۷ شاهکار معماری جهان با الهام از استخوان‌ها و اسکلت

«باید خشن و بی‌رحم باشد؛ انگار از استخوان ساخته شده است.» آنتونی گائودی این جمله را کنار طرحی از نمای مصائب مسیح در کلیسای ساگرادا فامیلیا نوشت. او برای طراحی ورودی غربی شاهکار معماری خود، برخلاف نمای شرقی که تولد مسیح را با جزئیاتی ارگانیک و تصویری به نمایش می‌گذارد، از فرم‌های استخوانی الهام گرفت تا رنج انسان و روزهای پایانی زندگی مسیح را بازتاب دهد. (Architectural Digest)

گائودی در آثار دیگری مانند کازا باتیو و کازا میلا نیز به سراغ ساختارهای اسکلتی رفت؛ اما استفاده از استخوان و جمجمه در معماری به او محدود نمی‌شود. فرهنگ‌های مختلف از دیرباز بقایای انسانی را به‌عنوان نمادی از گذر عمر و یادآوری مرگ به کار گرفته‌اند. در برخی جوامع خاورمیانه، حدود ۷٬۲۰۰ سال پیش از میلاد، مردم جمجمه نیاکان خود را در فضای خانه نگهداری می‌کردند. آزتک‌ها نیز سازه‌هایی به نام تسومپانتلی می‌ساختند و جمجمه قربانیان را در آن‌ها به نمایش می‌گذاشتند.

در اروپای قرون وسطی، پس از شیوع طاعون سیاه، نمادهای یادآور مرگ یا «ممنتو موری» در هنر و معماری رواج بیشتری پیدا کردند. از سوی دیگر، با افزایش جمعیت گورستان‌ها، بقایای مردگان را از قبرها بیرون می‌آوردند و به سردابه‌هایی منتقل می‌کردند که گاهی دیوارهایشان را با استخوان و جمجمه تزئین می‌کردند؛ مانند کلیسای استخوان‌های پرتغال و استخوان‌دان سدلتس در جمهوری چک.

در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، برخی معماران از جمله گائودی به آناتومی اسکلت علاقه نشان دادند و به‌جای استفاده صرف از استخوان برای تزئین، ساختار آن را به الگوی طراحی بنا تبدیل کردند. در ادامه، با ۷ ساختمان در نقاط مختلف جهان آشنا می‌شویم که هرکدام به شکلی از اسکلت، استخوان یا ساختار بدن موجودات زنده الهام گرفته‌اند.

معبد وات رانگ خون که با نام معبد سفید شناخته می‌شود، بنایی بودایی و اثری هنری با طراحی غیرمتعارف است. چالرمچای کوسیتپیپات، هنرمند و طراح تایلندی، این مجموعه را با الهام از مراحل رسیدن به نیروانا طراحی کرد. ساخت معبد از سال ۱۹۹۷ آغاز شد و همچنان ادامه دارد.

بازدیدکنندگان برای ورود به معبد باید از پلی عبور کنند که روی دریایی از دست‌ها و جمجمه‌های حجاری‌شده قرار گرفته است. این دست‌ها نماد امیال انسانی و چرخه رنج در مسیر رسیدن به روشنایی هستند. تزئینات سفیدرنگ و قطعات شیشه آینه‌ای نیز پاکی و خرد را تداعی می‌کنند.

کازا باتیو یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های مدرنیسم کاتالان است؛ جنبشی معماری در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم که در برابر هندسه خشک و قواعد سنتی معماری، به فرم‌های ارگانیک طبیعت توجه نشان می‌داد. آنتونی گائودی این ساختمان را بین سال‌های ۱۹۰۴ تا ۱۹۰۶ طراحی کرد.

نمای موج‌دار ساختمان، بالکن‌هایی شبیه جمجمه و ستون‌هایی باریک با ظاهر استخوانی دارد. سقف پوشیده از فلس‌های رنگین نیز ستون فقرات یک اژدها را تداعی می‌کند. به همین دلیل، مردم این بنا را «خانه استخوان‌ها» می‌نامند.

گائودی این ساختمان را ابتدا برای خانواده جوزپ باتیو، صنعتگر حوزه نساجی، طراحی کرد. کازا باتیو اکنون در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارد و به‌عنوان موزه از بازدیدکنندگان استقبال می‌کند. فرم‌های آن برداشت‌های مختلفی را به ذهن می‌آورند؛ از ساختار بدن انسان تا افسانه سنت جورج و اژدها.

گائودی بین سال‌های ۱۹۰۶ تا ۱۹۱۲ کازا میلا را ساخت؛ بنایی که با نام لا پدررا نیز شناخته می‌شود. این شاهکار معماری از فرم‌های طبیعی الهام گرفته و یکی از بخش‌های شاخص آن، اتاق زیرشیروانی معروف به «اتاق دنده‌های نهنگ» است.

در این فضا، ۲۷۰ قوس آجری پشت‌سرهم قرار گرفته‌اند که اندازه آن‌ها به‌تدریج تغییر می‌کند و ساختار قفسه سینه یک نهنگ غول‌پیکر را تداعی می‌کند. این قوس‌ها سقف موج‌دار ساختمان را نگه می‌دارند و علاقه گائودی به پیوند میان آناتومی و مهندسی را نشان می‌دهند.

