تخت فولاد اصفهان؛ قبرستانی تاریخی و ارزشمند در ایران

محبوبه حسنی | جمعه, ۱۴ خرداد ۹۵ ساعت ۱۸:۰۰

تخت فولاد اصفهان، یکی از با ارزش‌ترین قبرستان‌های جهان اسلام در استان اصفهان به شمار می‌آید که بناهای متعددی به نام تکیه در آن ساخته شده است. بناهایی که اغلب از یک قبر در میان صحن و اتاقک‌هایی (حجره) در پیرامون آن تشکیل شده‌‌اند. به دلیل اهمیت این عمارت تاریخی، در این مقاله به بررسی تاریخچه، معماری و کاربری تکایای آن در دو دوره‌ی صفوی و قاجاریه پرداخته شده است. با کجارو همراه باشید.

جغرافیای تخت فولاد اصفهان

تخت فولاد در استان اصفهان و جنوب شرقی شهر اصفهان قرار گرفته است. امروزه این اثر تاریخی مساحتی حدود ۷۵ هکتار دارد که از سمت غرب به خیابان مصلی، از بخش جنوب به خیابان سعادت‌آباد، از قسمت شرق به خیابان‌های سجاد و بهار و از جهت شمال به خیابان میر شهرستان اصفهان، منتهی می‌شود.

تاریخچه تخت فولاد اصفهان

همانگونه که پیش‌تر بیان شد، تخت فولاد استان اصفهان، متشکل از چندین تکیه است که در اکثر آن‌ها مقبره‌ای را در مرکز و حجره‌هایی را در اطراف مقبره مشاهده خواهید کرد. این اثر در تاریخ ۲۶ خرداد ماه سال ۱۳۷۵ با شماره‌ی ۱۷۳۵ به ثبت ملی رسید.

تکیه در اصطلاح به محلی جهت برپایی مراسم سوگواری و عزاداری عالمان دینی و بزرگان وقت و همچنین محل دفن و مقبره‌ی آن‌ها گفته می‌شد. محل سکونت، عبادت و ریاضت درویشان (تکیه‌ی درویشی) نیز از دیگر معانی تکیه به شمار می‌آمد که پس از فوت ایشان، در همان محل به خاک سپرده می‌شدند.

جالب است بدانید که در تعدادی از کتب تاریخی، علاوه بر محل عزاداری که امروزه نیز به آن شناخته می‌شود، از تکیه به محلی جهت عبادت اهل تصوف و مکانی که مردم فقیر و مسافران نیز به آن‌جا تردد می‌کردند، یاد شده است. به نظر می‌رسد خانقاه، مفهوم واژه‌ی تکیه است و پس از آن، عماراتی را با عنوان همین نام احداث کرده‌اند که صوفیان از آن بهره می‌بردند. شاردن (جهانگرد فرانسوی) در سفرنامه‌ی خود از تکیه به عنوان محلی با کاربری عبادی اشاره کرده و در «تاریخ کاشان» نیز تکیه مکانی برای درویشان تهیدست معرفی شده است. در آثار «البلاد و اخبار العباد» نیز از تکیه به معنای خانقاه نام برده شده است.

طبق اظهارات مورخان، ساخت تکیه‌ها که با کاربری خانقاهی مورد استفاده قرار می‌گرفتند، در قرن هشتم هجری قمری و در اصفهان شروع شده و علاوه بر محل دفن عارفان، عالمان دینی و فقهای اصفهان، محل سکونت اهل تصوف و درویشان فقیر نیز بوده است. شاید بتوان حضور حجره‌های متعدد در پیرامون صحن تکیه را دلیل این ادعا بیان کرد.

در شهرستان شیراز، تکیه‌هایی همچون هفت‌تنان، چهل‌تنان و شاه داعلی‌الله نیز وجود داشته است که می‌توان آن‌ها را نمونه‌های مشابه دیگری از تکیه‌ی تخت فولاد اصفهان درنظر گرفت.

برخی از کارشناسان تاریخی و مورخان معتقدند تعدادی از تکیه‌های موجود در تخت فولاد اصفهان از ابتدا محل عزلت نشینی عالمان دینی یا مکان تدریس و آموزش علم آن‌ها بوده است که پس از فوت ایشان، آن محل را به عنوان مقبره‌ تغییر کاربری داده‌اند.ولی آنچه که حائز اهمیت است موقعیت کاربردی شهری حسینه ها به عنوان فضاهای مهم شهری در شهرسازی شهرهای ایران به مرور با نام تکیه‌ها یا ساخته شدن تکایا و ارتباط آنها با بازارها کم کم کمرنگتر و مکان عزاداری امام حسین در تکایا صورت میگیرد.

