند که فرجی بر غم‎ها و مصیبت‎های ماست». ایشان در پاسخ به سوال دعبل که آن قبر متعلق به کیست، پاسخ داد:

قبر من است و برجا خواهد بود تا طوس محل رفت‌وآمد شیعیان و زائران من شود.

طولی نکشید که این گفته به حقیقت پیوست و رئوف اهل بیت در آخرین روز ماه صفر سال ۲۰۳ هجری قمری، به دست خلیفه‌ی عباسی به شهادت رسید و پیکر پاکش در روستای كوچكی به نام «سناباد» دفن شد که آن زمان در حومه‌ی شهر «توس» قرار داشت. ۱۲۰۰ سال پس از آن، این روستای کوچک به برکت وجود هشتمین اختر تابناک آسمان امامت و ولایت توسعه یافته و پس از به حاشیه راندن شهر توس، اکنون کلان‌شهری با ۳۵۱ کیلومتر مربع مساحت است که پایتخت معنوی ایران به شمار می‌آید و سالانه، پذیرای بیش از ۲۵ میلیون نفر از دوستداران و زائران داخلی و خارجی آن حضرت است.

نام های حرم امام رضا (ع)

حرم امام رضا (ع)

عکس از امیر حسین قاسم‌زاده

حرم مقدس امام رضا (ع) در میان دوستداران و زائران آن حضرت به نام‌ها و القاب مختلفی معروف است: حرم رضوی، حرم مطهر، ارض اقدس، مرقد منور / ملکوتی / مطهر، قلب عالم، بارگاه ملکوتی، قبله‌ی آمال، آستان ملائک پاسبان رضوی، مرقد شریف و بارگاه منور رضوی فقط چند نمونه از این نام‌ها هستند.

گفتنی است به کل مجموعه‌ای که حرم مطهر رضوی و متعلقات آن مانند کتابخانه‌ها و موزه‌ها را در بر می‌گیرد، آستان قدس رضوی گفته می‌شود و استفاده از نام‌هایی چون روضه‌ی رضویه / مقدسه / منوره نیز در رسانه‌ها رواج دارد. روضه در اصل به معنی باغ و بوستان است و محل دفن پیکر پاک آقا علی ابن موسی الرضا در حرم مطهر را به این نام می‌خوانند. مضجع شریف نیز نامی است که به مرقد مطهر ایشان اطلاق می‌شود. 

مساحت کل حرم امام رضا (ع)

ماکت حرم امام رضا (ع)

ماکت صوتی طرح اتمام توسعه‌ی حرم امام رضا (ع)؛ عکس از محسن رحیمی عنبران

بدون تردید، بارگاه ملکوتی امام رضا (ع)، نگین انگشتری مشهد، باشکوه‌ترین و محبوب‌ترین مکان در کل ایران است که دل عاشقان بسیاری برای آن می‌تپد. حرم رضوی فقط شامل آرامگاه نورانی ثامن الحجج نیست. این مجموعه‌ی مذهبی شامل چندین بنا و زیرمجموعه است که تعداد و تنوع آن‌ها این بارگاه مطهر را تبدیل به مجموعه‌ای جهان‌شمول کرده است؛ طوری که برای فهم ارزش آن نباید فقط از منظر معنویت به آن نگریست. آستان قدس رضوی با توجه به ارزش‌های تاریخی، هنری و معماری خود که افزون بر ارزش‌های معنوی آن است، در تاریخ ۱۵ دی ماه سال ۱۳۱۰ به‌عنوان یک اثر ملی با شماره‌ی ملی ۱۴۰ ثبت شد.

پس از انقلاب اسلامی، مسئولان توجه ویژه‌ای به حرم امام رضا (ع) کردند و آن را توسعه‌ی بسیاری بخشیدند. به‌جز دو صحن کهنه و نو، باقی صحن‌های حرم آقا علی ابن موسی الرضا (ع) پس از انقلاب ساخته شده‌اند. بست‌های شرقی و غربی نیز پس از با احداث صحن جامع رضوی به بست‌های دیگر حرم اضافه شدند.

روی هم رفته، ۶۰ هزار و ۵۰۰ متر مربع از ۷۰ هزار متر مربع فضای سرپوشیده‌ی زیارتی این مجموعه پس از انقلاب اسلامی به آن افزوده شده است. روی هم رفته و با احتساب مساحت تمام بخش‌های زیارتی و غیرزیارتی، مساحت کل حرم امام رضا (ع) بیش از یک میلیون متر مربع است و گنجایش ۷۰۰ هزار نفر را دارد.

نقشه حرم امام رضا (ع)

نقشه حرم امام رضا

نقشه حرم امام رضا (ع)

نقشه حرم مطهر رضوی را در بالا مشاهده می‌کنید. بخش‌های مختلف حرم در این نقشه کاملا آشکار است. همانگونه که از نقشه پیدا است، زائران بارگاه منور امام مهربانی‌ها می‌توانند از یکی از خیابان آیت‌الله شیرازی (باب طوسی)، خیابان شیخ طبرسی (باب طبرسی)، خیابان شهید نواب صفوی (باب حر عاملی)، خیابان امام رضا (ع) (باب الرضا) و خیابان شهید اندرزگو (باب الجواد) وارد حرم بشوند. چند ورودی فرعی به نام‌های کوثر، غدیر، سردر شرقی و غربی صحن جامع رضوی نیز وجود دارند که در نقشه مشخص هستند.

برای تماشای تور مجازی هرکدام از بخش‌های متنوع آستان قدس رضوی و همچنین، انجام یک زیارت سه‌بعدی به پورتال جامع آستان قدس رضوی مراجعه کنید. 

صحن های حرم امام رضا (ع)

پس از گذشتن از ورودی‌ها وارد صحن حرم می‌شویم

صحن های حرم امام رضا (ع) ۹ عدد هستند و به نام‌های صحن انقلاب اسلامی (صحن کهنه یا صحن عتیق)، صحن آزادی (صحن نو)، صحن جمهوری اسلامی، صحن قدس، صحن جامع رضوی، صحن غدیر، صحن کوثر، صحن هدایت و صحن بعثت خوانده می‌شوند.

بد نیست تفاوت بین «بست» و «صحن» را نیز بدانید. صحن‌ها، همان حیاط‌های وسیع حرم هستند؛ اما بست به بخشی از حرم مطهر گفته می‌شود که در گذشته مرزی بود که افراد خارجی و غیرمسلمان حق گذشتن از آن را نداشتند، در این بست‌ها بود که از بزرگان استقبال می‌کردند و نیز همین جا بود که مردم برای تظلم‌خواهی یا در امان ماندن از ظلمی، «بست» می‌نشستند. «بست‌نشینی» از عصر صفویان در ایران مرسوم شد و در دوران شاهان قاجار به اوج خود رسید و در زمان پهلوی به واقعه‌ی گوهرشاد انجامید. حالا دیگر کسی برای بست نشستن به حرم نمی‌آید، اما نام این رسم همچنان روی بخش‌هایی از حرم باقی مانده است.

صحن انقلاب

ورودی صحن انقلاب؛ حرم امام رضا (ع)

سردرب نقاره خانه، ورودی صحن انقلاب؛ عکس از سید روح‌الله هاشمی

صحن انقلاب یا صحن عتیق، همانگونه که از نام آن برمی‌آید قدیمی‌ترین صحن حرم مطهر است و با ۶۷۴۰ متر مربع در ضلع شمالی آن قرار دارد. این صحن تاریخی و باشکوه به‌یک‌باره ساخته نشد. بلکه نیمی از آن در دوران تیموریان ساخته شد و نیمه‌ی دیگر در تقارن کامل با آن در دوران صفویان توسعه یافت. به عبارت کامل‌تر، وزیر سلطان حسین بایقرا از سلسله‌ی تیموریان دستور ساخت صحن، ایوان جنوبی به نام ایوان طلا (ایوان نادری) و چند بنا در ضلع غربی آن را داد و ۱۵۰ سال پس از آن، شاه عباس صفوی ایوان‌های شمالی و بخش شرقی آن را به‌صورت کاملا قرینه با بخش‌های قبلی گسترش داد.

دو ایوان ساعت و نقاره خانه در تقارن کامل با یکدیگر ساخته شده‌اند. دو مناره‌ی حرم مطهر رضوی بر فراز ایوان طلا و ایوان عباسی ساخته شده‌اند. امیر علی‌شیر نوایی، وزیر دانشمند تیموریان که ساخت این صحن با همت وی آغاز شد، در کنار ایوان شمالی خفته است. ایوان‌های صحن عتیق به شرح زیر هستند:

ایوان طلای نادری در جنوب؛ قدیمی‌ترین ایوان صحن انقلاب است که چون نادرشاه افشار آن را طلاکاری کرده به نام نادری معروف شده است. معماری زیبای این ایوان بر شکوه آن می‌افزاید.

ایوان عباسی در شمال؛ به خاطر متصل بودن به بست طبرسی، باب طبرسی نامیده می‌شود و از لحاظ هنر کاشی‌کاری و کتیبه‌کاری، شاهکاری بی‌همتا است. صلوات بر پیامبر اکرم و امامان معصوم (علیهم السلام) و سوره‌ی جمعه را روی بخش‌هایی از ایوان می‌توان مشاهده کرد.

