قدیمی‌ترین دریاچه‌های جهان کدام‌اند؟ ۱۰ دریاچه با قدمتی میلیون ساله

بیشتر دریاچه‌های امروزی جهان در پایان آخرین عصر یخبندان شکل گرفته‌اند و عمرشان به چند هزار سال می‌رسد؛ اما گروهی بسیار کوچک از آن‌ها میلیون‌ها سال بدون خشک شدن، پر شدن از رسوبات یا تخلیه کامل آب دوام آورده‌اند. دانشمندان به این پهنه‌های آبی لقب «دریاچه‌های کهن» داده‌اند؛ گنجینه‌هایی زمین‌شناختی که هرکدام بخشی از تاریخ سیاره را در لایه‌های رسوبی خود ثبت کرده‌اند. (World Atlas)

این دریاچه‌ها تنها چشم‌اندازهایی زیبا نیستند؛ بلکه آزمایشگاه‌های طبیعی تکامل محسوب می‌شوند. میلیون‌ها سال انزوا باعث شده صدها گونه ماهی، سخت‌پوست، حلزون و جانوران دیگر فقط در همین آب‌ها زندگی کنند. در ادامه با ۱۰ دریاچه‌ای آشنا می‌شویم که براساس پژوهش‌های زمین‌شناسی و بررسی هسته‌های رسوبی، در میان قدیمی‌ترین دریاچه‌های فعال جهان قرار دارند.

دریاچه پرسپا که میان مقدونیه شمالی، آلبانی و یونان تقسیم شده است، دست‌کم یک میلیون سال قدمت دارد. راز بقای آن در فرونشست مداوم پوسته زمین نهفته است؛ فرایندی که اجازه نمی‌دهد رسوبات به‌طور کامل حوضه دریاچه را پر کنند.

میانگین عمق پرسپا حدود ۱۴ متر است؛ اما ویژگی شگفت‌انگیز آن ارتباط زیرزمینی با دریاچه اوهرید است. حدود ۲۰ درصد آب پرسپا از طریق کانال‌های کارستی زیرزمینی از میان سنگ‌های آهکی عبور می‌کند و به همسایه قدیمی خود می‌رسد؛ پدیده‌ای نادر که میان دو دریاچه باستانی برقرار است.

با این حال، این ارتباط طبیعی نتوانسته دریاچه را از بحران‌های امروز نجات دهد. تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهند پرسپا بین سال‌های ۱۹۸۴ تا ۲۰۲۰ حدود هفت درصد از مساحت سطحی و نزدیک به نیمی از حجم آب خود را از دست داده است که بخش عمده آن به برداشت آب برای کشاورزی مربوط می‌شود.

در ارتفاعات مرکزی جزیره سولاوسی در اندونزی، دریاچه‌ای قرار دارد که حدود دو میلیون سال پیش بر اثر جابه‌جایی صفحات زمین‌ساختی شکل گرفت. عمق آن به ۵۰۰ متر می‌رسد و انزوای طولانی‌مدتش باعث شده است ده‌ها گونه فقط در همین دریاچه تکامل پیدا کنند.

پوسو یک دریاچه «الیگوتروف» است؛ یعنی آب آن مواد مغذی بسیار کمی دارد. همین کمبود باعث کاهش رشد جلبک‌ها و شفافیت فوق‌العاده آب شده و موجودات زنده را وادار کرده برای بقا مسیرهای تکاملی متفاوتی طی کنند.

امروز این دریاچه یکی از مهم‌ترین مراکز تنوع میگوهای آب شیرین، حلزون‌ها و ماهی‌های بومی جهان به‌شمار می‌رود. با این حال، ساخت سدهای برق‌آبی، تغییر سطح آب و بر هم خوردن مسیرهای مهاجرت گونه‌های بومی، آینده این اکوسیستم را تهدید می‌کند.

دریاچه اوهرید که میان مقدونیه شمالی و آلبانی قرار دارد، بین دو تا سه میلیون سال قدمت دارد و به‌دلیل ارزش طبیعی و فرهنگی خود در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است.

حدود نیمی از آب این دریاچه از چشمه‌های زیرزمینی تأمین می‌شود؛ موضوعی که ورود رسوبات را کاهش داده و به بقای میلیون‌ساله آن کمک کرده است.