از این مکان در متون برجای‌مانده‌‌ی تاریخی علاوه بر تخت فولاد به نام‌های دیگری همچون لسان‌الارض و بابا رکن‌الدین نیز نام برده شده است. همچنین مورخان تاریخچه‌ی این قبرستان مهم ایران کهن را، به دلیل حضور مقبره‌ی یکی از پیامبران قوم بنی‌اسرائیل که به یوشع نبی شهرت دارد و در تکیه‌ی لسان‌الارض قرار احداث شده است، به زمان پیش از اسلام نسبت می‌دهند. با توجه به باقی‌ماندن تعداد محدودی از سنگ قبرهایی که به قرون پنجم تا هفتم هجری قمری باز‌می‌گردد، اطلاعات بیشتری از این دوران به دست نیامده است.

در برخی از آثار مکتوب و منابعی که به نظر می‌رسد در آن‌ها از دوران حکومت فرمانروایان سلجوقی صحبتی به میان آمده ، از تخت‌فولاد و عمارات باشکوه آن نیز سخنانی ثبت شده است. در قرون هفتم تا دهم هجری قمری، قبرستان تخت‌فولاد اصفهان، از مکان‌های مهم جهت عبادت و ریاضت عارفان و عالمان بزرگ و مشهوری همچون بابا رکن‌الدین و بابا فولاد به شمار می‌آمد که ایشان در آن مکان عبادتگاهی مخصوص خویش، تاسیس کرده بودند. شایان ذکر است که در سده‌های هفت و هشت هجری قمری نیز در تخت فولاد، برخی از عارفان مهم که به «بابا یا عمو» شهره بودند، سکنی گزیده و آنجا را محل عبادت خود در نظر گرفته بودند. بابا رکن‌الدین یکی از این زاهدان و علمای دفن شده در این مکان است.

نکته‌ی جالبی که در مورد این قبرستان وجود دارد، در نظر نگرفتن آن به عنوان گورستان رسمی شهرستان اصفهان، حتی پس از دفن بابا رکن‌الدین و دیگر بزرگان و علمای دینی تا زمان حکومت صفویان است. اما در دوران پادشاهی شاه عباس دوم، این مکان گسترش و رونق قابل توجهی یافت و ساختمان‌های متعددی از جمله خانقاه‌ها، تکیه‌ها و باغ‌ها در آن محل، بنا شد. این درحالی است که متاسفانه پس از حمله‌ی افغان‌ها به ایران و نابود کردن بسیاری از مکان‌ها و عمارات تاریخی، این اثر ارزشمند نیز در مدت زمان کوتاهی، مورد تخریب و خسارت‌های تاسف‌باری قرار گرفت.

تعدادی از راویان در برخی از متون تاریخی، تخت فولاد را در بدو سلطنت قاجاریه، روستایی کوچک که از باغ‌های چشم‌نواز و دلگشای موجود در عراضی بیرونی شهر اصفهان به شمار می‌آمد، معرفی کردند. آن‌ها معتقدند که در همان دوران، رکن‌الملک بناها و ساختمان‌های متعددی را احداث کرده است.

در دوران پهلوی اکثر آرامگاه‌های موجود در تخت فولاد به مقابر خصوصی تبدیل شده و در عصر حاضر نیز خاکسپاری و دفن اموات، در این مکان صورت نمی‌گیرد.

ازجمله تکیه‌هایی که در زمان حکومت فرمانروایان صفوی در تخت فولاد اصفهان احداث شده است می‌توان به تکیه‌های لسان‌الارض، بابا رکن‌الدین، بابا فولاد، میرفندرسکی، میرزارفیعا، خوانساری، آقارضی، خاتون‌‌آبادی، فاضل سراب و فاصلان اشاره کرد. از بین تکایای مذکور، تکیه‌ی فاضلان مجددا ساخته شده است. همچنین در تکیه‌ی بابا فولاد نیز فقط سنگ قبرها برجای مانده‌اند. مابقی تکیه‌های این دوران، مورد تفحص و کاوش قرار گرفته‌اند.