او در طراحی کلی بنا نیز از بدن حیوانات الهام گرفت: ستون‌های داخلی نقش استخوان‌ها را دارند و نمای سنگی مجسمه‌وار ساختمان به پوست شباهت پیدا می‌کند. کازا میلا در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است و با وجود ادامه کاربری مسکونی بخشی از آن، زیرشیروانی، پشت‌بام و فضاهای تاریخی دیگرش برای بازدید عموم باز هستند.

سانتیاگو کالاتراوا، معمار اسپانیایی، ایستگاه راه‌آهن فرودگاه لیون-سن اگزوپری را طراحی کرد؛ بنایی که در سال ۱۹۹۴ تکمیل شد. این سازه ترکیبی از مهندسی الهام‌گرفته از اسکلت و تصویر پرنده‌ای در حال پرواز است.

کالاتراوا در گفت‌وگویی با نشریه فست کمپانی در سال ۲۰۱۰ گفته بود که گاهی اسکلت انسان را منبع الهام خود می‌داند؛ زیرا ساختار بدن انسان اصولی اساسی در طراحی و ساخت دارد. این نگاه در ایستگاه لیون به‌خوبی دیده می‌شود.

سالن مرکزی ایستگاه، چارچوبی فولادی با قوس‌های متقاطع و بلند دارد. سکوهای مجاور نیز زیر سقفی بتنی و طاقی‌شکل قرار گرفته‌اند که سازه‌هایی شبیه دنده آن را نگه می‌دارند. ستون فقرات خمیده و باریک‌شونده بنا در کنار فرم بال‌مانند آن، تصویری از آناتومی پرندگان ایجاد می‌کند.

پاویون کوادراتچی در موزه هنر میلواکی، یکی دیگر از آثار سانتیاگو کالاتراوا است که در سال ۲۰۰۱ تکمیل شد. این ساختمان با فرم‌های استخوانی و بال‌مانند، موجودی افسانه‌ای و بال‌دار را به یاد می‌آورد.

تالار اصلی بنا با نام ویندهوور، قوس‌های نوک‌تیز، تیرهای سفید بتنی و سقفی شیشه‌ای به ارتفاع حدود ۲۷ متر دارد. این ترکیب، فضایی شبیه کلیساهای گوتیک ایجاد می‌کند؛ با این تفاوت که ساختار آن به کالبد موجودی خیالی شباهت دارد.

شاخص‌ترین بخش بیرونی ساختمان، سازه متحرک «برک بریز سولِی» است. این سازه از ۷۲ تیغه فولادی تشکیل شده است که مانند بال‌های عظیم باز و بسته می‌شوند و هنگام بازشدن کامل، حدود ۶۶ متر عرض دارند.

سازه اوکولوس در مجموعه مرکز تجارت جهانی نیویورک، با دنده‌های فولادی سفیدرنگ و دو سایبان بزرگ شبیه بال، ظاهری استخوانی دارد. سانتیاگو کالاتراوا این مجموعه حمل‌ونقل را با الهام از تصویر پرنده‌ای طراحی کرد که کودکی آن را به آسمان رها می‌کند.

در فضای داخلی، تالاری بیضی‌شکل با چارچوبی از فولاد و شیشه دیده می‌شود. نور طبیعی از نورگیر مرکزی به داخل می‌تابد و فضای بلند و باشکوهی شبیه تالار کلیسا ایجاد می‌کند.

ترکیب ساختار استخوانی با نماد پرنده، اوکولوس را به یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های علاقه کالاتراوا به فرم‌های زیستی در معماری تبدیل کرده است.

مرکز طراحی شین‌هی، مقر شرکت پوشاک چینی شین‌هی، در سال ۲۰۱۷ افتتاح شد. دفتر معماری MAD Architects در پکن، این ساختمان ۶۱ هزار مترمربعی را با الهام از ساختار بدن انسان طراحی کرد.

معماران ایده اصلی بنا را بر پایه مفهوم «پوست و استخوان» شکل دادند. اسکلت فولادی مورب، ساختار اصلی ساختمان را تشکیل می‌دهد و غشایی نیمه‌شفاف از جنس PTFE مانند پارچه‌ای روی بدن، آن را می‌پوشاند. این پوشش علاوه بر عبور نور طبیعی، به تهویه طبیعی ساختمان در آب‌وهوای نیمه‌گرمسیری منطقه کمک می‌کند.

نقشه ساختمان به شکل گلی با شش بال امتدادیافته طراحی شده است. هر بال فضای آتریوم مخصوص خود را دارد و پل عابر معلقی این بخش‌ها را به هم متصل می‌کند؛ پلی که هم‌زمان به‌عنوان سکوی نمایش لباس نیز کاربرد دارد. باغ‌های مرتفع و فضاهای سبز چندطبقه، طبیعت را به ساختار استخوانی بنا پیوند می‌دهند.

مرکز طراحی شین‌هی نمونه‌ای از ارتباط میان معماری و صنعت مد است؛ ساختمانی که در آن اسکلت سازه، پوشش بیرونی و فضای سبز در کنار هم هویتی یکپارچه ایجاد می‌کنند.