کشورهایی که رودخانه ندارند؛ این کشورها بدون حتی یک رودخانه دائمی چگونه دوام آورده‌اند؟

رودخانه‌ها برای بسیاری از کشورها بخشی جدایی‌ناپذیر از جغرافیا و زندگی روزمره محسوب می‌شوند؛ از تأمین آب آشامیدنی و کشاورزی گرفته تا شکل‌دادن به شهرها و مسیرهای حمل‌ونقل. بااین‌حال، همه کشورها از چنین منابع طبیعی برخوردار نیستند. در نقاط مختلف جهان، کشورهایی وجود دارند که هیچ رودخانه دائمی در قلمرو خود ندارند.

نبود رودخانه دائمی معمولا به یکی از چند عامل مربوط می‌شود. آب‌وهوای بسیار خشک و بارندگی اندک اجازه نمی‌دهد جریان آب در سطح زمین پایدار بماند. در کشورهای جزیره‌ای کوچک نیز ممکن است مساحت کم یا ارتفاع ناچیز زمین مانع شکل‌گیری رودخانه شود. در برخی مناطق هم ساختار زمین‌شناسی باعث می‌شود آب باران به‌سرعت در زمین نفوذ کند و به‌جای تشکیل جریان سطحی، به منابع آب زیرزمینی بپیوندد.

باوجوداین، نداشتن رودخانه لزوما به‌معنای ناتوانی در تأمین آب نیست. برخی از این کشورها با استفاده از آب‌شیرین‌کن‌ها، منابع آب زیرزمینی، ذخیره آب باران و فناوری‌های پیشرفته مدیریت آب، نیاز جمعیت خود را تأمین می‌کنند.

عربستان سعودی بزرگ‌ترین کشور جهان بدون رودخانه دائمی محسوب می‌شود. بخش زیادی از قلمرو این کشور را مناطق بیابانی تشکیل می‌دهند و بارندگی اندک و تبخیر شدید اجازه نمی‌دهد جریان‌های سطحی برای مدت طولانی باقی بمانند.

در چنین شرایطی، آب زیرزمینی و آب‌شیرین‌شده اهمیت زیادی پیدا می‌کنند. عربستان طی دهه‌های گذشته سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در تأسیسات آب‌شیرین‌کن انجام داده و یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان آب شیرین‌شده جهان به‌شمار می‌رود. در برخی مناطق نیز واحه‌ها منابع طبیعی آب را در اختیار سکونتگاه‌ها قرار می‌دهند.

واتیکان از نظر وسعت، کوچک‌ترین کشور جهان است و در دل شهر رم قرار دارد. این کشور تنها حدود ۰٫۴۴ کیلومتر مربع وسعت دارد و به‌دلیل اندازه بسیار کوچک و موقعیت شهری خود، رودخانه‌ای در قلمرو آن جریان ندارد.

رود تیبر در فاصله کمی از واتیکان جریان دارد، اما وارد محدوده این کشور نمی‌شود. واتیکان برای تأمین آب مورد نیاز خود به شبکه آب‌رسانی ایتالیا متصل است و به منابع آب داخل قلمرو خود وابستگی ندارد.

موناکو یکی دیگر از کشورهای بسیار کوچک جهان است که رودخانه دائمی ندارد. این شاهزاده‌نشین در ساحل دریای مدیترانه و در مرز فرانسه قرار گرفته است و تنها حدود ۲٫۰۲ کیلومتر مربع وسعت دارد.

زمین محدود و موقعیت شهری موناکو امکان شکل‌گیری یک سامانه رودخانه‌ای طبیعی را فراهم نمی‌کند. جریان‌های آب سطحی کوچک ممکن است در زمان بارندگی ایجاد شوند، اما رودخانه دائمی در این کشور وجود ندارد.

کویت در یکی از خشک‌ترین مناطق خاورمیانه قرار گرفته است. بارندگی کم و تبخیر زیاد باعث می‌شود آب سطحی نتواند به شکل یک رودخانه دائمی جریان پیدا کند.