معماری تخت فولاد اصفهان

بررسی معماری تکیه‌های موجود در تخت فولاد اصفهان در دوران صفوی

تکیه لسان الارض

تکیه‌ی لسان‌الارض که اصلی‌ترین مصالح به کار رفته شده در آن خشت است، در بخش شرقی تخت فولاد اصفهان قرار گرفته و طبق اظهار نظر کارشناسان و باستان‌شناسان قدمت آن به دوران دیالمه باز می‌گردد. آن‌ها معتقدند که در دوره‌ی حکومت صفویان بخش‌هایی به آن اضافه شده که باعث ایجاد تغییراتی در ظاهر اولیه‌ی آن شده است. این تکیه از صحنی بزرگ، عمارت و یک مسجد تشکیل شده که ساختمان مرکزی آن را شخصی به نام گالدیری، خانقاه نامیده است. این بخش از اتاق‌های مستطیل شکلی که به صورت تودرتو و به تعداد یک سری 9 تایی ساخته شده، تشکیل شده است. جالب است بدانید که معمار و سازندگان این اتاق‌ها، آن‌ها را بوسیله‌ی یک راهرو به یکدیگر مرتبط ساخته‌اند. همچنین به نظر می‌رسد در این بنای تاریخی، کتبیه‌ای مزین به خط کوفی و با هنر گچبری کشف شده است.

تکیه‌ خاتون آبادی

در بخش شمال غربی تخت فولاد اصفهان، تکیه‌ی دیگری احداث شده که به تکیه‌ی خاتون آبادی شهره گشته است. باستان‌شناسان معتقدند که در این مکان شخصی به نام میرمحمد اسماعیل خاتون‌آبادی (مرشد صوفیه) به خاک سپرده شده است. از نکات و ویژگی‌های بارز و جالب این تکیه، می‌توان به سبک ساخت و ساز آن اشاره کرد. چراکه طبق اظهارات کارشناسان معماری، تنها تکیه‌ی موجود در تخت فولاد اصفهان است که همزمان ویژگی‌های تکیه، مسجد و مدرسه را دارد.

سازندگان این اثر تاریخی، روی گنبد بقعه‌ی آن، تاریخ ۹۱۳ هجری قمری را حک کرده‌اند. بخش‌های تشکیل دهنده‌ی این تکیه‌ی ایران کهن را صحن، ورودی، چندین حجره، بقعه‌ای که در اطراف صحن وجود دارد، چندین صحن‌ فرعی، ایوان شمالی در فاصله‌ی کمی از ورودی تکیه و بالاخره در بخش جنوبی صحن، مسجد کوچکی تشکیل داده‌اند. زیر بقعه‌ی تکیه نیز زیرزمینی (سرداب) وجود دارد که اکنون خالی است ولی گویا روزگاری میرمحمد اسماعیل از آن محل به عنوان عبادتگاه خود استفاده می‌کرد.

درواقع می‌توان اینگونه بیان کرد که در جنب ورودی، بقعه را مشاهده خواهید کرد که پلان آن به صورت چلیپایی است. این ساختمان، از طبقه‌ی دومی نیز بهره‌مند است که از یک اتاق میانی در بالای مقبره‌ی میراسماعیل، و یک بالکن که به سمت صحن باز می‌شود، تشکیل شده است.

تکیه آقا رضی

با توجه به نام این عمارت تاریخی، به نظر می‌رسد که این محل، مکان خاکسپاری آقا رضی‌الدین محمد موسوی اصفهانی است. این تکیه که مابین تکیه‌های چهارسوقی و خوانساری ساخته شده، از بخش‌های مختلفی از جمله بقعه، صحن و تعدادی حجره در پیرامون آن تشکیل شده است. باستان‌شناسان قدمت آن را به دوران حکومت شاه سلطان حسین صفوی نسبت داده‌اند که متاسفانه اخیرا تخریب شده‌اند. معمار هنرمند این مکان تاریخی، بقعه‌ی آن را به صورت ساختمانی خشتی کوچک به صورت نقشه‌ی چهارصفه طراحی کرده است. به گونه‌ای که هر صفه نیز از تاق و تویزه پوشیده شده است. در اصل ساختمان بقعه عاری از هرگونه تزئین و طراحی‌های زیبا، ترکیب چهارصفه‌ی پلان خود را به نمایش گذاشته است. به گونه‌ای که در راس هر صفه، برجستگی‌هایی ایجاد شده است.