ایوان عباسی در صحن عتیق؛ حرم امام رضا (ع)

نمایی از صحن عتیق، ایوان عباسی و گلدسته‌ی طلای آن؛ عكاس: منوچهر خان عکاس باشی؛ تاریخ عکس: سال ۱۳۰۰ قمری

در قسمتی هم درباره‌ی علت نام‌گذاری این صحن به نام صحن انقلاب، چنین نوشته شده است:

به رسم حق‌شناسی از مبارزات حق‌طلبانه‌ی ملت مسلمان ایران به رهبری حضرت آیت‌الله امام خمینی متع الله المسلمین ببقائه و یادبود شهدا و مصدومین در این مکان شریف، اینجا به صحن انقلاب نام‌گذاری شد. رجب المرجب ۱۳۹۹.

ایوان ساعت در غرب؛ ایوان غربی به بست شیخ طوسی راه دارد و باب طوس نامیده می‌شود. در واقعه‌ی حمله‌ی روس‌ها به حرم مطهر رضوی در سال ۱۱۳۰ هجری قمری، ایوان ساعت دچار آسیب شد. آثار گلوله‌ها هنوز روی این ایوان وجود دارد. دو کتیبه به خط ثلث حاوی آیاتی از قرآن کریم در بالا و حاشیه‌ی آن خودنمایی می‌کند. زیر یکی از ترنج‌ها با خطی خوش نوشته شده است:

ای دل غلام شاه جهان باش و شاد باش
پیوسته در حمایت لطف‌الله باش
قبر امام هشتم و سلطان دین، رضا
از جان ببوس و بر در این بارگاه باش

و ایوان نقاره خانه در شرق؛ ایوان شرقی که به بست شیخ حر عاملی راه دارد، باب حر عاملی نامیده می‌شود. این بنای باشکوه به‌جامانده از دوران عباسی در تقارن کامل با ایوان غربی ساخته شده و سوره‌‌های نور و مزمل با خطی خوش روی آن نگاشته شده است.

پنجره فولاد؛ حرم مطهر رضوی

گل‌های نرگس اهدایی از طرف گلکاران بهبهانی در کنار پنجره‌ی فولاد؛ عکس از مسعود نوذری

سایر بخش‌های صحن انقلاب به این شرح هستند:

پنجره فولاد؛ در زمان ساخت صحن در دوران تیموریان، پنجره‌ای در سمت چپ ایوان نادری محلی مشرف به ضریح مطهر نصب شد تا کسانی که امکان ورود به حرم، بتوانند در فاصله‌ای کم با ضریح زیارتنامه بخوانند. این پنجره اکنون پنجره فولاد نامیده می‌شود. پس از انقلاب، به‌خاطر فرسودگی آن، پنجره‌ی جدیدی در محل نصب شد که برخلاف نامی که به آن معروف است، از آلیاژ برنج ساخته و با طلا آبکاری شده است. پنجره‌ی قدیمی نیز به موزه منتقل شد.

نقاره خانه؛ ایوان شرقی در دو طبقه بنا شده و نقاره خانه در طبقه‌ی دوم آن جای گرفته است. در طبقه‌ی اول آن نیز وسایل مربوط به نقاره‌نوازی نگه‌داری می‌شود. نقاره‌نوازی از اواسط قرن نهم و به دستور نوه‌ی گوهرشاد در حرم مطهر رواج یافت و از آن زمان تاکنون، به‌جز برهه‌ای هشت ساله که به دستور رضاخان تعطیل شد، این رسم همچنان ادامه داشته است. به‌غیر از زمان طلوع و غروب خورشید، در اعیاد و در هنگام مشاهده‌ی کراماتی از جانب آقا علی ابن موسی الرضا نیز نقاره نواخته می‌شود.

ساعت بزرگ صحن انقلاب؛ ساعت صحن انقلاب به ساعت معاون نیز معروف است. این ساعت توسط شخصی به نام مرحوم عبدالحسن معاون در سال ۱۳۳۳ از آلمان خریداری و بر سر ایوان غربی صحن انقلاب که به ایوان ساعت معروف است، نصب و ساعتی که آنجا نصب بود به صحن آزادی منتقل شد. گفته می‌شود او به‌خاطر نذری که برای شفای خود از بیماری کرده بود، این ساعت را به آستان قدس رضوی اهدا کرد.

سقاخانه طلا؛ حرم امام رضا (ع)

سقاخانه اسماعیل طلایی، اولین سقاخانه حرم؛ عکس از مسعود نوذری

سقاخانه‌ی نادری یا سقاخانه‌ی اسماعیل طلایی؛ سقاخانه درست در میانه‌ی صحن انقلاب قرار دارد. سنگاب آن که به‌صورت یک‌پارچه تراشیده شده است، به دستور نادرشاه افشار از سنگ مرمر تهیه و از هرات به مشهد منتقل شده است. سایه‌بان هشت‌ضلعی و سقف گنبدی شکل آن را هنرمندی به نام اسماعیل طلایی روی پایه‌هایی از جنس مرمر ساخته و طلاکاری کرده است. سقاخانه یک بار در سال ۱۳۴۵ مرمت شد.

صحن آزادی

صحن نو پس از انقلاب به نام صحن آزادی خوانده شد. این صحن با ۴ هزار و ۳۴۰ متر مربع مساحت، یکی از بزرگ ترین صحن های حرم امام رضا (ع) است. این صحن در ضلع شرقی حرم مطهر، در پایین پای مبارک حضرت ساخته شده و از سمت غرب به روضه‌ی منوره متصل است. ساخت صحن نو که در مقایسه با صحن کهنه (صحن انقلاب) به این نام خوانده می‌شود، به دستور فتحعلی شاه قاجار آغاز شد و در دوران ناصرالدین شاه به پایان رسید.

به‌جای سقاخانه‌ای که در گذشته در وسط صحن قرار داشت و اکنون برچیده شده است، حوضی بزرگ ساخته شده که در وسط آن همان سنگاب یک‌پارچه‌ی سقاخانه‌ی پیشین نصب شده است. علت تخریب سقاخانه‌ی صحن آزادی، حائل شدن آن بین زائران و ایوان طلا در زمان عرض سلام و ادای احترام به‌محض ورود به صحن بود. این کار در سال ۱۲۷۱ توسط شاهان قاجار انجام و به‌جای آن، حوض ایجاد شد.

صحن آزادی؛ حرم امام رضا (ع)

ساعت بزرگ و قدیمی صحن آزادی؛ عکس از محمد زائرنیا

ایوان‌های صحن جدید به این شرح هستند:

ایوان طلای ناصری در ضلع غربی صحن چشمگیرترین بخش این صحن است که به‌محض ورود به چشم زائران می‌آید. آن از طریق راهروی کوچکی که دو طرف آن دو در طلایی نصب شده است، به رواق دارالسعاده متصل می‌شود. به این دلیل که طلاکاری این ایوان در عصر ناصرالدین شاه انجام شد، آن را ایوان ناصری می‌نامند. این ایوان به بانوان اختصاص داده شده است.

ایوان ساعت یا ایوان جنوبی صحن نو به‌واسطه‌ی ساعتی که روی آن نصب شده است، نیز نمایی بارز دارد. این ساعت هدیه‌ی مظفرالدین شاه است و پیش از نصب در این ایوان، روی ایوان ساعت در صحن انقلاب نصب بود. صدای این ساعت در سال‌های نه‌چندان دور که مشهد تا این اندازه توسعه نیافته بود، در بخش های مختلف شهر قابل شنیدن بود.

ایوان شرقی صحن آزادی به باب‌السلام معروف است و ایوان شمالی آن بارها و بارها در دوره‌ی پهلوی مورد بازسازی قرار گرفته است. این ایوان به ایوان تلگراف‌خانه نیز معروف است.

بهشت ثامن الائمه شماره‌ی یک در زیر این صحن قرار دارد و از ضلع شمال شرقی و جنوب شرقی صحن قابل دسترسی است. در این قبرستان، پیکر مطهر شهدای هشت سال دفاع مقدس و خدام حرم رضوی در این مکان مدفون هستند.

صحن امام خمینی (ره) یا صحن بعثت

صحن امام خمینی حرم امام رضا (ع)

صحنی که رواق شد؛ عکس از محمد جواد مشهدی

صحن امام خمینی (ره) را می‌توان سومین صحن حرم مطهر از نظر قدمت دانست. در گذشته در محل فعلی این صحن، دکان‌هایی کهنه و فرسوده به نام «تیمچه پایین‌پا» و مدرسه‌ای نیمه‌مخروبه به نام «مدرسه‌ی سعدالدین» قرار داشت که در دوران پهلوی، خریداری و به مجموعه‌ی حرم مطهر افزوده شدند. صحن امام خمینی در سال ۱۳۲۴ افتتاح شد؛ اما در ابتدا کاربری عمومی نداشت و تنها برای امور تشریفاتی و پذیرایی از سران کشورها استفاده می‌شد. این صحن تنها دو ایوان در غرب و شمال خود دارد. پس از انقلاب، نرده‌ای که در سمت جنوب صحن بود و آن را از خیابان جدا می‌کرد، برچیده و به‌جای آن دیواری ساخته شد.

