آب انبارهای ایران را بهتر بشناسید

آب انبارهای ایران را بهتر بشناسید

حسن نیامبارک
| چهار شنبه, ۲۵ تیر ۹۹ ساعت ۱۸:۰۳

آب‌انبار یکی از روش‌های قدیمی ذخیره آب آشامیدنی در ایران است و امروزه اغلب آن‌ها به جاذبه‌های گردشگری تبدیل شده‌اند.

به‌دلیل اینکه کشور عزیزمان ایران یکی از کشورهای چهار فصل است،  بسیاری از شهرهای جنوبی و مرکزی به‌دلیل اقلیم گرم و خشک خود از قرن‌های گذشته با مشکل کم‌آبی دست‌وپنجه نرم می‌کرده‌اند. ازاین‌رو، گذشتگان با ابتکارهای مختلف سعی بر ذخیره‌سازی آب برای روز‌های کم‌آبی می‌کرده‌اند که يکی از آن‌ها بنایی به نام آب‌انبار است. 

آب‌انبار یکی از عناصر شاخص در سکونتگاه‌های کویری، از جمله مناطق یزد، کاشان و جنوب استان فارس بوده که در حال حاضر، تعدادی از آن‌ها هنوز مورد استفاده قرار می‌گیرند. البته امروزه با توجه به سیستم لوله‌کشی آب و دسترسی عموم به آب آشامیدنی، آب انبارها رونق خود را از دست داده‌اند و اغلب به جاذبه گردشگری تغییر کاربری یافته‌اند.

در این مقاله کجارو، با تاریخچه کلی آب انبارها آشنا می‌شویم، اجزای مختلف آن‌ها را می‌شناسیم و در نهایت، تعدادی از مشهورترین آب انبارهای ایران را معرفی می‌کنیم تا در سفر به قصد آشنایی با آب انبارها، به جزئیات بیشتری دقت کنید و بیشترین لذت را از سفر خود ببرید.

هرآنچه باید درباره آب انبارهای ایران بدانید:

آب‌انبار چیست؟

آب‌انبار حوض یا استخر سرپوشیده‌ای است که در قدیم برای ذخیره آب، در زیر زمین ساخته می‌شد. در مناطق کم‌آب و کویری ایران، آب‌انبار را از آب باران یا جویبارهای فصلی پر می‌کنند. آب انبارها از جمله تأسیسات وابسته به قنات هستند.

تاریخچه آب‌انبار

یکی از روش‌های ذخیره آب آشامیدنی در قدیم‌الایام در ایران، ساخت آب‌انبار بوده است؛ به همین خاطر آب‌انبار را یکی از بناهای زادبومی ایران به شمار می‌آورند. آب انبارها به‌عنوان یکی از بناهای عام‌المنفعه، از منزلت و جایگاه فراوانی در فرهنگ و تمدن ایران زمین برخوردار بودند. تاریخچه ساخت آب انبارها و سبک معماری این بناها به‌شکل عمده به چهار دوره تاریخی تقسیم‌بندی می‌شود:

آب انبارهای ماقبل دوران صفوی

این آب انبارها قدیمی‌ترین آب انبارهای موجود در ایران هستند که عمق بسیار زیادی دارند و سقف‌های مخروطی یا نیم‌کره داشته‌اند و به‌صورت کلی، بدون تزیینات و آلایش ساخته شده‌اند. با این تفاسیر می‌توان گفت که قدیمی‌ترین آب‌انبار ایران که تاریخچه ساخت آن به ٣۵٠٠ سال پیش بازمی‌گردد و آب شهر ایلامی «دوراونتاش» یعنی چغازنبیل در خوزستان کنونی را تأمین می‌کرده است نیز بایستی چنين معماری داشته باشد. 

آب انبارهای دوران صفوی

معماری این دسته از آب انبارها نسبت به ماقبل خود تغییراتی به خود دیده است. از قبیل تزیینات ساده سردر و سقف‌های تخت و صاف، وجود ستون در محل منبع اصلی آب جهت ساخت مسجد و اماکن مذهبی روی این آب انبارها است. 