همچنین در این بنا، تعدادی تاقچه و تاق‌نما با تاق‌هایی به شکل هلال تعبیه شده بود که روی دیوار داخلی بقعه قرار گرفته و باعث کاهش یکنواختی و سادگی بدنه‌ی داخلی ساختمان می‌شد.

تکیه بابا رکن‌ الدین

تکیه‌ی بابا رکن‌الدین به قدیمی‌ترین عمارت تخت فولاد که دارای تاریخ است، شهرت دارد. در این بنای تاریخی، رکن‌الدین مسعود بن عبدالله بیضاوی از عارفان قرن هشتم هجری قمری مدفون شده است که باستان‌شناسان قدمت آن بنا را به دوران ایلخانی نسبت داده‌اند. کتیبه‌ای که روی سنگ این ساختمان قرار دارد نیز متعلق به سال ۷۶۹ هجری قمری بوده که نشان از قدمت آن نسبت به سایر تکیه‌های موجود در تخت فولاد اصفهان دارد.

تکیه بابا رکن الدین در قدیم

کارشناسان تاریخی و باستان‌شناسی اطلاعاتی را (قدیمی‌ترین اطلاعاتی که در مورد این عمارت وجود دارد)، در مورد دستور بازسازی و مرمت آن در دوران پادشاهی صفویان، کشف کرده‌اند که آن را منسوب به شاه عباس اول می‌دانند. معمار هنرمند این تکیه، نقشه‌ی آن را جالب و قابل توجه طراحی کرده‌ است. به گونه‌ای که خارج بنا از نظر هندسی، پنج‌ضلعی طراحی شده و محور اصلی آن با قبله کامل مطابقت دارد. گنبد بیرونی بقعه نیز به صورت رک، و برخوردار از ۱۲ وجه است که به تعبیر برخی از کارشناسان، آن را الهام گرفته از کلاه درویشان، طراحی کرده‌اند. تعدادی از تاریخ‌شناسان و صاحب‌نظران بناهای تاریخی و باستانی، سبک ساخت ۱۲ وجهی گنبد خارجی این بنا را مذهب بابا رکن‌الدین که از شیعیان دوازده امامی بوده‌ است، می‌دانند.

در قرن اخیر، می‌توان قسمت بیرونی گنبد و پشت بغل‌های نمای ورودی آن را به صورت کاشیکاری شده، مشاهده کرد. بقعه دارای ایوان ورودی است که نمای خارجی هر طرف آن، توسط تاق‌نماها، تزئین شده است. از دیگر نکات معماری این تکیه، نوررسانی آن است. سازندگان این اثر تاریخی برای تامین نور مورد نیاز این قسمت از تخت فولاد، مشبک‌هایی از جنس آجر در بین بقعه تعبیه کرده‌اند.

تکیه میرفندرسکی

قبر میرفندرسکی

محل ساخت و قرارگیری تکیه‌ی میرفندرسکی (حکیم، استاد مکتب و فیلسوف اصفهان در دوران حکومت صفوی)، بخش شمال غربی تخت فولاد اصفهان است. شخصی به نام تحویلدار اصفهانی، تکیه‌ی میرفندرسکی را مدرسه‌ای که از صحن، چندین حجره و محل سکونت میر تشکیل می‌شد، معرفی کرده است. درواقع با این اظهارنظر، قدمت ساخت آن به دورانی قبل از فوت میرفندرسکی (سال ۱۰۵۰ هجری قمری) بازمی‌گردد. البته کتیبه‌ای که مورخان و باستان‌شناسان آن را مزین به خط میرعماد حسنی از خطاطان شهره‌ی حکومت صفویان می‌دانند، از دلایل قدمت اصلی ساخت این قسمت از تخت فولاد اصفهان خواهد بود.

تکیه‌های بختیاری‌ها و صمصام السلطنه که به یکدیگر متصل هستند، صحن، چندین حجره، ایوان‌ها و سردر از بخش‌های تشکیل‌دهنده‌ی تکیه‌ی میرفندرسکی است. در بخش جنوب تکیه، صحن اصلی که به نظر می‌ر سد از آثار دوران حکومت پادشاهان قاجار باشد، مشاهده می‌شود. همچنین در گوشه‌ای از تکیه و محور بقعه، ورودی بنا تعبیه شده است. از نکات برجسته در معماری تکیه‌ی میرفندرسکی، می‌توان به انتظام چهار ایوانی آن اشاره کرد. تعدادی حجره نیز در پیرامون صحن توسط سازندگان این اثر ایران باستان، ساخته و احداث شده است.

