۹ شاهکار معماری نئوگوتیک؛ چرا معماری گوتیک بعد از ۵۰۰ سال دوباره محبوب شد؟

اگر به بسیاری از زیباترین بناهای نئوگوتیک نگاه کنید، ممکن است تصور کنید سنگ‌تراشی قرون وسطایی همین چند قرن پیش در آن‌ها انجام شده است؛ اما بیشتر این ساختمان‌ها بسیار جدیدتر هستند. بسیاری از آن‌ها از اواسط قرن هجدهم تا اوایل قرن بیستم ساخته شده‌اند. (AD)

جنبش نئوگوتیک یا احیای گوتیک، عناصر معماری گوتیک مانند قوس‌های نوک‌تیز، طاق‌های آج‌دار، پشت‌بندهای معلق و مناره‌های بلند را دوباره به کار گرفت؛ آن هم حدود ۵۰۰ سال پس از ظهور معماری گوتیک در اروپا.

معماری گوتیک سنتی که از قرن دوازدهم تا شانزدهم در اروپا رواج داشت، تا حد زیادی نتیجه پیشرفت‌های مهندسی و نیازهای معماری مذهبی بود. در مقابل، احیای گوتیک انتخابی آگاهانه برای بازگشت به گذشته محسوب می‌شد و نوستالژی، جنبش رمانتیسم و شکل‌گیری هویت ملی در محبوبیت آن نقش داشتند. در ادامه با ۹ نمونه شاخص از معماری نئوگوتیک آشنا می‌شویم.

هوراس والپول، سیاستمدار بریتانیایی، در سال ۱۷۴۹ ساخت اقامتگاه تابستانی خود را در تویکنهام لندن آغاز کرد و نام آن را Strawberry Hill House گذاشت.

والپول در طراحی این خانه مستقیما از ساختمان‌های گوتیک الهام گرفت. باروها، برجک‌ها و سقفی در گالری خانه که با استفاده از پاپیه‌ماشه شبیه طاق‌های سنگی قرون وسطایی ساخته شده بود، از جمله عناصر شاخص آن بودند.

این خانه اغلب نخستین نمونه معماری احیای گوتیک در جهان شناخته می‌شود و نقطه‌ای مهم در تاریخ معماری به شمار می‌رود؛ زمانی که سبک قرون وسطایی بار دیگر از نظر زیبایی‌شناختی جذاب شد.

در آن دوره، معماری قرون وسطایی با روحیه رمانتیک پیوند خورد و در مقابل قواعد کلاسیک که پیش از آن محبوب بودند، جایگاه تازه‌ای پیدا کرد.

کاخ وست‌مینستر، محل استقرار پارلمان بریتانیا، پس از آتش‌سوزی گسترده سال ۱۸۳۴ که بیشتر بخش‌های کاخ قرون وسطایی را از بین برد، دوباره ساخته شد.

پارلمان برای ساختمان جدید خواستار معماری گوتیک یا الیزابتی بود. طرح برگزیده را چارلز بری ارائه کرد؛ ساختمانی با ترکیبی از ساختار متقارن و فضاهای داخلی گوتیک که طراحی جزئیات آن را A.W.N. Pugin بر عهده داشت.

شیشه‌های رنگی و تزئینات برنجی از جمله عناصر داخلی بنا هستند. ساخت مجموعه حدود سال ۱۸۷۰ به پایان رسید و کاخ وست‌مینستر به یکی از مهم‌ترین نمونه‌های معماری نئوگوتیک بریتانیا تبدیل شد.

این بنا که از کلیسای وست‌مینستر در مجاورت خود نیز الهام گرفته، در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارد و معماری گوتیک را به یکی از نمادهای هویت ملی بریتانیا تبدیل کرده است.

در میان آسمان‌خراش‌های منطقه میدتاون نیویورک، کلیسای جامع سنت پاتریک همچنان یکی از بناهای شاخص خیابان پنجم به شمار می‌رود.

جیمز رنویک جونیور طراحی این کلیسا را در سال ۱۸۵۸ بر اساس الگوی کلیساهای گوتیک اروپا انجام داد و کلیسای جامع کلن در آلمان یکی از منابع الهام او بود.