آب انبارهای دوران قاجار

این دسته از بناها به‌لحاظ معماری سردرهای خود نقطه تمایز تاریخی دارند و با توجه به شکوه و زیبایی نسبت به گذشته آب انبارها، از دو نسل قبل خود متمایز هستند. قبل از فراگیری استفاده از مصالح نو، این دسته از بناها با ماسه‌آهک، گل‌آهک و ساروج و آجرهای قدیمی ساخته می‌شدند. 

آب انبارهای عصر حاضر

می‌توان گفت که آب انبارهایی که در حال حاضر ساخته می‌شوند، برگشت به معماری ماقبل دوران صفوی است؛ اما با تفاوت‌های جزئی. چراکه با طراحی ساده سردر این آب انبارها از معماری صفویه و قاجاریه دور شده اما عمق کمتری دارند. به وجود مصالح نو از قبيل سیمان، آجر استاندارد و گچ، به‌وفور در این بناها یافت می‌شود. 

بخش‌های تشکیل دهنده آب‌انبار

    • خزینه: به اشکال مختلف از قبيل مکعب و استوانه ساخته می‌شده و منبع اصلی آب بوده است. 
    • گنبد: پوشش آب‌انبار، که معمولاً به‌شکل نیم‌کره یا مخروطی ساخته می‌شده و از منبع اصلی آب در برابر آلودگی محافظت می‌کرده‌ است. 
    • پاشیر یا پاگانَه: روش دسترسی به آب منبع اصلی است؛ در پاشیر به‌صورت پلکان معمولی و در پاگانَه به‌صورت پلکان عمود، به‌طرف سطح منبع اصلی است. 
    • بادگیر: جهت تهویه هوای منبع اصلی آب ایجاد می‌شده، که به‌صورت های مختلف وجود دارد. 
    • سردر: با توجه به به کاربرد، اندازه و موقعیت این آب انبارها، سردرهای مختلف با تزیینات مختلف و زیباسازی‌های گوناگون ساخته می‌شده است. با این حال، اغلب آب انبارهای بین راهی را بدون تزیینات و آلایش خاصی ساخته‌اند. 
    • ورودی و خروجی آب: آب انبارها بر اساس معماری و قرارگیری در مناطق مختلف، ورودی و خروجی‌های گوناگونی نیز دارند. به‌صورت معمول آب انبارهای مناطق کویری به‌وسیله قنات و چشمه تغذيه می‌شده‌اند و در مناطق جنوبی همچون استان فارس، هرمزگان و بوشهر به‌وسیله آبراهه‌های مختلف که آب باران را جمع‌آوری می‌کرده‌اند در منبع اصلی ذخیره می‌کردند؛ اما معماران آن زمان به تخلیه آب در صورت سرریز شدن آن اندیشیده بودند و خروجی‌هایی تعبیه می‌کرده‌اند که در سیلاب‌ها و دشت‌ها بریزند.

مشهورترین آب انبارهای ایران

آب‌انبار گنج البحر(کل) گراش

  •  مخزن: استوانه‌ای 
  •  پوشش سقف: ندارد
  •  گنجایش: ۱۳,۸۰۰ مترمکعب
  •  دسترسی به منبع: پاگانَه یا پلکان داخلی
  •  شماره ثبت: ٣٢٩٢
  •  موقعیت: فارس، گراش
  •  تاریخ ساخت: ۱۳۱۰ - ۱۳۱۵

برکه کل

عَکاس: هدا دارا

بزرگترین آب‌انبار ایران در شهرستان گراش استان فارس قرار دارد و تخمین زده می‌شود در سال ۱۲۹۵ تا ۱۳۰۰ هجری شمسی شروع به ساخت شده باشد و در بین سال‌های ۱۳۱۰ تا ۱۳۱۵ به بهره‌برداری رسیده باشد. با این حال به شماره ثبت ٣٢٩٢ و در تاریخ بیست و هفتم دی ماه ۱۳۷۹ در آثار ملی ایران ثبت شده است.