بنای اولیه شامل چندین ساختمان برای با کاربردی موزه و کتابخانه بود که به همین علت، آن را صحن موزه نیز می‌نامیدند. در سال ۱۳۵۳، همگی تخریب و فضای آن‌ها به صحن اضافه شد تا وسعت آن به ۱۰ هزار متر مربع برسد. در سال ۱۳۸۱، به‌خاطر افزایش تعداد زائران و احساس نیاز به فضاهای سرپوشیده‌ برای راحتی بیشتر آن‌ها، بخش بزرگی از این صحن تغییر کاربری داد و پس از مسقف شدن، به نام رواق امام خمینی (ره) نامیده شد. بخش کوچک‌تر آن نیز اکنون رواق بعثت نامیده می‌شود.

صحن جامع رضوی

صحن جامع رضوی حرم امام رضا (ع)

صحن جامع رضوی؛ بزرگ‌ترین فضای روباز زیارتی با ۱۱۷ متر مربع مساحت؛ عکس از محمد زائرنیا

صحن جامع رضوی با ۳۶۳ متر درازا و ۱۶۷ متر پهنا و روی هم رفته، ۱۱۷۵۸۴ متر مربع زیربنا، بزرگ ترین صحن حرم امام رضا (ع) است و مراسم‌های مختلفی مانند سخنرانی مقام معظم رهبری در ابتدای هر سال شمسی و اجتماع عزاداران حسینی در ماه محرم در این صحن انجام می‌شود. این صحن واقع در بخش جنوبی آستان مقدس در سال ۱۳۸۱ افتتاح شد و گنجایشی برابر با ۷۰ هزار نمازگزار را دارد. سه ایوان آن به نام‌های ولی عصر در ضلع جنوبی، باب الکوثر در ضلع شرقی و باب الغدیر در ضلع غربی، هرکدام دارای دو گلدسته‌ی مرتفع هستند.

صحن جمهوری اسلامی

صحن جمهوری اسلامی در ضلع غرب حرم مطهر رضوی قرار دارد. این صحن در سال ۱۳۶۸ و با هدف بزرگ‌سازی حرم در وسعت ۷۲۹۲ متر مربع افتتاح شد. این صحن، شبیه‌ترین صحن به صحن انقلاب است؛ طوری که مانند آن دارای دو مناره‌ی طلا روی ایوان‌های شمالی و جنوبی، ایوان طلاکاری شده، سقاخانه و پنجره‌ای برای خواندن زیارت‌نامه از دور است. تنها تفاوت آن‌ها این است پنجره‌ی صحن جمهوری اسلامی از جنس برنز است. بهشت ثامن‌الائمه‌ی شماره‌ی سه که شهدای انفجار عاشورای سال ۷۳ در آن خفته‌اند هم زیر همین صحن قرار دارد. 

صحن قدس

صحن قدس با مساحتی در حدود ۲۵۳۰ متر مربع، کوچک ترین صحن حرم امام رضا (ع) است. این صحن در سال ۱۳۷۳ و در میان مسجد گوهرشاد، صحن موزه امام خمینی، بست شیخ بهایی و صحن جامع رضوی ساخته شد. سقاخانه‌ی آن از روی قبه‌الصخره در بیت‌المقدس و در اندازه‌ی یک هشتم اندازه‌ی واقعی طراحی شده است. نکته‌ی دیگر آن که بهشت ثامن‌الائمه‌ی شماره‌ی دو زیر این صحن قرار دارد.

صحن قدس حرم امام رضا (ع)

سقاخانه‌ی صحن قدس؛ عکس از محمد زائرنیا

صحن هدایت

صحن کوچک هدایت با زیربنای ۱۷۹۸۰ متر مربع، صحنی تازه تاسیس است که در ضلع شمال شرقی آستان مقدس قرار دارد و بنیاد پژوهش‌های اسلامی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی و مهمانسرای حضرت در این صحن واقع شده است.

صحن غدیر

صحن غدیر با ۱۴۴۵۳ متر مربع زیربنا در جنوب غربی حرم مطهر قرار دارد و از طریق آن می‌توان به مجتمع تجارتی خدماتی غدیر که شامل سرویس‌های بهداشتی فرنگی است، راه یافت. خطبه‌ی غدیر و نام مبارک علی ابن ابی‌طالب را می‌توان در تمامی کاشی‌ها و کتیبه‌های آن مشاهده کرد.

صحن کوثر

صحن کوثر مساحتی حدود ۱۵۶۴۸ هزار متر مربع دارد و در شمال شرق آستان مقدس و در میان صحن جامع رضوی، رواق امام خمینی (ره) و صحن آزادی واقع شده است. تمامی کاشی‌های این صحن مزین به نام مبارک بانوی دو عالم شده و خطبه‌ی فدکیه روی کتیبه‌های آن نوشته شده است. 

گنبد طلا و گلدسته های حرم امام رضا (ع)

گنبد طلایی حرم امام رضا (ع) و مسجد گوهرشاد

گنبد طلایی حرم رضوی از نمای مسجد فیروزه‌ای گوهرشاد؛ عکس از محمد جواد مشهدی

گنبد هزار ساله‌ی حرم، در دوران سلجوقیان ساخته شد

به باور برخی، گنبد نماد سر انسان و گلدسته‌ها نماد دستانی هستند که به نشانه‌ی تمنا و خواهش رو به عرش بلند شده‌اند. برخی نیز آن‌ها را شاخصی برای قبله‌یابی می‌دانند. ورای مفاهیم معنوی این المان‌های جدایی‌ناپذیر از معماری اسلامی و صرف‌نظر از اهمیت ساختاری آن‌ها، گنبد و گلدسته های حرم مطهر رضوی به‌لحاظ تاریخی نیز حائز اهمیت است.

گنبد طلای حرم امام رضا (ع)

گنبد طلای بارگاه منور رضوی، جلوه‌ای زیبا از هنر آمیخته با مذهب است که دیدگان بی‌قرار بسیاری واله و شیدای آن شده‌اند. این گنبد از دو ساختار داخلی و خارجی تشکیل شده که گنبد داخلی را «خود» و گنبد خارجی را «آهیانه» می‌نامند. گنبد داخلی همان سقف روضه منوره است که «قبه» نامیده می‌شود و اکنون، ساختاری طلایی روی آن نصب شده است. این گنبد از داخل روضه قابل‌مشاهده است.

اولین قبه‌ای که بر فراز مرقد امام رضا (ع) وجود داشت همان قبه‌ای است که مامون برای پدرش در بقعه‌ی هارونی ساخت. روایت دیگری نیز ساخت این بقعه و قبه‌ی آن را منسوب به مامون نمی‌داند و آن را بنایی معرفی می‌کند که از گذشته در باغ حمید بن قحطبه وجود داشت که مامون آن را برای دفن پدرش در نظر گرفت و ۱۰ سال بعد، دستور داد آقا علی ابن موسی‌الرضا را نیز در آن به خاک بسپارند. قبه در حوادثی که در قرن چهارم بر خراسان گذشت، تخریب شد و سلطان محمود غزنوی اقدام به بازسازی آرامگاه و ساختن قبه‌ای جدید برای آن کرد. 

گنبد طلای حرم امام رضا (ع)

گنبد طلای حرم مطهر رضوی؛ عکس از محمد زائرنیا

بقعه‌ی مبارک یک بار دیگر در اوایل قرن ششم هم‌زمان با عصر سلجوقیان نیازمند تعمیر شد و در آن زمان بود که گنبدی برای حرم شریف امام هشتم نصب شد که هنوز هم به‌عنوان سقف روضه منوره استفاده می‌شود. هزار سال از عمر گنبد حرم امام رضا که توسط وزیر سلطان سنجر سلجوقی ساخته شد، می‌گذرد. این گنبد که هنوز هم پا بر جا است در زمان شاه طهماسب صفوی طلاکاری شد و پس از تاراج شدن توسط ازبک‌ها، شاه عباس اقدام به مرمت آن با خشت‌های طلا کرد که شرح آن روی کتیبه‌ی دور گنبد نوشته شده است.

۷۰ سال پس از آن، زلزله‌ای شهر در سال ۱۰۸۴ هجری قمری مشهد را لرزاند و به گنبد آسیب جدی رساند؛ طوری که شاه سلیمان صفوی اقدام به طلاکاری مجدد گنبد کرد. گنبد حرم امام رضا یک بار دیگر در سال ۱۲۹۱ شمسی مورد مرمت قرار گرفت. این بار زلزله‌ی روس‌ها گنبد طلا و مسجد گوهرشاد را با هم لرزاند و دولت پهلوی دست به کار تعمیر گنبد شد. خشت‌های مورد استفاده در گنبد در اثر گذشت زمان از بین رفتند و سال ۱۳۵۸، مسئولان آستان قدس رضوی آن‌ها را با ورقه‌های مسی با روکش طلا جایگزین کرد. این ورقه‌های مسی چهار برابر ضخیم‌تر از خشت‌های گلی قدیمی و در نتیجه، مستحکم‌تر از آن‌ها هستند و برای نصب آن‌ها روی گنبد، از روش الکترولیک شد.