بارش‌های شدید و مقطعی گاهی جریان‌های موقتی در وادی‌ها و بسترهای خشک ایجاد می‌کنند، اما این آبراهه‌ها دوام ندارند. کویت برای تأمین آب شیرین مورد نیاز جمعیت خود به‌شدت به آب‌شیرین‌کنی متکی است و از منابع آب زیرزمینی نیز استفاده می‌کند.

قطر نیز رودخانه دائمی ندارد. این کشور شبه‌جزیره‌ای آب‌وهوایی خشک دارد و بارندگی محدود آن عمدتا به ایجاد روان‌آب‌های موقتی پس از بارش‌های شدید منجر می‌شود.

قطر برای تأمین آب شرب و مصارف شهری، سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در آب‌شیرین‌کن‌ها و زیرساخت‌های ذخیره و انتقال آب انجام داده است. منابع مالی حاصل از نفت و گاز نیز امکان توسعه سامانه‌های پیشرفته آب‌رسانی را برای این کشور فراهم کرده‌اند.

بحرین، کشور جزیره‌ای کوچکی در خلیج فارس، رودخانه دائمی ندارد. آب‌وهوای خشک، بارندگی محدود و شکل کم‌ارتفاع جزایر بحرین اجازه شکل‌گیری رودخانه‌های دائمی را نمی‌دهد.

این کشور برای تأمین آب از ترکیبی از منابع آب زیرزمینی، آب‌شیرین‌شده و آب تصفیه‌شده استفاده می‌کند. افزایش شوری منابع آب زیرزمینی و فشار ناشی از رشد جمعیت نیز اهمیت مدیریت و صرفه‌جویی در مصرف آب را بیشتر کرده است.

امارات متحده عربی نیز در میان کشورهای بدون رودخانه دائمی قرار دارد. بیشتر مناطق این کشور آب‌وهوایی بسیار خشک دارند و بارندگی‌های پراکنده معمولا برای ایجاد رودخانه‌های دائمی کافی نیستند.

امارات سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در آب‌شیرین‌کنی انجام داده است و از این طریق بخش مهمی از آب مورد نیاز شهرها را تأمین می‌کند. در برخی مناطق، بارش‌های شدید می‌توانند جریان‌های موقتی در بسترهای طبیعی ایجاد کنند؛ اما این جریان‌ها با رودخانه دائمی تفاوت دارند.

برخی دریاچه‌ها و آبراهه‌هایی که در شهرهایی مانند دبی ساخته شده‌اند نیز رودخانه طبیعی نیستند و با استفاده از زیرساخت‌های شهری و منابع آب مدیریت‌شده ایجاد شده‌اند.

یمن نیز فاقد رودخانه دائمی است. بارندگی در بسیاری از مناطق کشور کم و نامنظم است و آبراهه‌ها بیشتر در قالب وادی‌هایی ظاهر می‌شوند که پس از بارش‌های فصلی یا شدید، برای مدتی جریان آب دارند.

آب زیرزمینی یکی از منابع مهم آب یمن محسوب می‌شود؛ بااین‌حال، برداشت بیش از ظرفیت طبیعی در برخی مناطق فشار زیادی بر منابع زیرزمینی وارد کرده است. درگیری‌های طولانی‌مدت نیز آسیب قابل‌توجهی به زیرساخت‌های آب‌رسانی وارد کرده و دسترسی به آب سالم را در بخش‌هایی از کشور دشوارتر کرده است.

مالت یکی از معدود کشورهای اروپایی بدون رودخانه دائمی است. این مجمع‌الجزایر در مرکز مدیترانه قرار دارد و رودخانه دائمی در آن جریان ندارد.

بارندگی‌های فصلی می‌توانند آبراهه‌های موقتی ایجاد کنند، اما آب به‌سرعت در زمین نفوذ می‌کند یا به دریا می‌رسد. منابع آب زیرزمینی در تأمین آب مالت اهمیت زیادی دارند و این کشور برای افزایش منابع آب شیرین، از فناوری اسمز معکوس و آب‌شیرین‌کنی نیز استفاده می‌کند.