این آب‌ انبار پس از اتمام ساخت آب‌انبار حاج اسدالله در سال ۱۲۸۶ و آغاز گسترده بی‌آبی ایران در ۱۲۸۸ ساخته شد. از ویژگی‌های بارز این آب‌انبار، منبع استوانه‌ای شکل آن، به عمق ۲۱ و قطر ۲۹ متر است که توانایی ذخیره بیش از ۱۳,۸۰۰ مترمکعب آب دارد.
هرچند که در مورد سقف این بنا حرف و حدیث‌های زیادی وجود دارد، چراکه بعضی‌ها نقل می‌کنند که اصلاً ساخته نشده یا نیمه کاره مانده است. برخی نیز می‌گویند کامل ساخته شده و بر اثر زلزله یا باران تخریب شده است. با همه این تفاسیر، می‌دانیم که از نظر معماری آب انبارهای گنج‌البحر و حاج‌ اسدالله کاملاً به يکديگر شبیه‌اند و می‌توان گفت که قرار بر داشتن گنبد بوده است.
از آنجا که گفتیم گنبد نقش محافظت از آب‌انبار در برابر آلودگی ایفا می‌کند، می‌بینیم آب‌انباری که در گذشته مصارف آشامیدنی و آبیاری نخلستان‌های ساکنان آن را تأمین می‌کرده است، در حال حاضر پر از زباله‌های مختلف شده که آب آن را غیرقابل استفاده کرده است؛ اما همچنان این آب‌انبار قدیمی دست از ذخیره سازی آب برنمی‌دارد و پرآب است.

یازده برکه اوز

  • مخزن: استوانه‌ای
  • پوشش سقف: مخروطی
  • گنجایش: درمجموع حدود ۲۰ هزار مترمکعب 
  • دسترسی به منبع: پاگانَه یا پلکان داخلی
  • شماره ثبت: ندارد
  • موقعیت: فارس، اوز
  • تاریخ ساخت: عصر حاضر
در جنوب ایران، شهرستان اوز به‌دلیل داشتن تعداد بسیار زیاد آب انبارهای شهری و غیر‌شهری، به هزار برکه معروف است و نکات جالبی نیز پيرامون این شهر وجود دارد. یکی از این موارد، پایبندی به استفاده از سنگ در ساختار اصلی این آب انبارهاست، همچنین تعداد این بناها که با احتساب آب‌انبار‌های شهری و برون شهری حدود چهار هزار عدد تخمین زده شده، برآورد شده است که ذخایر آب آن‌ها پایاپای سد بزرگ سلمان فارسی باشد.
معروفیت یازده برکه به تجمع این دسته از آب انبارها در یک محیط نسبتاً کوچک و با فاصله بسیارکم از یکدیگر است و روزبه‌روز به تعداد آن‌ها افزوده می‌شود.
کارکرد کلی این آب انبارها به این ترتیب است که در طی بارندگی، آب باران از کوه‌ها سرازیر می‌شود و به محوطه‌ای هدايت می‌شود تا گل و لای آن گرفته شود. سپس به ورودی‌های مشترک این آب انبارها وارد می‌شود. 
باوجود راه‌اندازی تصفیه آب توسط خیرین و هزینه کم آن، همچنان بسیاری از ساکنين شهر به‌دلیل گوارایی و عادت به طعم آب این منابع، آب شرب خود را از این مخازن تهیه می‌کنند و نقش حیاتی، با ظرفیت قریب به ۲۰ میلیون لیتر، در قطعی‌‌های موقت آب این منطقه ایفا می‌کنند. 