گلدسته های حرم امام رضا (ع)

گلدسته کنار گنبد طلای حرم امام رضا (ع)

گلدسته‌ای که همیشه در کنار گنبد طلا ایستاده است؛ عکس از مسعود زائرنیا

گلدسته یا به عبارتی مناره یکی از عناصر جدایی‌ناپذیر از معماری اسلامی است. روی هم رفته ۱۲ مناره در مجموعه‌ی حرم مطهر رضوی وجود دارد که از آن میان، دو مناره با ارتفاع ۴۱ متر متعلق به مسجد گوهرشاد، دو مناره طلاکاری شده با ارتفاع ۴۰٫۵ متر در صحن انقلاب اسلامی، ۲ مناره با ارتفاع ۳۵ متر و مزین به کاشی و روکش طلا در صحن جمهوری اسلامی، ۴ مناره با ارتفاع ۵۷ متر در اضلاع شرقی و غربی صحن جامع رضوی  و ۲ مناره با ارتفاع ۷۰ متر در ضلع قبله‌ی صحن جامع هستند.

از میان تمامی گلدسته های حرم امام رضا (ع) دو گلدسته اهمیتی بیشتر از سایرین دارند: مناره های صحن انقلاب که شرح ساخت آن‌ها کمی بالاتر آمد. هر دو مناره طلاکاری شده‌اند و محیط خارجی آن‌ها ۱۳ متر است. مناره نزدیک گنبد قدیمی‌ترین مناره و مناره های واقع در ضلع قبله صحن جامع رضوی بلندترین مناره های حرم امام رضا (ع) هستند. مناره‌ی دوم در صحن انقلاب فاصله‌ی زیادی با گنبد دارد، اما معمار آن در زمان نادرشاه آن را طوری طراحی کرد و ساخت که مسافرانی که از سمت خیابان امام رضا به حرم وارد می‌شوند، تصور می‌کنند گنبد درست در وسط این دو گلدسته‌ قرار دارد. این مسئله در غالب عکس‌هایی که از گنبد و گلدسته های حرم امام رضا (ع) منتشر می‌شود، قابل رویت است.

رواق های حرم امام رضا (ع)

رواق حاتم‌خانی؛ حرم امام رضا (ع)

رواق حاتم خانی؛ عکس از محمد نوذری

رواق‌ها، فضاهای مسقف داخل ساختمان حرم هستند

 رواق های حرم امام رضا (ع) نیز مانند صحن‌ها و ایوان‌ها نمونه‌های ارزشمندی از هنر دوره‌های مختلف تاریخ به شمار می‌آیند. ۲۷ رواق به نام‌های رواق دارالحفاظ، رواق دارالسياده، رواق گنبد حاتم خانی، رواق گنبد الله ورديخان، رواق توحيد خانه، رواق دارالفيض، رواق دارالشكر، رواق دارالشرف، رواق دارالضيافه، رواق دارالسعاده، رواق دارالسلام، رواق دارالسرور، رواق دارالعزه، رواق دارالذكر، رواق دارالزهد، رواق شيخ بهائی، رواق دارالعباده، رواق دارالاخلاص، رواق دارالولايه، رواق دارالاجابه، رواق دارالهدايه، رواق دارالرحمه، رواق دارالحكمه، دارالحجه، رواق امام خمينی(ره)، دارالمرحمه، رواق دارالكرامه، کوثر، غدیر، دارالقرآن، حضرت معصومه (س) و حضرت زهرا (س) و دو رواق زیر بستی شیخ حر عامل و شیخ طوسی در مجموعه‌ی حرم مطهر وجود دارد که روی هم رفته مساحتی بالغ بر ۵۷ هزار متر مربع را به خود اختصاص داده‌اند.

هرکدام از رواق ها برای کاربرد خاصی در نظر گرفته شده‌اند. رواق شیخ طوسی به برگزاری مراسم عقد برای نوعروسان و تازه‌دامادهایی اختصاص داده شده است که خواهان آغاز زندگی مشترک خود در جوار مرقد منور امام رضا (ع) هستند. رواق امام خمینی (ره) با ۹ هزار متر مربع وسعت، بزرگ ترین رواق حرم مطهر است که تا همین چند سال پیش یکی از صحن‌های حرم مطهر بود و پس از تغییر کاربری به رواق تبدیل شد. برنامه‌های مذهبی، سیاسی و اجتماعی و نماز جمعه در این رواق برگزار می‌شود. دارالعزه با ۷۳ متر مربع مساحت کوچک ترین رواق است و دارالمرحمه را که در سال ۱۳۹۲ افتتاح شد، می‌توان جدیدترین رواق حرم دانست؛ در حالی که رواق دارالحفاظ که به دستور بانو گوهرشاد و به‌عنوان محلی برای قرائت قرآن توسط قاریان احداث شد، قدیمی‌ترین رواق حرم مطهر است.

رواق گنبد الله وردی خان؛ حرم امام رضا (ع)

رواق گنبد الله وردی‌خان؛ عکس از مسعود نوذری

گنبد الله‌وردی‌خان، رواقی کوچک و هشت‌گوش با حدود ۱۷۱ مترمربع مساحت است که الله‌وردی‌خان گرجی، بانی پل الله‌وردی‌خان اصفهان، آن را به‌عنوان آرامگاهی برای خود ساخت و پس از مرگش در همان جا نیز دفن شد. رواق توحیدخانه به‌خاطر قرار گرفتن در میان پنجره فولاد از سمت شمال و ضریح مطهر در سمت جنوب از اهمیت برخوردار است. رواق دارالاجابه در زیرزمین حرم امام رضا (ع) واقع شده و بعد از روضه منوره و ضریح مطهر، نزدیک‌ترین مکان به مرقد منور امام هشتم است؛ در زاویه‌ی شرقی آن یک هشتی با پنجره‌ی نقره و سقفی به‌شکل نیم‌گنبد تعبیه شده است که به سرداب حرم منتهی می‌شود.

رواق‌های دارالزهد، دارالعباده، شیخ بهایی، دارالولایه، دارالهدایه،‌ دارالرحمه، دارالاجابه، دارالحجه، کوثر، غدیر، شیخ طوسی، دارالمرحمه، شیخ حر عاملی و امام خمینی (ره) رواق‌های خانوادگی هستند و رواق دارالکرامه نیز به خادمان اختصاص داده است. 

تاریخچه ساخت ضریح امام رضا (ع)

برای رسیدن به روضه‌ی منوره، باید از صفه‌ها گذشت

فضایی که درست زیر گنبد رضوی واقع شده و ضریح مقدس آقا علی ابن موسی الرضا (ع) نیز بخشی از آن است را روضه منوره می‌نامند. روضه منوره، فضایی چهارگوش با ۱۸۹٫۰۳ متر مربع مساحت است که ۱۷٫۱۵ متر از آن به ضریح مقدس اختصاص داده شده است و از چهار طرف از طریق چهار صفه به رواق‌ها می‌رسند. صفه‌ها عبارت هستند از صفه‌ی جنوبی، صفه‌ی شرقی، صفه‌ی شمالی (چون شاه طهماسب در آن مدفون است، صفه‌ی شاه طهماسبی نامیده می‌شود) و صفه‌ی غربی یا صفه‌ی بالا سر حضرت که حد فاصل حرم و مسجد بالا سر هستند.

ضریح امام رضا (ع)

ضریح پنجم امام رضا (ع)؛ عکس از مسعود نوذری

ضریح کنونی حرم امام رضا (ع) در ابعاد ۳ در ۴ متر، ۱۲ تن وزن دارد؛ روی آن دو سوره‌ی «یس» و «هل اتی» نوشته شده و نحوه‌ی نگارش آیات به‌گونه‌ای است که در هر چهار راس ضریح، به کلمه‌ی مبارک «الله» ختم می‌شود. در طراحی ضریح نیم‌نگاهی نیز به یکی از القاب امام هشتم، یعنی شمس‌الشموس، شده است و از گل آفتابگردان به نشانه‌ی خورشید بهره برده‌اند. طراحی ضریح کنونی ثامن الحجج را استاد محمود فرشچیان انجام داده است. جالب است که بدانید این طرح طی یک مسابقه در میان هنرمندان برای طراحی ضریح برگزیده شد. این ضریح که در سال ۱۳۷۹ در جای فعلی خود نصب شد، اولین ضریح امام رضا (ع) نیست؛ بلکه پنجمین آن‌ها است.

پیش از نصب اولین ضریح روی مزار حضرت رضا (ع)، علاوه بر سنگ مزار، صندوقی نیز روی آن نصب می‌شد. اولین صندوق را در سال ۵۰۰ هجری قمری فردی که در اثر معجزه‌ای به اسلام گرویده بود بر مزار امام گذاشت. این صندوق، چوبی بود و روکشی از نقره داشت. صندوق دوم نیز صندوقی چوبی اما این بار با روکش طلا بود که سال ۱۰۲۲ هجری قمری روی مقبره نصب شد. اما صندوق سوم را از جنس سنگ مرمر تهیه کردند که سال ۱۳۱۱ هجری شمسی روی مرقد منور نصب شد تا اینکه جای خود را به ضریح چوبی داد.

اولین ضریح، ضریحی از جنس چوب با تزئیناتی از طلا و نقره بود که عهد شاه طهماسب روی صندوق چوبی حرم نصب شد و اکنون در موزه‌ی مرکزی آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود. ضریح دوم به ضریح نگین‌نشان نادری معروف است که توسط نوه نادرشاه وقف آستان رضوی شد. این ضریح تا سال ۱۳۷۹ هجری همچنان استفاده می‌شد و در بخش داخلی ضریح چهارم نصب شده بود. پس از برداشتن ضریح چهارم، این ضریح نیز به سرداب منتقل و روی مرقد حضرت نصب شد.