تکیه فاضل سراب

در این تکیه شخصی به نام ملا عبدالله تنکابی سرابی مدفون است. این بنا، از دالان ورودی، بعقه، صحن و سردری از جنس آجر تشکیل شده که در دوران حکومت صفویان در اطراف صحن، حجره‌هایی قرار داشته است. به نظر می‌رسد در مقابل هر حجره، ایوانی که از تاق جناغی ساخته شده، وجود داشته است. گفته می‌شود که سردر این بنا تخریب شده و پس از آن، در سال‌های اخیر (سال 1382) هشتی و حجره‌ها، طبق معماری اولیه و اصلی، بازسازی و مرمت شده‌اند. فضای بخش ورودی تکیه‌ی فاضل‌سراب را ایوانی به شکل هندسی مستطیل تشکیل داده است. هشتی نیز مستقیما به بقعه و صحن، دید کامل داشته است. درواقع این بخش از تکیه (هشتی) به گونه‌ای ساخته شده است که با استفاده از دو دالان کوتاه که در دو طرف قرار گرفته است، به بقعه ارتباط دارد. در مسیر بقعه و روی محور طولی تکیه نیز ورودی تعبیه شده و صحن نیز به صورت مستطیل شکل، احداث شده است.

معمار تکیه‌ی فاضل سراب، نقشه‌ی آن را به صورت مستطیل کشیده طراحی کرده و آن را به دو فضای کاملا جداگانه و مجزا، تقسیم‌بندی کرده است.

ساختمان بقعه نیز از شکل هشت‌ضلعی برخوردار بوده و راهرویی کوچک در میان جرزها تعبیه شده است. به گونه‌ای که دورتادور عمارت مذکور را به یکدیگر متصل و مرتبط می‌سازد. گنبد ساخته شده در این بخش از تخت فولاد کوتاه بوده و توسط کاربندی‌های ساده، روی جرزها ایجاد شده‌ است.

بدنه‌ی خارجی بقعه نیز در کل جهت‌ها به صورت کاملا یکسان طراحی شده است. این بدنه متشکل از تاقی بزرگ به عنوان ورودی در میان و دو بخش باریک در دو طرف است.

تکیه میرزا رفیعا نائینی

طراح و معمار تکیه‌ی میرزا رفیعا، نقشه‌ی آن را به صورت هشت‌ضلعی منتظم طراحی کرده است. برخی از باستان‌شناسان و کارشناسان آثار تاریخی، قدمت این تکیه از تخت فولاد را متعلق به سال‌های ۱۰۸۲ تا ۱۱۰۵ هجری قمری معرفی کرده‌اند. در بخش داخلی تکیه، راهرویی بین فاصله‌ای که مابین ستون‌ها و جرزهای اصلی بنا وجود دارد، ساخته شده است. در بخش خارجی نیز در هر قسمت، تاق‌نماهایی که از بخش زیرین با تاق کلیل و بالایی با تاق جناغی تشکیل شده است، وجود دارد. تکیه‌ی میرزا رفیعا نیز از دو طبقه ساخته شده که در طبقه‌ی دوم، بخش‌های تعبیه شده توسط راهرویی به یکدیگر متصل و مرتبط شده‌اند. در قسمت‌ تاق‌نمای موجود در هر ضلع آن نیز می‌توان لچکی‌هایی را مشاهده کرد که با هنر کاشی‌کاری در قسمت جداره‌ها تزئین شده و به خوبی قابل مشاهده هستند.

تکیه مادر شاهزاده

در این تکیه شخصی به نام مریم دایه فرزند فتحعلی شاه و شیخ محمدتقی رازی (از عالمان برجسته‌ی زمان)، به خاک سپرده شده‌اند. طرح اصلی این عمارت به صورت چهار ایوانی با دو ورودی در نظر گرفته شده است که بالای ایوان شمالی که به ایوان ورودی مشهور است، سه اتاق را تعبیه کرده‌اند. دیگر ایوان‌های جنوبی، شرقی و غربی با کمی جلوآمدگی در صحن، احداث شده‌اند. نقشه‌ی بقعه نیز به شکل هشت و نیم هشت طراحی شده است. به نظر می‌رسد در گذشته چهار ورودی وجود داشته است که در اضلاع کوچک‌تر تعبیه شده‌اند. البته تنها یکی از آن‌ها قابل استفاده بوده و مابقی بسته شده‌ و از آن‌ها به عنوان نورگیر استفاده می‌شود. داخل گنبد نیز با مقرنس‌های گچی، متونی به خط بنایی و نقاشی تزئین شده‌اند.