آب‌انبار ملامحمد اوز

  • مخزن: استوانه‌ای 
  • پوشش سقف: مخروطی 
  • گنجایش: تقریباً ۳,۰۰۰ مترمکعب 
  • دسترسی به منبع: پاگانَه یا پلکان داخلی
  • شماره ثبت: ٢٠٣٨
  • موقعیت: فارس، اوز
  • تاریخ ساخت: ۱۱۲۰ هجری شمسی 
دیگر آب‌انبار تاریخی اوز که سالیان سال قد برافراشته است، آبآنبار ملامحمد اوز نام دارد.  طی ۲۸۰ سال سقف این آب‌انبار پنج بار از جمله در سال‌های ۱۲۹۷ و ۱۳۴۲ مورد ترمیم و مرمت قرارگرفته است، همچنان بزرگی و معماری استحکام آن، در آن زمان قابل تأمل و توجه است. این بنا در تاریخ ۳۰ خرداد ۱۳۷۷ به شماره ثبت ٢٠٣٨ در آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. قطر این آب‌انبار ۱۸ متر و عمق آن ۱۲ متر است؛ اما به‌دلیل خطر زیاد از محافظ فلزی نیز برخوردار است. 
داستان‌های جالبی سینه به سینه نقل می‌شود و نگارنده، خود نیز از زبان پیشینیانش خود شنیده‌است: «مفتی بزرگ و سابق این شهر، حاج شیخ محمد فقیهی که به درجات عالی عرفان رسیده بود، سجاده خود را روی آب این آب‌انبار می‌انداخته و نماز می‌خوانده و پس از اتمام نماز، با تکان دادن سجاده از آن گرد و غبار بلند می‌شده است.»
در حال حاضر در آب‌انباری در سی متری آن نیز به اسم حاج قنبر، بیش از یک سال است که با توجه به بالا آمدن سفره آب زیرزمینی، آلوده به فاضلاب خانگی شده و به‌دلیل نبود شبکه فاضلاب شهری، فاضلاب وارد آب‌انبار می‌شود. مطابق بررسی‌های انجام شده کارشناسان بهداشت، محل قرارگیری این آب انبارها نشان می‌دهد که به‌دلیل آلودگی میکروبی نبايد از آب آن برای مصارف آشامیدنی استفاده کرد. کجارو نیز به افرادی که قصد سفر به اوز را دارند توصیه می‌کند از نوشیدن آب مناطق شمالی شهر اکيداً خودداری کنند و در صورت تمایل، از مناطق جنوبی شهر از جمله یازده برکه و آب انبارهای اطراف آن استفاده کنند. 

برکه سَلَفی اوز

  • مخزن: استوانه‌ای 
  • پوشش سقف: مخروطی، در حال فرسایش و تخریب
  • گنجایش: کمتر از ۱,۰۰۰ مترمکعب 
  • دسترسی به منبع: پاگانَه یا پلکان داخلی
  • شماره ثبت: ۲۰۲۹
  • موقعیت: فارس، اوز 
  • تاریخ ساخت: تقریباً ۷۰۰ هجری شمسی
با وجود تاریخچه بحث‌برانگیز شهر اوز به‌دلیل تفاسیر مختلف از نامش، قدیمی‌ترین بنایی که در آثار ملی ایران ثبت شده، یک آب‌انبار بسیار قدیمی به شماره ثبت ۲۰۲۹ در فهرست آثار ملی ایران است. بانی خیر این آب‌انبار با توجه به لوح سنگی سردر، حاج محمد زینل شمسایان است. وی مقدمات ساخت آن را در دوره تیموریان فراهم کرده است.
سقف این آب‌انبار در معرض فرو ریختن قرار دارد
با بررسی این آب‌انبار که قدمت بسیار زیادی دارد و سقف آن نیز در معرض فرو ریختن است، اطلاعات مفیدی می‌توان به‌دست آورد. همچون استفاده از سنگ‌ در اندازه‌های مختلف، استفاده از ساروج و گچ دانه درشت معروف به کوپال، از دلایل استقامت آن در این سال‌ها بوده است. با وجود اینکه این آب‌انبار نیز مورد مرمت قرارگرفته است، نشانه‌های بی‌توجهی بسیاری را می‌توان دید. از جمله این بی‌توجهی‌ها، ریزش بخشی از سقف، زنگ زدگی و ناخوانایی تابلو سازمان میراث فرهنگی کشور و عدم رسیدگی به محیط اطراف را با توجه به دورافتادگی منطقه، می‌توان نام برد.

آب‌انبار سردار بزرگ قزوین

  • مخزن: مکعبی 
  • پوشش سقف: تقریباً نیم‌کره
  • گنجایش: ۳,۶۰۰ متر مکعب 
  • دسترسی به منبع: پاشیر یا پلکانی 
  • شماره ثبت: ۱۳۷۷
  • موقعیت: قزوین
  • تاریخ ساخت: ۱۱۹۱ هجری شمسی 

نمای گنبد آب انبار سردار بزرگ

منبع عکس: نشاط آوران

شهر قزوین به آب انبارهای زیاد و سبک معماری منحصربه‌فرد نسبت به آب انبارهای جنوب ایران معروف است. آب‌انبار سردار بزرگ را محمد حسن و محمد حسین خان سردار که از امرای قاجار بودند، بیش از دویست سال پیش بانی ساخت این آب‌انبار تک گنبدی شدند. این بنا در ۸ شهریور ۱۳۵۵ به شماره ۱۳۷۷ در آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. 