گالری تصاویر ضریح‌های استفاده شده در حرم امام رضا (ع)؛ منبع: پورتال جامع آستان قدس رضوی

اما ضریح سوم حرم مطهر سازه‌ای فولادی با سقف شیروانی و طوقی طلایی بود که در زمان قاجارها ساخته شد. این ضریح در سال ۱۳۳۸ جای خود را به ضریح چهارم داد و به موزه منتقل شد. ضریح چهارم به ضریح شیر و شکر یا ضریح طلا و نقره معروف است که از ۱۴ محراب به نشانه‌ی ۱۴ معصوم تشکیل شده بود و هر محراب مزین به نام یکی از معصومان علیهم السلام بود. این ضریح هفت تن وزن داشت. این ضریح نیز پس از ۴۱ سال جای خود را به موزه‌ی جدید داد و خود رهسپار موزه‌ی آستان قدس شد.

ضریح شیر و شکر در عمر کوتاه خود شاهد واقعه‌ی دلخراش انفجار تروریستی در عاشورای خونین سال ۱۳۷۳ بود و همین حادثه، خسارت‌های جدی به آن وارد کرد. پس از آن بود که استاد فرشچیان شروع به طراحی ضریح پنجم کرد. در ساخت این ضریح جمعی از هنرمندان بزرگ دوران همکاری داشتند؛ خاتم‌کاری، قلمزنی و خطاطی آن به‌ترتیب به عهده‌ی استاد كشتی‌آرای شیرازی، استاد خدادادزاده‌ی اصفهانی و استاد موحد بود. ساخت پنجمین ضریح امام رضا (ع) هفت سال طول کشید و در ۱۶ اسفند سال ۱۳۷۹، هم‌زمان با عید سعید قربان با حضور مقام معظم رهبری (مدظله العالی) نصب شد.

سنگ‌های مزار امام رضا (ع)

سنگ مرقد حضرت رضا (ع) سال ۱۳۷۹ توسط رهبر انقلاب تعویض شد

از ابتدا تا به امروز سه نوع سنگ روی خاک مرقد پاک شاه خراسان نصب شده است. هر سنگ پس از تعویص به موزه‌ی آستان قدس منتقل شده است. اولین سنگ مرقد آقا علی ابن موسی الرضا (ع) که به سنگ سابق معروف است، در دوره‌ی سلجوقیان روی مزار نصب شد. سنگ سابق، سنگی از جنس مرمر در ابعاد ۴۰ در ۳۰ و قطر ۶ سانتی‌متر بود. قدیمی‌ترین سنگ مزار امام رضا (ع) اکنون در موزه آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود. این سنگ مرقد تا دوران صفوی و زمانی که صندوق نقره‌ی قدیمی جای خود را به صندوق طلای جدید می‌داد، روی مرقد شریف امام هشتم قرار داشت. 

قدیمی ترین سنگ قبر امام رضا (ع)

قدیمی‌ترین مضجع شریف امام هشتم (ع)؛ منبع: پورتال جامع آستان قدس رضوی

دومین سنگ مزار ثامن الحجج (ع) سنگی از جنس مرمر سفید بود که سال ۱۳۷۹ جای خود را به سنگ قبر جدید داشت. سومین سنگ مرقد حضرت رضا (ع) در سال ۱۳۷۹، هم‌زمان با تعویض ضریح مطهر، توسط آیت‌الله خامنه‌ای تعویض شد. سنگ جدید مزار مطهر از مرمر به دست آمده از معادن یزد در ابعاد ۱۰٫۱ در ۲۰٫۲ متر و یک متر ضخامت تراشیده شده است. وزن آن برابر با ۳۶۰۰ کیلوگرم است. روی سنگ چنین نوشته شده است: 

هذا هو المرقد الشریف للامام التقی النقی الصدیق الشهید، وارث الانبیاء والمرسلین، ثامن الائمه المعصومین من اهل بیت رسول رب العالمین، حجه الله علی الخلق اجمعین، سیدنا و مولانا ابی الحسن الرضا علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب صلوات الله و سلامه علیهم اجمعین.

ولد بالمدینه فی الحادی عشر من ذی القعده عام ۱۴۸ و استشهد بطوس فی آخر صفر سنه ۲۰۳ من الهجره النبویه و قد جدّد هذا المضجع المطهر عام ۱۴۱۸ ه.ق.

در ادامه، دو بیتی که حضرت به قصیده‌ی دعبل اضافه فرموده بودند نیز به‌همراه آیاتی از قرآن کریم به چشم می‌خورد.

محل دقیق دفن امام رضا (ع) کجاست؟

ضریح امام رضا (ع)

روضه رضوی و ضریح مقدس حضرت رضا (ع)؛ عکس از مسعوذ نوذری

در بندهای پیشین به سرداب حرم مطهر اشاره شد و گفته شد که ضریح نگین‌نشان روی مرقد امام هشتم در «سرداب» گذاشته شده است! اما سرداب کجاست؟ مگر پیکر پاک امام هشتم در همان مرقد شریف داخل ضریح نیست؟ اگر امام رضا در سرداب خفته است، پس مرقدی که در روضه منوره و داخل ضریح پاک است، متعلق به چه کسی است؟ با توجه به اینکه بخش زیرین ضریح به زیرزمین حرم امام رضا (ع) اختصاص داده شده و به‌عبارتی، مرقد شریف روی سطحی واقع شده است که زیر آن طبقه‌ای دیگر ساخته شده است، سوال مهمی که مطرح می‌شود آن است که محل دقیق دفن امام رضا در حرم کجا است؟ 

حضرت رضا (ع) پیش از شهادت خود، در ادامه‌ی سخنانی درباره‌ی محل قبر خود، درباره‌ی نحوه‌ی حفر آن به اباصلت، خادم و همراه خود فرمودند:

... به آن‌ها بگو هفت پله پایین بروند و روی آن ضریحی بگشایند، اگر امتناع ورزیدند بگو به‌اندازه‌ی یک متر لحد قرار بدهند، خدا اگر بخواهد آن را وسعت می‌بخشد.

رواق دارالجابه حرم امام رضا (ع)

دریچه‌ای که از رواق دارالاجابه به سوی سرداب باز می‌شود؛ عکس از مسعود نوذری

پس از شهادت علی بن موسی الرضا (ع)، وی را به دستور مامون در آرامگاه هارون‌الرشید در سناباد به خاک می‌سپارند و به خواست خداوند، سناباد که زمانی روستایی کوچک در حومه‌ی شهر طوس بود وسعت یافت و اکنون به شهری بزرگ تبدیل شده است. در اثر گذشت زمان، تغییراتی در ساختمان آرامگاه ساده و شریف امام خوبی‌ها پدید آمد. مضجع شریف ایشان که از همان ابتدا در سطحی گودتر از سطح زمین داشت، در اثر تسطیح زمین‌های اطراف قبه و ساختمان‌سازی‌های اطراف آن در طول زمان فاصله‌ی بیشتری با سطح زمین پیدا کرد و به این ترتیب، به‌تدریج به‌شکل سردابی درآمد و از سمت شمال آن، راهرویی برای رسیدن به مضجع شریف ساخته شد و ضریح را روی سطح زمین، هم‌سطح با سایر سازه‌ها نصب کردند. زمان دقیق شکل گرفتن این سرداب معلوم نیست. 

زمان گذشت و با محو شدن قبور دیگر در نزدیکی مرقد شریف امام رضا (ع)، سال ۱۳۱۱ که محمد ولی اسدی تصمیم به جایگزینی صندوق چوبی مزار با صندوق مرمرین گرفت، سرداب نیز که در اثر رطوبت دچار آسیب‌دیدگی شده بود مورد مرمت قرار گرفت. ۲۷ سال بعد که ضریح شیر و شکر نصب می‌شد، سرداب یک بار دیگر مورد بازسازی قرار گرفت و این بار، راهروی اصلی از سمت مسجد بالاسر مسدود و دریچه‌ی کوچکی در پایین پا برای ورود به سرداب تعبیه شد. 

آخرین مرمت سرداب در سال ۱۳۷۹ هجری شمسی و هم‌زمان با نصب ضریح پنجم صورت گرفت و ساختمان سرداب تقویت شد. همچنین، تمامی سنگ‌های قدیمی مضجع شریف برداشته و روی مزار شریف بتن‌ریزی و تا نزدیکی سقف بالا آورده شد. ضریح فولادی نگین‌نشان را روی آن نصب کردند و همچنین، ورودی جدیدی در رواق دارالاجابه برای آن در نظر گرفتند. خانم‌ها و آقایان به‌صورت نوبتی از این رواق استفاده می‌کنند.