بیش از ۲۰۰ گونه بومی در اوهرید زندگی می‌کنند؛ از جمله قزل‌آلای مشهور اوهرید و اسفنج گرد اوهرید. همین تنوع زیستی باعث شده دانشمندان لقب «گالاپاگوس اروپا» را به این دریاچه بدهند.

در ارتفاع ۳٬۸۱۲ متری از سطح دریا، دریاچه تیتیکاکا بین دو تا سه میلیون سال پیش بر اثر فعالیت‌های زمین‌ساختی رشته‌کوه آند شکل گرفت و امروز مرتفع‌ترین دریاچه بزرگ قابل کشتیرانی جهان محسوب می‌شود.

بیش از ۲۵ رودخانه به این دریاچه وارد می‌شوند و لایه‌های رسوبی کف آن، سابقه‌ای ۲۵ هزار ساله از تغییرات اقلیمی منطقه را در خود حفظ کرده‌اند. این دریاچه بیش از ۵۳۰ گونه آبزی دارد که بیش از ۱۲ درصد آن‌ها بومی هستند؛ از جمله قورباغه غول‌پیکر تیتیکاکا و کشیم تیتیکاکا.

تیتیکاکا جایگاه ویژه‌ای در اسطوره‌های اینکاها نیز دارد. براساس روایت‌های کهن، مانکو کاپاک و ماما اوکلو، فرزندان خدای خورشید، از آب‌های این دریاچه برای آموزش تمدن به انسان‌ها بیرون آمدند.

قدیمی‌ترین دریاچه ژاپن حدود چهار میلیون سال پیش شکل گرفت؛ اما همیشه در جای کنونی خود قرار نداشت. نسخه اولیه بیوا نزدیک شهر ایگا شکل گرفته بود و طی صدها هزار سال، بر اثر گسل‌های فعال، به سمت شمال مهاجرت کرد تا حدود ۴۰۰ هزار سال پیش به جایگاه فعلی خود برسد.

امروز بیش از ۳۱۰۰ گونه گیاهی و جانوری در اطراف آن زندگی می‌کنند که ده‌ها مورد از آن‌ها بومی هستند. گربه‌ماهی بزرگ بیوا، که می‌تواند بیش از یک متر طول داشته باشد، یکی از شناخته‌شده‌ترین ساکنان این دریاچه است. بیوا هم در فهرست تالاب‌های مهم رامسر قرار دارد و هم از دهه ۱۹۷۰ به‌عنوان پناهگاه حیات وحش حفاظت می‌شود.

دریاچه مالاوی که در برخی مناطق «نیاسا» نیز نامیده می‌شود، حدود ۴٫۵ میلیون سال قدمت دارد و نهمین دریاچه بزرگ جهان از نظر مساحت است.

شهرت اصلی آن به تنوع شگفت‌انگیز ماهیانش برمی‌گردد. بیش از ۷۰۰ گونه سیکلید در این دریاچه زندگی می‌کنند و بیشتر آن‌ها در هیچ نقطه دیگری از زمین یافت نمی‌شوند.

شیب‌های تند زیر آب و سواحل سنگی، زیستگاه‌های کوچک و جداافتاده‌ای ایجاد کرده‌اند که باعث شده است جمعیت‌های مختلف ماهیان، مسیرهای تکاملی متفاوتی طی کنند.

بررسی‌های رسوبی نشان می‌دهد سطح آب مالاوی طی تاریخ خود بارها هزاران متر کاهش یافته و دوباره افزایش پیدا کرده است؛ تغییراتی که نقش مهمی در شکل‌گیری این تنوع زیستی داشته‌اند.

با وجود نامش، دریای خزر از نظر علمی یک دریاچه است؛ آن هم دریاچه‌ای که بیش از پنج میلیون سال قدمت دارد. این پهنه آبی بازمانده دریای باستانی پاراتتیس است؛ دریایی عظیم که روزگاری بخش بزرگی از اروپا و آسیای مرکزی را پوشانده بود.

آب خزر شور است؛ اما شوری آن تنها حدود یک‌سوم آب اقیانوس‌ها است. بخش جنوبی آن بیش از هزار متر عمق دارد، در حالی که بخش شمالی تنها پنج تا شش متر عمق دارد. بیش از ۳۰۰ گونه بومی در خزر زندگی می‌کنند که فک خزری، تنها فک بومی آب‌های داخلی جهان، مشهورترین آن‌ها است.