اگر با دقت از بیرون به آن نگاه کنید، گنبد آجرنمای کلاسیک آهن به‌همراه بادگیر فیروزه رنگی که وظیفه تهویه و خنک کنندگی را به عهده دارد، چشم هر بیننده‌ای را به خود جلب می‌کند. با وجود ساده بودن گنبد کروی شکل آن، چنان دقتی در ساخت به‌کار رفته است که پس از دویست سال همچنان محکم و استوار در برابر زلزله‌های متعدد ایستاده است و همچنان سر خم نکرده است. 
از ویژگی‌های جالب و منحصربه‌فرد آن در حال حاضر، عدم آبگیری و تبديل شدن به موزه‌ای با حال و هوای مطبوع در عمق دوازده متری زمین است که به لطف دسترسی پلکانی پاشیر برخلاف آب انبارهای جنوب ایران، به‌راحتی قابل بازدید عموم است. دیگر نکته قابل‌توجه، عکس‌های قدیمی درج شده بر دیوار داخلی این آب‌انبار به‌همراه نورپردازی زیبای آن است که حس و حال قدیمی به‌همراه بوی نم زيرزمينی آن هر بازدیدکننده‌ای را محصور خود می‌کند. 

آب‌انبار وکیل شیراز

  • مخزن: مکعبی 
  • پوشش سقف: طاقی
  • گنجایش: در دسترس نیست
  • دسترسی به منبع: پاشیر یا پلکانی
  • شماره ثبت: ۹۳۵
  • موقعیت: فارس، شیراز
  • تاریخ ساخت: ۱۱۴۶ هجری شمسی 

موزه آب شیراز

همان طور که از نام این آب‌انبار پیدا است، ساخت این بنا همچون بازار و حمام وکیل از جمله جاهای دیدنی شیراز محسوب می‌شود که به دستور وکیل الرعایا یا همان کریم خان زند ساخته شده است. هرچند که دستور ساخت آب‌انبار فقط مربوط به این بنا نبود و دستور ساخت آب انبارهای حافظیه، دیوانخانه و هفت تن نیز صادر شده بود که در بین سال‌های ۱۱۳۹ و ۱۱۴۴ هجری شمسی ساخته شدند. 
این آب‌انبار در سال ۱۳۵۵ به شماره ثبت ۹۳۵ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد.
در حال حاضر تغییر کاربری داده و موزه آب نیز معروف است. اگر به این موزه سفر کرده باشید می‌بینید که ورودی آن همچون آب‌انبار سردار بزرگ قزوین به‌صورت پلکانی به‌سمت مخزن مکعبی راه پیدا می‌کند و برخلاف آب انبارهای جنوبی این استان معماری و ساخت متفاوتی دارد. البته در این موزه انواع ماکت‌های سازه‌های آبی مختلف از قبیل آب‌انبار، سد و قنات‌های قدیمی ، نقاشی و تصاویر مدرن از مشاهيری است که با نورپردازی زیبای این محیط شما را غرق در تاریخ ۲۵۰ ساله خود خواهد کرد. 

آب‌انبار معصوم خانی نایین 

  • مخزن: استوانه‌ای 
  • پوشش سقف: مخروطی 
  • گنجایش: ۳۰۰۰ متر مکعب 
  • دسترسی به منبع: پاشیر یا پلکانی 
  • شماره ثبت: ۱۱۵۸۸
  • موقعیت: اصفهان، نایین
  • تاریخ ساخت: دوران صفوی به بعد 