مقبره‌ اشخاص مشهور در حرم امام رضا (ع)

مقبره شیخ بهایی در حرم امام رضا (ع)

مقبره‌ی شیخ بهایی که معماری بخشی از صحن انقلاب، منسوب به او است؛ عکس از محمد جواد مشهدی

در میان خیل عظیمی از افرادی که در حرم مطهر رضوی مدفون هستند، نام افراد سرشناس زیادی در حوزه‌های مختلف مانند سیاست و ادبیات و فقه و علوم مختلف به چشم می‌خورد. در میان این درگذشتگان، چند نام بیشتر از بقیه می‌درخشند:  

  • مزار حاج حسنعلی اصفهانی مشهور به نخودکی به وصیت خودش قرار بود زیر پای زائران باشد و به همین دلیل، در ضلع شمالی صحن انقلاب، جنب ایوان عباسی دفن شد. گفته می‌شود برای تشییع جنازه‌ی وی، در شهر حالت فوق‌العاده اعلام شد.
  • شیخ هاشم قزوینی که استاد کسانی چون آیت الله واعظ طبسی، استاد محمد تقی شریعتی و رهبر معظم انقلاب بود.
  • شیخ حر عاملی، صاحب کتاب وسائل الشیعه که نگاشتن آن ۲۰ سال طول کشید.
  • علامه محمد تقی جعفری
  • شیخ جعفر مجتهدی
  • حاج آخوند تربتی
  • شیخ طبرسی
  • شیخ بهایی
  • و شیخ محمد عارف (پیر پالاندوز)

دفتر امور دفن حرم علاوه بر کارهای مربوط به کفن و دفن درگذشتگان و امور قبرستان‌های حرم، اطلاعات مربوط به محل دفن مشاهیر مدفون در حرم مطهر را نیز به درخواست‌کنندگان ارائه می‌دهد.

مساجد حرم امام رضا

مسجد هزار ساله‌ی بالاسر، در میان روضه منوره و رواق دارالسیاده قرار دارد

مجموعه‌ی حرم مطهر رضوی شامل دو مسجد نیز می‌شود؛ مسجد گوهرشاد و مسجد بالاسر حضرت. هر دو مسجد از نظر تاریخی و فرهنگی اهمیت بسیاری دارند و در زمره‌ی تماشایی‌ترین جاهای دیدنی مشهد به شمار می‌آیند.

مسجد گوهرشاد

مسجد گوهرشاد؛ حرم امام رضا (ع)

نمایی از مسجد گوهرشاد زیر برف زمستانی؛ منبع عکس: پرتال جامع آستان قدس رضوی

مسجد گوهرشاد به دستور بانو گوهرشاد، همسر میرزا شاهرخ تیموری، در قرن نهم هجری قمری بنا شد. شاهکار هنر و معماری ایرانی را می‌توان در این مسجد عهد تیموریان آشکارا تماشا کرد. قدیمی‌ترین مسجد جامع مشهد، ۲۸۵۵ متر مربع مساحت، ۴ ایوان و ۷ شبستان دارد و در جنوب حرم مطهر رضوی قرار گرفته است. ساخت این مسجد ۱۲ سال طول کشید. عده‌ای این مسجد را یکی از صحن‌های حرم مطهر رضوی به شمار می‌آورند و آن را کهن‌ترین صحن حرم می‌دانند. قدیمی‌ترین مسجد جامع مشهد یک بار در اثر زلزله‌ی سال ۱۰۸۴ مورد آسیب جدی قرار گرفت و بازسازی شد. بار دیگر در اثر تهاجم روس‌ها در سال ۱۳۳۰ هجری قمری این مسجد دچار آسیب شد و بخش‌های زیادی از گنبد و ایوان‌های آن بازسازی شد.

مسجد گوهرشاد را می‌توان شاهکاری در معماری دنیا به شمار آورد. این بنا به‌صورت حجیم‌سازی و با چهار ایوان ساخته شده است. هنر عصر تیموری و ویژگی‌های هنر ایرانی را می‌توان آشکارا در گنبد و گلدسته های مسجد گوهرشاد و معرق‌کاری‌ها، گچ‌بری‌ها، خطاطی‌ها و نقوش نقش بسته بر دیوارها تماشا کرد. این مسجد، هفت شبستان و هشت ایوان به نام‌های ایوان مقصوره در سمت جنوب، ایوان دارالسیاده در سمت شمال، ایوان اعتکاف در سمت شرق و ایوان شیخ بهائی در سمت غرب دارد. صحن مسجد گوهرشاد برابر با ۲۸۰۰ متر مربع است و ۹۴۱۰ متر نیز زیربنا دارد.

مسجد گوهرشاد؛ حرم امام رضا (ع)

محراب و منبر ایوان مقصوره در مسجد گوهرشاد؛ عکس از حسن توکلی

ایوان مقصوره در سمت جنوبی مسجد یکی از پرابهت‌ترین بخش‌های مسجد است که دورتادور آن با کاشی‌های نفیس مزین به احادیث و آیات قرآن و اسماءالله آراسته شده است. تاریخ بنای مسجد گوهرشاد نیز در کتیبه‌ی بایسنقر در سمت چپ ایوان مقصوره قابل‌مشاهده است. بایسنقر، فرزند گوهرشاد، یکی از بهترین ثلث‌نویسان عهد تیموری بود و کتیبه‌ی تاریخی که او با دست خود نوشته است، بر پیشانی ایوان مقصوره خودنمایی می‌کند. محراب ایوان مقصوره از سنگ مرمر یک‌پارچه و حکاکی‌شده تهیه شده است. منبر صاحب الزمان (عج) در کنار محراب، از چوب گردو و گلابی تهیه شده است و علاوه بر ارزش تاریخی آن، ارزش هنری زیادی نیز دارد. هیچ میخی در ساخت این منبر منبت‌کاری و قلم‌زنی شده استفاده نشده است و سازنده‌ی آن، منبت‌کار معروف عصر فتحعلی‌شاه قاجار بود. 

مسجد بالاسر حضرت

مسجد بالا سر مسجدی هزار ساله است که در میان روضه منوره و رواق دارالسیاده قرار دارد. همانگونه که از نام مسجد پیدا است، این مکان مقدس درست بالای سر حضرت رضا واقع شده است و زائران بسیاری این محل را برای خواندن نماز زیارت انتخاب می‌کنند؛ به همین دلیل، مجسد بالاسر یکی از شلوغ‌ترین نقاط حرم است. قدمت این مسجد به دوران غزنویان می‌رسد و اولین بنایی است که پس از روضه منوره ساخته شد. بیهقی نیز در کتاب خود به وجود این مسجد تاریخی اشاره کرده است.

مسجد بالاسر؛ حرم امام رضا (ع)

قسمتی از کاشی‌کاری مسجد بالاسر؛ عکس از مسعود نوذری

کوچک ترین مسجد حرم مطهر رضوی تنها ۸ متر طول، ۴٫۵ متر پهنا و ۱۰ متر ارتفاع دارد. این مسجد با استفاده از سنگ‌های مرمر و کاشی‌های ۶ ضلعی مزین به آیات قرآن کریم و احادیث آراسته شده است. در بالای طاق مرمرین مسجد مشرف به حرم مطهر، دو کتیبه‌ی ارزشمند نصب شده است که روی یکی از آن‌ها، دو بیت از دعبل خزاعی به چشم می‌خورد:

قبران فی طوس خیر الناس کلهم
وقبر شرهم هذا من العبر
لا ینفع الرجس بقرب الزکی
ولا علی الزکی بقرب رجس من ضرر

این دو بیت متعلق به قصیده‌ای طولانی در شرح فضائل و مناقب و مصائب ائمه‌ی اطهار و مظالم بنی‌امیه و بنی‌عباس است که ترجمه‌ی آن به این صورت است: 
در طوس دو قبر کنار یکدیگر قرار دارند؛ یکی متعلق به بهترین مردمان و دیگری متعلق به بدترین آن‌ها و این خود از موارد عبرت است؛ ‌انسان پلید از مجاورت با انسان پاک نفع نمی‌برد، همان طور که مجاورت انسان پاک با فرد پلید زیانی به او نمی‌رساند
منظور دعبل از انسان پاک، آقا علی ابن موسی الرضا (ع) و منظور از انسان پلید، هارون الرشید است که زیر پای ایشان مدفون شده است.

حرم امام رضا (ع) چند بار بازسازی شد؟

بست شیخ حر عاملی؛ حرم امام رضا (ع)

بازسازی بست شیخ حر عاملی؛ منبع عکس: پرتال جامع آستان قدس رضوی

زلزله‌ی سال ۱۰۸۴ قمری، دو سوم شهر مشهد را تخریب کرد و ۴۰۰۰ نفر را به کام مرگ فرستاد

در ابتدا بارگاه مطهر امام هشتم بنایی ساده با یک قبه‌ی ساده بود که پیش از دفن وی، در آن محل وجود داشت. در هر دوره از تاریخ ایران، بخش‌هایی از آن مورد بازسازی قرار گرفتند و بخش‌های جدیدی به آن افزوده شد، طوری که اکنون با گنجایش بیش از ۷۰۰ هزار زائر، مجموعه‌ی آستان مقدس رضوی به یکی از وسیع‌ترین مجموعه‌های مذهبی جهان تبدیل شده است. اولین بنایی که پیرامون مرقد شریف ساخته شد مربوط به دوره‌ی سامانیان است و اولین باری که بقعه مورد تعمیر اساسی قرار گرفت، عصر دیلمیان بود که از آن پس، این مکان به نام مشهد الرضا نامیده شد.