بررسی معماری تکیه‌‌‌های موجود در تخت فولاد اصفهان در دوران قاجار

تکیه‌های خواجویی، چهارسوقی، قشقایی، تویسرکانی، کلباسی، بیدآبادی، واله، آغاباشی، کازرونی، ریزی، جعفرآبادی، آقا مجلسی، شهشهانی، بختیاری‌ها، ملک، مهدوی، حاج فاتح‌الملک، گزی، بروجردی و صاحب روضات، از تکیه‌های دوران حکومت قاجاریه تخت فولاد اصفهان به شمار می‌آیند. در ادامه به بررسی معماری برخی از این تکایا که هنوز هم اثری از آن‌ها در تخت فولاد یافت می‌شود یا مدارکی مستند و قابل قبول در دسترس است، می‌پردازیم.

تکیه  کازرونی

باستان‌شناسان معتقند که قدمت این اثر تاریخی به دوران پایانی حکومت پادشاهان قاجار بازمی‌گردد. این عمارت شامل ساختمان بقعه، حجره‌های اطراف صحن، ورودی‌ها و صحن است که بقعه‌ی آن با نقشه‌ای با شکل هندسی هشت‌ضلعی منتظم طراحی شده است. درواقع خود بقعه از یک ورودی برخوردار است در حالیکه تکیه دو ورودی را شامل می‌شود. ورودی‌هایی که بدون سردر بوده و تنها از دالانی کشیده بهره‌مند هستند.

در نمای بخش بیرونی بقعه، قابی به شکل مستطیل در هر ضلع وجود دارد که درون هر کدام از آن‌ها، تاقی به شکل هلال، ساخته شده است. طراح هنرمند این اثر کهن، آن‌ها را با لچکی‌های متمایزی که به صورت معقلی تزئین شده، از یکدیگر تمیز داده است. تامین نور داخل در این بخش نیز با ایجاد و ساخت مشبکی به شکل شش‌ ضلعی صورت می‌گیرد که درون هر تاق تعبیه شده است.

تکیه ابوالمعالی کلباسی

نقشه‌ی بقعه‌ی تکیه‌ی ابوالمعالی کلباسی، به صورت هشت‌ و نیم هشت طراحی شده است. بخش داخلی آن به صورت فضایی که در چهار بخش بزرگ‌تر به سمت خارج گسترش یافته، ساخته شده است. نورگیرهایی وسیع و گسترده نیز مسئولیت نوررسانی و روشن کردن این فضا را برعهده دارند. این درحالی است که خود تکیه از صحن و چندین حجره که در اطراف آن احداث شده بودند، تشکیل شده که متاسفانه تمامی آن‌ها از بین رفته است.

سازندگان این بنا، یک ورودی را برای بقعه در یکی از اضلاع کوچکتر تعبیه کرده‌اند. همچنین در بخش بدنه‌ی خارجی آن، می‌توان در هر ضلع، تاقی را مشاهده کرد که در ضلع‌های بزرگ‌تر به به زیربخش تفکیک و تقسیم‌بندی شده‌اند.

تکیه واله

به نظر می‌رسد تکیه‌ی واله که شامل بخش‌هایی از جمله سردر، هشتی، تاق و گنبدی (با بررسی نقشه‌) از جنس آجر است به دستور صدر اصفهانی تاسیس و به شاعری اصفهانی به نام کاظم واله بخشیده شده است. البته سردر و هشتی از بین رفته و اثری از آن‌ها باقی نمانده است.

کارشناسان معماری و باستان‌شناسان معتقدند که در حقیقت، صحن این تکیه فضای مستطیل شکل باغ است و در انتهای آن کوشک و در روبروی ورودی، ساختمان مقبره احداث شده است. همچنین صحن از یک محور اصلی برخوردار است که این محور از کوشک و بقعه عبور می‌کند.

معمار تکیه‌ی واله، نقشه‌ی کوشک را به صور چلیپایی طراحی کرده و امروزه به ساختمان چهار فصل نیز شهرت یافته است. سازندگان این اثر کهن، عمارت مدفن واله را در مرکز باغ، روی یک سکو بنا کرده‌اند.