آب انبار معصوم خانی

از دیگر شهرهای ایران که آب انبارها تأمین آب ساکنان آن را برعهده داشته و همچنان نیز بر عهده دارند، شهر معروف نایین در استان اصفهان است. اغلب آب انبارهای این شهر از دوران صفوی به بعد ساخته شده است و علاوه بر تعداد زیاد، معماری منحصر به فردی نیز دارند. چراکه اغلب آب انبارهایی که مخزن استوانه‌ای دارند در جنوب ایران قرار دارند؛ اما آب‌انبار معصوم‌خانی که معروف‌ترین آن‌هاست منبع استوانه‌ای شکل دارد. 
از دیگر ویژگی‌های این بنا بادگیر با معماری متفاوت آن است که از سردر پاشیر به‌عنوان ستون استفاده می‌کند و مزایای این بادگیر نسبت به بادگیرهایی که بر سقف آب‌انبار قرار دارند این است که، تمرکز اصلی بر خنک کردن افرادی است که به این‌گونه آب انبارها پناه می‌آورند. از نکات جالب توجه آب انبارهای نایین می‌توان به آب انبارهایی با ساخت متفاوت اشاره کرد و میتوان آب انبارهایی دید که با وجود دو مخزن، فقط از یک ورودی بهره می‌برند. 

آب‌انبار حاج محمد تقی شهداد

  • مخزن: نامعلوم 
  • پوشش سقف: مخروطی 
  • گنجایش: نامعلوم
  • دسترسی به منبع: پاشیر یا پلکانی 
  • شماره ثبت: ۷۲۸۵
  • موقعیت: کرمان، شهداد
  • تاریخ ساخت: دوران قاجار

آب انبار شهداد

منبع عکس: علی شاهینی

از دیگر شهرهای گرمسیری ایران در استان کرمان، شهر شهداد است. یکی از پدیده‌هایی که زندگی در چنین شرایطی را برای ساکنان راحت‌تر می‌کند، آب انبارهایی با چندین بادگیر هستند. آب‌انبار حاج محمد تقی نیز گل سرسبد آب انبارهای این شهر است که از ویژگی‌های بارز این آب‌انبار می‌توان به معماری قاجاری این بنا پی برد. همان طور که می‌دانیم، باشکوه‌ترین معماری سردر آب انبارها به دوران قاجاریه برمی‌گردد و با دقت به سردر این آب‌انبار، مهر تأییدی بر این حرف است. علاوه بر این، لقب مدورترین آب‌انبار استان کرمان نیز بر دوش می‌کشد. بادگیرهای دورتادور آن علاوه بر زیبایی بیرونی، هوای مطبوع و خنکی حتی در چله تابستان در درون این بنای تاریخی به جریان می‌اندازد. همچنين ۵۲ پله از سردر تا منبع، شما را همراهی می‌کند. 

تابلو آب انبار شهداد

منبع عکس: کاشکیلو 

در گذشته که این آب‌انبار که بخشی از آب شهر شهداد را تأمین می‌کرده، در زمستان از آب رودخانه آبگیری و جهت مصرف در تابستان با گندزدایی توسط نمک نگهداری می‌شده است. این بنا که بارها مورد مرمت و بازسازی قرار گرفته، در تاریخ ۱۲ بهمن ۱۳۸۱ به شماره ثبت ۷۲۸۵ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

آب‌انبار شریعت (موزه آب گناباد)

  • مخزن: نامعلوم (احتمالا مکعبی)
  • پوشش سقف: مخروطی 
  • گنجایش: در دسترس نیست 
  • دسترسی به منبع: پاشیر یا پلکانی
  • شماره ثبت: ۵۹۵۲
  • موقعیت: خراسان رضوی، گناباد 
  • تاریخ ساخت: دوران قاجار

پلکان آب انبار شریعت

منبع عکس: بلاگ ایران هتل

به شهر سرشار از داستان‌های شاهنامه‌ای گناباد در ۲۸۰ کیلومتری مشهد که می‌رسیم، متوجه وضعیت آب و هوایی این منطقه در تابستان‌های گرم و طاقت می‌شویم. جایی که آب‌انباری قدیمی از دوران قاجار، توسط فرد نیکوکار شریعت نامی بازسازی و به این نام نیز شهرت یافته است.