پس از آن، این مجموعه، علاوه بر عواملی چون گذشت زمان، فرسودگی ساختمان در اثر عوامل طبیعی چون رطوبت، بارها و بارها نیز به‌خاطر وقایع و حوادثی که بر خراسان و به‌ویژه بر حرم گذشت، چون لشکرکشی‌ها و تعرض مهاجمان یا رویدادهای طبیعی مانند زلزله بارها دچار آسیب‌دیدگی و نیازمند تعمیر و بازسازی شد. چون بازسازی‌های حرم طی دوره‌های مختلف انجام شده است، برآورد دقیقی از مقدار کل طلای به کار رفته در حرم امام رضا (ع) وجود ندارد. برخی از حوادث مهمی که حرم مطهر در طول عمر ۱۲۰۰ ساله‌ی خود شاهد آن بوده است به این شرح هستند: 

صحن جمهوری حرم امام رضا (ع)

ساخت صحن جمهوری اسلامی حرم مطهر رضوی؛ عکس از علی اصغر ناصری

وقایع و حوادث حرم امام رضا

  • آرامگاه امام هشتم شیعیان در قرن چهارم به دستور به دستور سبکتکین، پادشاه غزنوی، تخریب شد. طی این واقعه، سقف و دیوارهای بنا فرو ریخته شد و مردم از زیارت آن منع شدند. اما آرامگاه به دست پسرش بازسازی شد. می‌گویند سلطان محمود غزنوی شبی پیامبر اکرم (ص) را در خواب دید که به آن گنبد ویران اشاره می‌کند و می‌پرسد تا کی چنین خواهد بود؟ و به همین خاطر، او معماری به طوس فرستاد تا بنا را بازسازی کند.
  • در زمان صفویان، مشهد دو بار مورد یورش ازبک‌ها قرار گرفت. بار اول، عبدالله خان ازبک دستور قتل عام مردم مشهد را داد و به‌قدری در این کار زیاده‌روی کرد که در صحن‌های حرم، جوی خون راه افتاد. سال بعد، عبدالمؤمن خان ازبک به مشهد یورش برد و با ورود به صحن حرم، مردمی را که به حرم پناه برده بودند قتل‌عام کرد. او دستور تاراج گنجینه‌های آستان مقدس را داد و بخشی از حرم را ویران کرد. شاه عباس شخصا به‌همراه شماری از هنرمندان و معماران آن دوران که شیخ بهایی نیز از آن جمله بود، به مشهد آمد و حرم مطهر را بازسازی کرد. در همین زمان بود که توسعه‌ی صحن عتیق، احداث ایوان شمالی و ایوان‌های شرقی و غربی و نیز، رواق توحیدخانه و گنبد الله‌وردی‌خان نیز اتفاق افتاد و به دستور وی، استفاده از لقب «مشهدی» برای اطلاق به زائران آن حضرت رواج یافت.

عکس قدیمی حرم امام رضا (ع)

قدیمی‌ترین عکس حرم مطهر امام رضا (ع) شامل نهر خيابان، صحن سقاخانه‌ی عتيق متعلق به دوران قاجاریان؛ عکس از آنتونیو جیانوزی

  • زلزله‌های زیادی در مشهد رخ داده است؛ اما، مهم‌ترین و خسارت‌بارترین آن‌ها زلزله‌ی ۱۵ ربیع‌الثانی سال ۱۰۸۴ قمری بود که دو سوم از مشهد را تخریب کرد و ۴۰۰۰ نفر را به کام مرگ فرستاد. گنبد مرقد مطهر حضرت رضا (ع)، گنبد مسجد گوهرشاد و مدارس پریزاد، دودر، بالاسر و پایین‌پا نیز از آسیب در امان نماندند و خسارت‌های زیادی متحمل شدند. آن‌ها در زمان شاه سلیمان صفوی بازسازی شدند.
  • حرم مطهر در دوران پادشاهان قاجار دو بار مورد تاراج قرار گرفت. اولین بار سال ۱۲۶۳ قمری بود که محمد حسن خان سالار فرزند الله‌یارخان آصف الدوله اعلام استقلال کرد. او تمامی طلاهای حرم را جمع‌آوری کرد و به نام خود سکه زد و بار دوم، محرم ۱۳۳۰ قمری بود که حرم توسط روس‌ها به توپ بسته شد. در این واقعه، سربازان روس مردمی را که در مخالفت با هرج‌ومرج‌های مخالفان مشروطه در صحن تحصن کرده بودند، به گلوله بستند. گنبد مطهر از ۱۸ نقطه مورد اصابت قرار گرفت و پس از دو ساعت بمباران بارگاه مطهر رضوی، نظامیان سواره و پیاده وارد صحن مقدس شدند و مردم را تیرباران کردند تا بالاخره، تولیت آستان قدس رضوی با بلند کردن پرچمی سفید از روس‌ها امان خواست. روس‌ها در مدت چهار روز نفایس و گنجینه‌های زیادی از حرم به تاراج بردند. سلطان حسین میرزا نیرالدوله، استاندار خراسان در سال ۱۳۳۱ هجری قمری حرم را مرمت کرد. جای بعضی از گلوله‌ها در ایوان طلای صحن عتیق به همان صورت حفظ شده است.

گنبد طلای حرم امام رضا (ع)

گنبد طلای حرم امام رضا (ع) پس از هدف توپ قرار گرفته شدن؛ منبع عکس: پورتال جامع آستان قدس رضوی

  • واقعه‌ی ناگوار بعدی، واقعه مسجد گوهرشاد است که به دستور رضا خان اتفاق افتاد. این واقعه در سال ۱۳۱۴ و در پی اعتراض مردم به قانون کشف حجاب و بست‌نشینی آن‌ها در گوهرشاد اتفاق افتاد. در تیر ۱۳۱۴، قزاق‌های حکومتی برای پراکنده کردن مردمی که در گوهرشاد جمع شده بودند، به روی مردم تیر گشودند که منجر به کشته و زخمی شدن عده‌ی زیادی شد.
  • در واقعه‌ی دیگری نیز، روز ۲۹ آبان سال ۱۳۵۷ ماموران مسلح رژیم پهلوی وارد صحن انقلاب شدند و مردم معترض را به گلوله بستند.
  • ۳۰ خرداد سال ۱۳۷۳ برابر با عاشورای حسینی واقعه‌ی دیگری در حرم مطهر رخ داد. در این روز، زائران و دسته‌های مختلف عزاداران حسینی در حال نوحه‌خوانی و عزاداری در حریم پاک رضوی بودند که ناگهان در ساعت ۱۴:۲۶ دقیقه‌ی بعدازظهر، صدایی مهیب برخاست و بمبی قوی که کنار ستون بالاسر مبارک در مجاورت ضریح مقدس جاسازی شده بود منفجر شد. انفجار به‌قدری بود که شیشه‌ها فرو ریخت و ۲۷ نفر از زائران به شهادت رسیدند. این واقعه ۲۹۰ نیز مجروح از خود به‌جای گذاشت.

زائران و مهمانان امام رضا (ع)

سفره خانه حضرت امام رضا (ع)

مهمان‌سرای حضرت، سفره‌ی کرامت؛ عکس از محسن رحیمی عنبران

حرم مطهر سالانه ۳۰ میلیون زائر ایرانی و غیرایرانی دارد

بر اساس اعلام تولیت آستان قدس رضوی، این حرم مطهر سالانه ۳۰ میلیون زائر ایرانی و غیرایرانی دارد. عراقی‌ها، بیشترین تعداد را در میان زائران غیرایرانی به خود اختصاص داده‌اند؛ شمار این عده به‌قدری زیاد است که یکی از رواق‌های حرم را به اجرای برنامه‌های مخصوص برای آن‌ها اختصاص داده‌اند.

در مناسبت‌های خاص، تعداد زائران حرم مطهر رضوی ۲۰ الی ۲۵ درصد دیگر نیز افزایش می‌یابد. برای اسکان زائران، علاوه بر هتل‌ها و اقامتگاه‌های بخش خصوصی، آستان قدس رضوی نیز اماکنی را آماده کرده است. مجموعه‌ی زائرسرای رضوی با ۶ بلوک اقامتی شامل رستوران و نمازخانه با گنجایش ۶۰۰ نفر و نیز، سه هاستل و درمجموع در زمینی به مساحت ۳۵ هکتار در ابتدای شهر طرق مشغول پذیرش زائران است. مجموعه‌ی دیگری نیز در انتهای بلوار چمن مشغول فعالیت است. یک شهرک زائر و یک زائرسرای دیگر هم توسط آستان قدس رضوی در فاصله‌ی دو کیلومتری حرم در دست ساخت است.

مهمان‌سرای حضرت در ضلع شمالی بست شیخ حر عاملی و صحن غدیر قرار دارد که از زائران و حتی مجاوران آن حضرت پذیرایی می‌کند. هنگام ظهر این بست پر می‌شود از زائرانی که برای تبرک غذای حضرت صف‌هایی طولانی بسته‌اند. قدمت این مهمان‌سرا به دوران صفویه بازمی‌گردد که در آن زمان به نام مطبخ معموره معروف بود و بخش‌های متنوعی داشت و وظیفه‌ی این مهمان‌سرا از دیرباز تهیه‌ی غذا برای مجاورین نیازمند و زائرانی بود که به زیارت آن حضرت می‌آمدند. 