ساختمان از سنگ مرمر سفید ساخته شده است و دو مناره به ارتفاع حدود ۱۰۰ متر دارد. پنجره گل‌مانند بزرگ و شیشه‌های رنگی نیز از عناصر شاخص آن هستند.

مقیاس بزرگ کلیسای سنت پاتریک نشان می‌دهد معماری نئوگوتیک چگونه از کلیساها فراتر رفت و وارد پروژه‌های بزرگ شهری شد؛ پروژه‌هایی که در کنار فناوری‌های جدید ساخت‌وساز و مقیاس رو به رشد شهرها، همچنان از جزئیات و مصالح سنتی معماری مذهبی استفاده می‌کردند. این بنا از سال ۱۹۷۶ در فهرست آثار تاریخی ملی آمریکا قرار دارد.

ساختمان پارلمان مجارستان در کنار رود دانوب یکی از مشهورترین نمونه‌های معماری نئوگوتیک در اروپا است. این بنا را ایمری اشتایندل طراحی کرد و ساخت آن در سال ۱۹۰۴ به پایان رسید.

کاخ وست‌مینستر و معماری گوتیک انگلستان از مهم‌ترین منابع الهام این ساختمان بودند. مناره‌ها، قوس‌های نوک‌تیز و گنبد بزرگ، نمای آن را شکل می‌دهند؛ هرچند در کنار عناصر نئوگوتیک، نشانه‌هایی از معماری رنسانس و باروک نیز در بنا دیده می‌شود.

ارتفاع ساختمان دقیقا ۹۶ متر است؛ عددی که به سال ۸۹۶، یعنی تاریخ سنتی بنیان‌گذاری مجارستان، اشاره دارد. قوانین بوداپست نیز تا سال‌ها اجازه ساخت ساختمانی بلندتر از ۹۶ متر را نمی‌داد و به همین دلیل ساختمان پارلمان یکی از مرتفع‌ترین بناهای شهر باقی ماند.

ساختمان اصلی مؤسسه اسمیتسونین که بیشتر با نام «قلعه» شناخته می‌شود، یکی از شاخص‌ترین بناهای نئوگوتیک واشینگتن دی‌سی است.

جیمز اسمیتسون، شیمیدان و کانی‌شناس بریتانیایی، در سال ۱۸۲۶ در وصیت‌نامه خود ثروتش را برای ایجاد مرکزی با هدف گسترش دانش در اختیار ایالات متحده قرار داد. پس از مرگ وارث او بدون فرزند، این سرمایه در نهایت به تأسیس مؤسسه اسمیتسونین منجر شد. نخستین ساختمان این مؤسسه را جیمز رنویک جونیور طراحی کرد و بنا در سال ۱۸۵۵ به پایان رسید.

ساختمان از ماسه‌سنگ قرمز ساخته شده است و مجموعه‌ای از برج‌ها، باروها و برجک‌ها به آن ظاهری شبیه قلعه‌های قرون وسطایی داده‌اند.

ساختمان وول‌ورث در منهتن، زمانی که در سال ۱۹۱۳ افتتاح شد، با ارتفاع حدود ۲۴۱ متر بلندترین ساختمان جهان بود. این آسمان‌خراش را کَس گیلبرت با اسکلت فولادی طراحی کرد، اما نمای آن با مناره‌ها و گارگویل‌ها و لابی عظیم طاق‌دار، ظاهری کاملا نئوگوتیک دارد.

ساختمان با سرمایه شخصی فرانک وول‌ورث، بنیان‌گذار فروشگاه‌های زنجیره‌ای Woolworth، ساخته شد و به دلیل ظاهر باشکوهش لقب «کلیسای جامع تجارت» را به دست آورد.

وول‌ورث نشان می‌دهد معماری نئوگوتیک دیگر به کلیساها و ساختمان‌های مذهبی محدود نبود و می‌توانست در یک آسمان‌خراش مدرن نیز به کار رود.

کلیسای ترینیتی در جنوب منهتن یکی دیگر از نمونه‌های شاخص معماری نئوگوتیک نیویورک است. این کلیسا از سال ۱۶۹۷ در این منطقه حضور داشته، اما ساختمان فعلی در سال ۱۸۴۶ افتتاح شد.