امروز افزایش دمای منطقه، تبخیر شدید و کاهش اکسیژن در بخش‌هایی از خزر، آینده بسیاری از گونه‌های بومی آن را با خطر روبه‌رو کرده است.

تانگانیکا که بین ۹ تا ۱۲ میلیون سال قدمت دارد، طولانی‌ترین دریاچه آب شیرین جهان است و با عمق ۱٬۴۷۰ متر، دومین دریاچه عمیق زمین به‌شمار می‌رود. این دریاچه حدود ۱۶ درصد از آب شیرین سطحی قابل استفاده جهان را در خود جای داده است.

بیش از ۲۵۰ گونه سیکلید بومی، مارماهی‌های خار‌دار، خرچنگ‌های آب شیرین و گربه‌ماهی‌های منحصربه‌فرد در آن تکامل یافته‌اند.

یکی از ویژگی‌های عجیب تانگانیکا این است که آب‌های زیر عمق ۲۴۰ متری تقریبا بدون اکسیژن هستند؛ به همین دلیل بیشتر حیات در لایه‌های بالایی جریان دارد.

جالب‌تر اینکه هر قطره آب به‌طور متوسط حدود هفت هزار سال در این دریاچه باقی می‌ماند؛ زیرا خروج آب از طریق رود لوکوگا بسیار محدود است.

در میان کوه‌های تیان‌شان قرقیزستان، دریاچه‌ای قرار دارد که حدود ۲۰ میلیون سال پیش شکل گرفت و با وجود قرار گرفتن در ارتفاع ۱٬۶۰۷ متری، تقریبا هرگز یخ نمی‌زند. دلیل این پدیده، شوری نسبی آب و وجود چشمه‌های زمین‌گرمایی در بستر دریاچه است.

رسوبات سه‌هزار متری کف ایسیک‌کول اطلاعات ارزشمندی درباره تاریخ زمین در اختیار پژوهشگران قرار داده‌اند. غواصان همچنین بقایای سفال، ابزارهای برنزی و سازه‌های متعلق به چند تمدن باستانی را در زیر آب‌های این دریاچه کشف کرده‌اند.

بایکال در جنوب شرقی سیبری، عنوان قدیمی‌ترین دریاچه فعال جهان را در اختیار دارد. بررسی رسوبات نشان می‌دهد این دریاچه بین ۲۵ تا ۳۰ میلیون سال پیش شکل گرفته و هنوز هم به‌دلیل فعال بودن شکاف زمین‌ساختی زیر آن، عمیق‌تر می‌شود.

بایکال با عمق ۱٬۶۴۲ متر، عمیق‌ترین دریاچه جهان است و حدود ۲۰ درصد از آب شیرین یخ‌نزده سطح زمین را در خود جای داده؛ رقمی که از مجموع آب پنج دریاچه بزرگ آمریکای شمالی نیز بیشتر است.

بیش از ۱٬۳۰۰ گونه بومی در این دریاچه زندگی می‌کنند. مشهورترین آن‌ها فک بایکال است؛ یکی از معدود گونه‌های فک جهان که تمام زندگی خود را در آب شیرین سپری می‌کند.

بایکال از سال ۱۹۹۶ در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارد و هسته‌های رسوبی آن یکی از کامل‌ترین آرشیوهای اقلیمی ده‌ها میلیون سال اخیر را در اختیار دانشمندان قرار داده‌اند.

نکته مشترک تقریبا تمام دریاچه‌های کهن جهان، فعالیت‌های زمین‌ساختی است. برخلاف بیشتر دریاچه‌ها که به‌تدریج با رسوبات پر می‌شوند، این دریاچه‌ها به‌واسطه فرونشست پوسته زمین یا گسترش شکاف‌های قاره‌ای، مدام فضای تازه‌ای برای نگهداری آب پیدا کرده‌اند.

همین پایداری میلیون‌ساله باعث شده است هرکدام به آزمایشگاهی طبیعی برای تکامل تبدیل شوند؛ جایی که گونه‌هایی مانند فک بایکال، سیکلیدهای مالاوی، میگوهای پوسو و صدها موجود دیگر، میلیون‌ها سال بدون تماس با جهان بیرون مسیر تکاملی منحصربه‌فرد خود را طی کرده‌اند.