مالدیو نمونه‌ای متفاوت از کشورهای بدون رودخانه است. این کشور از صدها جزیره و جزیره‌مرجانی تشکیل شده که ارتفاع بسیاری از آن‌ها بسیار کم است. بلندترین نقطه طبیعی مالدیو تنها حدود ۲٫۴ متر از سطح دریا ارتفاع دارد.

زمین‌های مرجانی و بسیار متخلخل جزایر اجازه نمی‌دهند آب باران به شکل رودخانه‌های دائمی در سطح زمین جریان پیدا کند. بخشی از بارندگی در زمین نفوذ می‌کند و منابع آب زیرزمینی محدودی را شکل می‌دهد، درحالی‌که بسیاری از جوامع و اقامتگاه‌ها برای تأمین آب شیرین به آب‌شیرین‌کن‌ها و جمع‌آوری آب باران متکی هستند.

تووالو از ۹ جزیره مرجانی تشکیل شده و یکی از کم‌ارتفاع‌ترین کشورهای جهان است. بلندترین نقاط این کشور تنها چند متر از سطح دریا بالاتر هستند و به همین دلیل، شرایط جغرافیایی مناسبی برای شکل‌گیری رودخانه وجود ندارد.

آب باران در ساختار متخلخل جزایر نفوذ می‌کند و بخشی از آن منابع آب شیرین زیرزمینی را تغذیه می‌کند. بااین‌حال، افزایش سطح دریا و طوفان‌های شدید می‌تواند آب شور را به منابع آب شیرین وارد کند و دسترسی به آب سالم را تهدید کند. به همین دلیل، جمع‌آوری آب باران و مدیریت دقیق منابع آب اهمیت زیادی برای تووالو دارد.

کیریباتی از ۳۳ جزیره و آب‌سنگ مرجانی تشکیل شده است. اگرچه گستره دریایی این کشور بسیار وسیع است، مجموع مساحت خشکی آن تنها حدود ۸۱۰ کیلومتر مربع است و بیشتر جزایرش ارتفاع بسیار کمی دارند.

در چنین محیطی، آب باران به‌سرعت در زمین نفوذ می‌کند و به‌جای تشکیل رودخانه، به منابع آب زیرزمینی می‌پیوندد یا به دریا راه پیدا می‌کند. منابع آب شیرین کیریباتی به‌ویژه در برابر افزایش سطح دریا و نفوذ آب شور آسیب‌پذیرند.

جمع‌آوری آب باران و حفاظت از منابع آب زیرزمینی از مهم‌ترین راهکارهای این کشور برای مقابله با کمبود آب محسوب می‌شوند.

نبود رودخانه دائمی، کشورها را ناچار کرده است به سراغ منابع و فناوری‌های دیگری برای تأمین آب بروند. در کشورهای خشک خاورمیانه، آب‌شیرین‌کنی نقشی اساسی دارد؛ درحالی‌که کشورهای جزیره‌ای کوچک بیشتر به آب باران، منابع آب زیرزمینی و تأسیسات کوچک آب‌شیرین‌کن وابسته‌اند.

آب‌شیرین‌کنی البته تنها راه‌حل نیست. مدیریت مصرف، تصفیه و استفاده دوباره از فاضلاب، ذخیره آب باران و حفاظت از سفره‌های زیرزمینی نیز می‌توانند بخشی از نیاز آبی را تأمین کنند.

شرایط این کشورها نشان می‌دهد که وجود نداشتن رودخانه دائمی الزاما مانعی برای شکل‌گیری شهرها و جوامع بزرگ نیست؛ اما معمولا هزینه تأمین و مدیریت آب را افزایش می‌دهد و کشورها را به زیرساخت‌های فنی و منابع جایگزین وابسته می‌کند. در کشورهای کم‌ارتفاع جزیره‌ای نیز تغییرات اقلیمی می‌تواند این چالش را پیچیده‌تر کند، زیرا افزایش سطح دریا و نفوذ آب شور مستقیما منابع محدود آب شیرین را تهدید می‌کند.