ریچارد آپجان، معمار متولد انگلستان، طراحی ساختمان کنونی را بر عهده داشت. کلیسا با نمای سنگ قهوه‌ای و مناره‌ای حدود ۸۶ متری ساخته شده و تا سال ۱۸۹۰ بلندترین ساختمان نیویورک بود.

نقشه صلیبی، دیوارهای دارای پشت‌بند، پنجره‌های شیشه‌ای با قوس‌های نوک‌تیز و طاق‌های آج‌دار داخلی، از ویژگی‌های گوتیک این بنا هستند. کلیسای ترینیتی بعدها به الگویی مهم برای ساخت کلیساهای نئوگوتیک در آمریکا تبدیل شد.

ساخت کلیسای جامع کلن در سال ۱۲۴۸ در کنار رود راین آغاز شد، اما پروژه حدود سال ۱۴۷۳ متوقف شد و برج‌های بنا برای قرن‌ها ناتمام باقی ماندند.

در قرن نوزدهم، برنامه ساخت اولیه دوباره کشف شد و عملیات ساخت در سال ۱۸۴۲ از سر گرفته شد. در نهایت، دو مناره عظیم کلیسا در سال ۱۸۸۰ به پایان رسیدند و ساختمان پس از چند قرن تکمیل شد.

به همین دلیل، کلیسای جامع کلن نمونه‌ای متفاوت از معماری احیای گوتیک محسوب می‌شود. معماران قرن نوزدهم در واقع طرحی قرون وسطایی را ادامه دادند و عناصر گوتیک آن، از پشت‌بندهای معلق پیرامون بخش شرقی تا گارگویل‌های روی دیوارها، تکمیل شدند.

این پروژه در آلمان تازه‌متحدشده نیز معنایی فراتر از معماری پیدا کرد و به نمادی از غرور ملی تبدیل شد. کلیسای جامع کلن اکنون در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارد.

مجموعه سنت پانکراس در لندن در واقع از دو ساختمان مرتبط تشکیل شده است: ایستگاه راه‌آهن و هتل تاریخی آن. ایستگاه سنت پانکراس که ویلیام بارلو طراحی کرد، در سال ۱۸۶۸ افتتاح شد. سازه فلزی عظیم آن دهانه‌ای حدود ۷۴ متری دارد و حدود ۳۰ متر بالاتر از سکوها قرار گرفته است.

پنج سال بعد، هتل Midland Grand با طراحی جورج گیلبرت اسکات به مجموعه اضافه شد. نمای آجری قرمز آن با شیروانی‌ها، برجک‌ها و برج ساعت، ظاهری شاخص به بنا داده است. راه‌پله داخلی گسترده هتل نیز یکی از جذاب‌ترین بخش‌های آن محسوب می‌شود.

هتل پس از ۶۲ سال فعالیت به دفترهای اداری راه‌آهن تبدیل شد و سرانجام در سال ۲۰۱۱ با نام St. Pancras Renaissance Hotel دوباره به‌عنوان هتل لوکس افتتاح شد. ایستگاه سنت پانکراس همچنان فعال است و یکی از مهم‌ترین مراکز حمل‌ونقل لندن به شمار می‌رود.

سازه‌های باریک فولادی که سقف‌های شیشه‌ای وسیع ایستگاه را نگه می‌دارند، فضایی شبیه یک کلیسای جامع برای سفر با قطار ایجاد کرده‌اند. برخی قسمت‌های نما نیز به معماری رومانسک نزدیک می‌شوند، اما قوس‌های نوک‌تیز و تزئینات چهاربرگی آن‌ها همچنان پیوند ساختمان با معماری نئوگوتیک را حفظ می‌کند.

احیای گوتیک در نهایت نشان داد که معماری یک سبک تاریخی لزوما با پایان دوران آن از بین نمی‌رود. علاقه دوباره به معماری قرون وسطایی در قرن‌های هجدهم و نوزدهم، بناهایی ساخت که امروزه خود به بخشی از هویت شهرهای مدرن تبدیل شده‌اند.