غذای حضرت امام رضا (ع)

توزیع غذای متبرک حضرت در مبادی ورودی شهر مشهد؛ عکس از علیرضا صفرزاده

اما تبرک از خوان نعمت امام خوبی‌ها بدون دعوت‌نامه شدنی نیست. برای دریافت این دعوت‌نامه‌ها باید از طریق اپلیکیشن رضوان (قابل نصب در بازار، مایکت و گوگل پلی) یا ارسال عدد ۳ به سامانه‌ی ۸۸۰۰ برای ثبت‌نام در قرعه‌کشی اقدام کرد. در حال حاضر حدود ۶ هزار غذا در هر وعده در این مجموعه برای زائران تهیه و بر اساس قرعه‌کشی بین آن‌ها توزیع می‌شود. هزینه‌ی اطعام از محل نذورات و اوقاف تامین می‌شود و در برخی از مناسبت‌ها، تعداد غذاهای تهیه‌شده به ۷۰ هزار نیز می‌رسد. 

سایر بخش ها و امکانات حرم امام رضا (ع)

  • موزه‌ها:

    موزه مرکزی: موزه‌ مرکزی حرم مطهر رضوی در چهار طبقه مجموعه‌ی عظیمی از آثار ارزشمند و متنوعی را در خود جای داده است. گنجینه‌ی تمبر و اسکناس در طبقه‌ی زیرین، گنجینه‌ی تاریخ مشهد و گنیجینه‌ی سکه و مدال در طبقه‌ی همکف، گنجینه‌ی صدف، حلزون و نرم‌تنان دریایی و گنجینه‌ی هنرهای تجسمی در طبقه‌ی اول و گنجینه‌‌های نجوم و ساعت، سلاح و ظروف در طبقه‌ی دوم موزه قرار دارد. این موزه از صحن کوثر قابل دسترسی است.

    • گنجینه‌ی نفایس: این موزه در دو طبقه در ضلع جنوب شرقی حرم مطهر واقع شده است. طبقه‌ی اول آن شامل گنجینه‌ی قرآن است که در حال حاضر، ۷۹ قرآن نفیس و ارزشمند شامل آثار منسوب به امام علی، امام حسن مجتبی، امام حسین، امام زین‌العابدین و امام رضا (علیهم السلام) را به نمایش گذاشته است. هدایای مقام معظم رهبری و هدایای استاد محمود فرشچیان نیز در این موزه هستند. این گنجینه از صحن کوثر قابل دسترسی است.

    • موزه‌ی فرش: اولین گنجینه‌ی تخصصی فرش و منسوجات ابتدا در ساختمان گنجینه‌ی قرآن و نفایس مشغول به کار شد و سپس در سال ۱۳۹۰ به ساختمان فعلی آن در صحن کوثر منتقل شد. هم‌اکنون حدود ۱۰۰ تخته قالی و قالیچه‌ی نفیس با ارزش تاریخی و هنری که قدمت برخی از آن‌ها تا دوران صفویه نیز بازمی‌گردد، در این موزه به نمایش گذاشته شده است.

    • موزه‌ی مردم‌شناسی: موزه‌ی مردم‌شناسی در کنار مقبره‌ی امیر ملک‌شاه در ضلع جنوب غربی حرم مطهر رضوی قرار داد. این ساختمان در گذشته گرمابه‌ای بوده که از طریق وقف در زمان حکومت شاه عباس صفوی به حرم واگذار شد و پس از بازسازی در سال ۱۳۸۵، به موزه تغییر کاربری داد. علاوه بر اشیاي به نمایش گذاشته شده در موزه، ساختمان حمام نیز ارزش زیادی دارد. این موزه از طریق صحن جامع رضوی قابل دسترسی است.

قرآن منسوب به امام رضا

ًقرآن منسوب به امام علی بن موسی‌الرضا (ع) در گنجینه‌ی نفایس؛ منبع: پورتال جامع آستان قدس رضوی

  • بنیاد پژوهش‌های اسلامی

  • دانشگاه علوم اسلامی رضوی

  • دارالشفاء امام رضا (ع) واقع در ضلع جنوبی دوربرگردان خیابان شیرازی (ورودی شیخ طوسی) مجهز به تجهیزات کامل پزشکی و بخش‌هایی مانند اورژانس، رادیولوژی، آزمایشگاه، داروخانه‌ی شبانه‌روزی و کلینیک‌های تخصصی است.
  • کتابخانه‌ی مرکزی آستان قدس رضوی یکی از عجایب حرم امام رضا (ع) به شمار می‌آید. این کتابخانه‌ی غنی با بیش از ۷ میلیون مراجعه‌کننده یکی از فعال‌ترین کتابخانه‌های ایران به شمار می‌آید. قدمت برخی از کتاب‌ها و اسنادی که در این کتابخانه نگهداری می‌شود، به ۱۲ قرن پیش برمی‌گردد. این کتاب‌خانه در ضلع شمالی بست شیخ طوسی قرار دارد.

  • کتابخانه‌ی مسجد گوهرشاد در سال ۱۳۳۲ در جوار مسجد گوهرشاد تاسیس شد و مدیریت آن اکنون آستان قدس رضوی واگذار شده است. این کتابخانه با وسعت ۱۲۰۰ متر مربع در بست شیخ بهایی قرار دارد و به‌عنوان کتابخانه‌ی تخصصی اهل بیت (علیهم‌ السلام) یکی از مراکز مهم در زمینه‌ی نشر فرهنگ اسلامی است.

کتابخانه آستان قدس رضوی

ساختمان موزه و کتابخانه آستان قدس رضوی. عکس متعلق به سال‌های ۱۳۲۵ الی ۱۳۲۸ هجری شمسی است. منبع: پورتال جامع آستان قدس رضوی

  • سه گورستان به نام‌های بهشت ثامن الائمه‌ی ۱، ۲ و ۳
  • برای رفاه حال سالمندان، کودکان، بیماران و افراد دارای هرگونه مشکل حرکتی چند دستگاه زائربر برقی در ورودی باب‌الجواد و ورودی باب‌الرضا، از قبل از نماز صبح تا بعد از نماز مغرب به زائران خدمات‌رسانی می‌کنند. همچنین، در اکثر ورودی‌های حرم مطهر، واحدهایی به‌صورت شبانه‌روزی برای در اختیار گذاشتن صندلی چرخ‌دار نزد زائران سالمند و دارای مشکلات حرکتی فعالیت می‌کنند.

  • پارکینگ‌های حرم

  • سرویس‌های بهداشتی و وضوخانه‌ها که در اغلب ورودی‌های حرم واقع شده‌اند.
  • مرکز نمایشگاه‌ها و همایش‌های آستان قدس رضوی در ورودی باب‌الجواد

  • نمایشگاه‌ها و فروشگاه‌های کتاب و محصولات فرهنگی در ورودی باب الجواد، شیخ حر عاملی، شیخ طبرسی، شیخ طوسی. در این فروشگاه‌ها می‌توان علاوه بر محصولات فرهنگی، اجناسی چون فیروزه حرم امام رضا (ع) را نیز خریداری کرد.

گالری عکس‌های حرم امام رضا (ع) در تاریخ

گالری عکس‌های قدیمی حرم امام رضا (ع)؛ منبع عکس‌ها: پرتال جامع آستان قدس رضوی

دانلود ویدئو با کیفیت 360p

کلام آخر

مقاله‌ مرتبط:

این مقاله بارگاه منور رضوی را بیشتر از جنبه‌ی تاریخی آن بررسی کرد؛ حال آنکه عجایب حرم امام رضا (ع) محدود به یک مقاله نیست و شاهکارهای معماری، آینه‌کاری‌ها، کاشی‌کاری‌ها و ... نیز حرف‌های بسیاری برای گفتن دارند.

صرف‌نظر از جایگاهی که این مکان مقدس در باورهای دینی بسیاری از ایرانیان دارد، جالب است که بدانید مشهد از دیرباز مقصدی برای جهانگردان بود و شرح بارگاه منور رضوی در سفرنامه‌های بسیاری آمده است. ابن بطوطه، جهانگرد معروف مراکشی که از شرق آفریقا تا شرق دور را زیر پا گذاشت، به مشهد نیز سفر کرده بود و یکی از مکان‌هایی که از آن بازدید کرد، بارگاه ملکوتی امام هشتم شیعیان بود. او در توصیف حرم مطهر رضوی می‌نویسد:

مشهد مکرم امام رضا (ع) قبه‌ای بزرگ دارد؛ قبر در داخل زاویه‌ای است با مدرسه‌ای و مسجدی در کنار آن و این عمارت‌ها همه با سبکی بسیار زیبا ساخته شده و دیوارهای آن کاشی‌کاری شده است؛ ‌روی قبر، ضریحی چوبی قرار دارد که سطح آن را با صفحات نقره پوشانده‌اند؛ از سقف مقبره، قندیل‌های نقره آویزان است؛ درب قبه هم از نقره است و پرده‌ی ابریشمی زردوزی شده‌ای سر در آن آویخته شده است؛ داخل بقعه با فرش‌های گوناگون مفروش گردیده و قبر هارون هم کنار آن واقع شده است. ولی شیعیان موقع زیارت قبر امام، آن را لگد می‌زنند و به امام رضا (ع) سلام می‌کنند.

قبر هارون‌الرشید که ۱۰ سال پیش از امام رضا (ع) در آن بقعه دفن شده بود تا زمان سربه‌داران مشهود بود و از آن تاریخ به بعد دیگر نشانی از آن باقی نمانده بود جز تنگنایی در بالای سر حضرت که در سال‌های اخیر برطرف شده است. 

عکس کاور: مسعود نوذری 

برچسب‌ها آرامگاه

دیدگاه  

    تبلیغات