نقشه‌ی ساختمان نیز به صورت هشت و نیم هشت بوده و با ستون‌هایی دایره‌ای شکل در زاویه‌ها (گوشه‌ها)، ساخته شده است.

تکیه  شهشهانی

متاسفانه کل بخش‌های اطراف بقعه‌ی تکیه‌ی شهشهانی مورد تخریب قرار گرفته است و همین امر، بررسی معماری و هنرمندی سازندگان آن را دچار مشکلات فراوانی کرده‌ است. با این حال، طبق آثار برجای‌مانده، به نظر می‌رسد که این تکیه، از یک ورودی در محور بقعه برخوردار بوده است و سپس سازندگان آن دوران، به ساخت و احداث صحن و تعدادی حجره در اطراف آن، پرداختند. بنابراین بقعه دقیقا در وسط این فضا قرار می‌‌گیرد.

از نکات جالب در معماری این قسمت از تخت فولاد که می‌توان آن را منحصر به فرد تلقی کرد، صحن آن است که در بین تمام تکیه‌های احداث شده در تخت فولاد، با شکل هندسی هشت‌ضلعی منتظم، طراحی و ساخته شده است.

بقعه‌ی تکیه‌ی شهشهانی نیز از نقشه‌ای با شکل هندسی هشت‌ضلعی منتظم ساخته شده که در هر چهار جهت آن، توسط جداره‌ی درونی تاق بیرونی، امکان ورود و همچنین تامین نور، کاملا بسته و غیر ممکن شده است.

تکیه تویسرکانی

کارشناسان معماری با توجه به نقشه‌ی برجای‌مانده از تکیه‌ی تویسرکانی، معتقدند که آن از دو طرف از تعدادی حجره تشکیل شده است که در بخش شرقی آن، دالانی ساخته شده که از دو طرف دیگر، باز بوده است. متاسفانه حجره‌هایی که در اطراف تکیه قرار داشتند، اخیرا از بین رفته‌اند.

نقشه‌ی بقعه نیز به صورت هشت و نیم هشت طراحی شده که در چهار ضلع کوچک‌تر به درون، عقب نشینی کرده است. در یکی از این اضلاع ورودی تعبیه شده و بدنه‌ی بیرونی این تکیه از آجر تشکیل شده است. به گونه‌ای که شامل اضلاع کوچک‌تر با تاق‌ هلالی و اضلاع بزرگ‌تر با یک تاق اصلی که سه تقسیم در آن صورت گرفته ، است.

تکیه ریزی

به نظر می‌رسد با بررسی نقشه‌ی تکیه‌ی ریزی، معماران پلان آن را به صورت مربعی شکل که اطراف آن را حجره‌های متعددی پر کرده است، در نظر می‌گیرند که متاسفانه آن‌ها از بین رفته‌اند. بقعه‌ی این تکیه به صورت هشت ضلعی منتظم طراحی و ساخته شده که نور از تمامی جهت‌ها وارد آن می‌شده است. همچنین در یک جهت نیز ورودی برای آن در نظر گرفته بودند.

بدنه‌ی بیرونی تکیه‌ی ریزی از آجر ساخته شده به گونه‌ای که در هر ضلع و داخل آن، شبکه‌بندی‌های نورگیر با تاق هلالی طراحی و تعبیه شده است.

تکیه آقا مجلسی

پلان طراحی شده برای تکیه‌ی آقا مجلسی به صورت شکل هندسی مستطیل بوده که هر چهار سمت آن، احداث شده بوده است اما متاسفانه امروزه از بین رفته و اثری از آن باقی نمانده است. بقعه نیز از نقشه‌ای هشت ضلعی به صورت هشت و نیم هشت تشکیل شده که می‌توان از چهار ضلع کوچک‌تر آن، به دلیل باز بودن وارد شد. در اضلاع بزرگ‌تر نیز به کمک شبکه‌‌بندی‌های آجری، عمل نوررسانی به درون بقعه صورت می‌پذیرفت.

تکیه جعفر آباده‌‌ای

همانگونه که از نام تکیه مشخص است، به نظر می‌رسد که این عمارت، محل دفن یکی از عالمان مذهب شیعه، محمد جعفر آباده‌ای است. طبق اظهار نظر کارشناسان تاریخی، از زمان شروع تا سال ۱۳۲۴ هجری قمری که رکن‌الملک به ساخت و احداث مسجد پرداخت، این تکیه به صورت نیمه کاره باقی مانده و تا آن زمان، بقعه‌ی اصلی نیز فاقد هر گونه پوششی بوده است. پس از تکمیل عمارت توسط رکن‌الملک، تکیه از بخش‌هایی مانند سردر، بقعه، دو صحن در اطراف، صحن اول، حجره‌هایی در پیرامون صحن، هشتی، صحن دوم و حجره‌هایی در اطراف صحن دوم، برخوردار شد.