این آب‌انبار که گفته می‌شود تا سال ۱۳۶۳ هجری شمسی و قبل از لوله‌کشی شهری، آب مورد نیاز اهالی آن را تأمین می‌کرده است. با این حال در سال ۱۳۸۱ زیر نظر سازمان میراث فرهنگی به شماره ثبت ۵۹۵۲ در آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. 
این آب‌انبار که با نام «آب‌انبار حسینیه» نیز شناخته می‌شود، در سال ۱۳۸۳ به موزه آب گناباد تغییر کاربری داده شد و تبديل به محل ارزشمندی جهت نگهداری از آثار پیشینیان از جمله ابزارهای حفر قنات، چاه، آب‌انبار و همچنین ظروف نگهداری آب شده است. 

آب‌انبار کازرونی اصفهان

  • مخزن: نامعلوم 
  • پوشش سقف: تخت
  • گنجایش: نامعلوم 
  • دسترسی به منبع: پاشیر یا پلکانی 
  • شماره ثبت: ۹۰۶۹
  • موقعیت: تخت فولاد، اصفهان 
  • تاریخ ساخت: دوران قاجار 

آب انبار کازرونی تخت فولاد

منبع عکس: تخت فولاد

در جنوب زاینده رود و در زمینی به وسعت ۷۵ هکتار، قبرستان تخت فولاد که آرامگاه مشاهیر، عرفا و دانشمندان و در حال حاضر شهیدانی است که به مزار بابا رکن نیز معروف است. در بین آرامگاه‌ها و تکیه‌های گوناگون، آب‌انباری هشت ضلعی با مناره‌های فیروزه‌ای خودنمایی می‌کند. در واقع این مناره‌های زیبای چهار متری بادگیرهایی هستند که همانند و هماهنگ با دریچه‌های آب‌انبار ورودی مشبک دارند. 
این آب‌انبار که ساخت آن به دوران قاجار نسبت داده می‌شود، در نوع خود یکی از زیباترین و منحصر به فردترین در نوع خود است. دیگر نکات جالب توجه، تخت بودن سقف این آب‌انبار است که از طریق پلکان میتوان به‌راحتی به آن دسترسی پیدا کرد. این بنای قدیمی که همچنان در حال ذخیره سازی آب خنک است، ۱۰ خرداد ۱۳۸۲ به شماره ثبت ۹۰۶۹ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است. 

آب‌انبار علی مردان خان کرمان

  • مخزن: مکعبی 
  • پوشش سقف: مخروطی 
  • گنجایش: ۱,۷۵۵ مترمکعب 
  • دسترسی به منبع: پاشیر یا پلکانی 
  • شماره ثبت: ۸۲۹
  • موقعیت: کرمان
  • تاریخ ساخت: ۱۱۷۴ هجری شمسی 

آب انبار گنجعلی خان

منبع عکس: نیما

یکی از جاهای دیدنی کرمان آب‌انبار علی‌مردان خان نام دارد، به جرعت می‌توان گفت یکی از هنرمندانه‌ترین آب انبارهای ایران است. اولین موردی که نظر هر بیننده‌ای را جلب می‌کند ورودی مقرنس کاری شده آن است. چراکه در مقرنس کاری با استفاده از اشکال هندسی و حجم دادن به آن و تغییر در فرم، که اغلب در مساجد قدیمی همچون مسجد وکیل شیراز و مسجد شاه اصفهان به کار برده شده، می‌توان مشاهده کرد. استفاده از چنین حجم‌های زیبا در کنار کاربری اصلی این بنا که وظیفه ذخیره آب ساکنان را بر عهده داشته است، می‌توان از آن به‌عنوان اثر هنری خالص نام برد. 

مقرنس  علی مردان خان

تاریخ ساخت این آب‌انبار به دوران صفوی باز می‌گردد و منبع مکعبی به ابعاد ۱۰ در ۱۹.۵ و عمق ۹ متری است که توانایی ذخیره بیش از یک میلیون و هفتصد هزار لیتر آب دارد که گفته می‌شود بین دو تا شش ماه آب ساکنين را تأمین می‌کرده است. این اثر در تاریخ ۲۶ اردیبهشت ۱۳۴۷ و به شماره ثبت ۸۲۹ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است. 