طراح و سازنده‌ی تکیه‌ی جعفرآباده‌ای، در بخشی از صحن دوم، فضایی جهت ورود به مسجد رکن‌الملک را ایجاد کرده است. نقشه‌ی بقعه نیز به صورت مستطیل شکل بوده و از هر چهار طرف می‌توان وارد شد. بخش مرکزی بقعه از هر چهار سمت به چهار فضای کناری متصل و مرتبط است. در دو ضلع بزرگ‌تر، فضایی ایجاد شده است که با ایوانی به صحن‌های اصلی مرتبط است. دو فضای دیگر نیز با دو صحن فرعی متصل و در ارتباط است.

کارشناسان با استفاده از تصویری قدیمی که از بقعه برجای مانده است، به این نتیجه رسیده‌اند که ایوان‌های مرکزی بسته و تنها به عنوان نورگیر مورد استفاده قرار می‌گرفتند. در نتیجه در هر قسمت برای وارد شدن به درون بقعه، از دو ایوانی که در کنار ساخته شده بود، استفاده می‌کردند.

تکیه چهار سوقی

این تکیه نیز مانند برخی از تکیه‌های تخت فولاد اصفهان تخریب و از بین رفته است و تنها با کمک نقشه یا اثرات باقیمانده می‌توان به بررسی معماری آن پرداخت. به نظر می‌‌رسد که نقشه‌ی تکیه به صورت مربعی شکل و با حجره‌هایی که پیرامون آن ساخته شده‌اند، طراحی شده است. همچنین در قسمت جنوب غربی بقعه، شبستانی احداث شده است.

پلان بقعه نیز به شکل هشت و نیم هشتی طراحی و ساخته شده و برای وارد شدن به داخل آن، ورودی را در یکی از اضلاع آن تعبیه کرده‌اند.

بدنه‌ی بیرونی بقعه بوسیله‌ی آجرهایی که از قوس هلالی در ضلع‌های هشت‌گانه بهره‌مندند، تزئین شده است. به گونه‌ای که در ضلع‌های بزرگ‌تر، سه تقسیم کوچک‌تر همراه تاق هلالی که با شبکه‌‌بندی‌هایی وظیفه‌ی تامین نور داخل را برعهده داشتند، صورت گرفته است.

از لحاظ معماری صورت گرفته در تکیه‌های تخت فولاد اصفهان چند نکته کاملا مشهود است که به بیان برخی از آن‌ها می‌پردازیم.

۱) در تمامی ورودی‌ها سردر، هشتی، دالان یا پیش‌فضای ورود تعبیه و ساخته شده است.

۲) تکیه‌ها از صحن، حجره‌هایی در اطراف و ایوان‌هایی در پیرامون خود برخوردار بودند.

۳) تکیه‌ها دارای بقعه‌ی اصلی (محل دفن بزرگان و عالمان زمان) بودند.

۴) اکثر بقعه‌های دوران صفویه، به جز تکیه‌ی میر (این تکیه بدون مقبره است) از خصوصیات و نکات معماری یکسان و مشابهی برخوردارند.

۵) در دوران قاجار تکیه‌ساختن از رونق و پیشرفت بیشتری نسبت به دوران ماقبل خود برخوردار شدند. این مطلب در تعداد تکیه‌های احداث شده در تخت فولاد در این دوره که شامل بیست تکیه می‌شود، مشهود است.

۶) در دوران قاجاریه، نقشه‌ی اکثر مقبره‌ها به صورت هشت‌ضلعی منتظم طراحی شده است.

در ارائه‌ی این مقاله به، تاریخچه و بررسی معماری صورت گرفته در تکیه‌های عصر صفوی و قاجار تخت فولاد اصفهان پرداخته شد. امید است که مورد توجه قرار گرفته باشد. منتظر نظرات گرم و سازنده‌ی شما عزیزان هستیم.

دیدگاه  

    جستجوی تور، پرواز، هتل، رستوران و دیدنی‌ها...

    تورهای برگزیده

    تورهای برگزیده

    تبلیغات