آب‌انبار هفت بادگیر عصر آباد

  • مخزن: نامعلوم (احتمالاً مکعبی) 
  • پوشش سقف: نیم‌کره
  • گنجایش: نامعلوم 
  • دسترسی به منبع: پاشیر یا پلکانی
  • موقعیت: یزد، شهر صدوق، روستای عصرآباد
  • شماره ثبت: ۷۷۵۳
  • تاریخ ساخت: دوران قاجار 

آب انبار هفت بادگیر عصرآباد

منبع عکس: کاروان

یکی دیگر از آب انبارهای استان یزد که به هفت بادگیر معروف است، در نزدیکی روستای متروکه و خالی از سکنه عصر آباد قرار دارد. ویژگی بارز این آب‌انبار، تعدد بادگیرهای آن است که موجب خنکی و تهویه بسیار مناسب آن می‌شده است. از نکات جالب توجه وجود دو منبع ذخیره سازی است که هرکدام از این هفت بادگیر، شش متر ارتفاع دارند.

هرچند که اطلاعات دقیقی از مخزن این بنا در دسترس نیست، اما با توجه به بررسی های موجود می‌توان حدس زد که منبع مکعبی داشته باشد. آب‌انبار هفت بادگیر در تاریخ ۱۷ اسفند ۱۳۸۱ به شماره ۷۷۵۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است، با این وجود به‌دلیل مسیر صعب العبور و کویری کمتر کسی از این اثر تاریخی بازدید می‌کند و روز به روز در زیر تل ماسه در حال فرو رفتن است. نکته قابل‌توجه اینکه با وجود مرمت، این بنا توسط سازمان میراث فرهنگی، مورد حمله و کاوش افراد سودجویی که به‌دنبال عتیقه هستند قرار گرفته است.

آب‌انبار دریا دولت بندرکنگ

  • مخزن: استوانه‌ای 
  • پوشش سقف: ندارد
  • گنجایش: ۸۶۲۰ مترمکعب 
  • دسترسی به منبع: ندارد
  • شماره ثبت: ۴۵۹۹ 
  • موقعیت: هرمزگان، بندرکنگ
  • تاریخ ساخت: دوران قاجار 

منبع تصاویر:  شبکه اطلاع‌رسانی هرمز

یکی از جالب توجه‌ترین موارد در بین آب انبارهای جنوبی ایران، عدم وجود سقف یک آب‌انبار است. چراکه چشم اکثر مردمان جنوب به آب انبارهایی مدور به‌همراه سقف مخروطی دمخور شده است؛ اما آب‌انبار دریا دولت که قدمت آن به دوران قاجار برمیگردد، بدون هیچ سقف و محافظی به دليل بزرگی و مشکلات ساخت به همین شکل به کار خود پایان داده و آب مورد نیاز خارج از شهر جهت ساخت‌وساز و آبیاری فراهم می‌کرده است.

 تمام این موارد را در کنار قطر ۲۸ متری و عمق ۱۴ متری قرار دهیم، متوجه حجم عظیم ۸,۶۲۰ مترمکعبی آن می‌شویم که این آب‌انبار را پس از گنج‌البحر گراش، به دومین آب‌انبار بزرگ ایران مبدل کرده است. 
 دیوار اطراف برکه سه متر ارتفاع و یک متر ضخامت و محل قرارگیری این بنا خارج از شهر بندر کنگ است و در دسته آب انبارهای بین راهی قرار می‌گیرد.

سخن پایانی...

همان‌گونه که تا اینجا مشاهده کردیم، هزاران آب‌انبار با تاریخچه، معماری، اندازه و نوع در ایران وجود دارد که بررسی تک به تک این بناها می‌تواند سال‌ها زمان ببرد و عرصه جدیدی از تحقیق علمی به سوی تاریخ و فرهنگ ایران و منطقه باز کند و با همه‌ این اوصاف، ممکن است بناهای مهمی را در این مقاله ذکر نکرده باشیم؛ اما شما همراهان کجارویی عزیز می‌توانید در بخش نظرات، تجربیات خود را از قبیل معرفی آب‌انبار ، داستان‌های پیرامون این بناها و پیشنهادها خود را با ما و دیگر کجارویی‌های عزیز در میان بگذارید.
برچسب‌ها خانواده کجارو

دیدگاه  

    تبلیغات