به نقل از بیبیسی، پژوهشی تازه نشان میدهد فیلهای وحشی در منطقه کوهستان الگون در کنیا هنگام بیماری بیش از ۳۵ گونه گیاهی را انتخاب میکنند؛ گیاهانی که دستکم ۲۵ مورد از آنها در میان جوامع محلی کاربرد دارویی شناختهشده دارند.
پژوهشگران این یافته را با بررسی دانش و تجربه افرادی به دست آوردهاند که در کنار فیلها زندگی یا کار میکنند. این مطالعه نشان میدهد فیلها ممکن است از جنگل بهعنوان نوعی داروخانه طبیعی استفاده کنند و حتی برخی گیاهان را برای کمک به بچههایشان به کار ببرند.
فیلهای کوهستان الگون و گیاهان دارویی
پژوهشگران با همکاری بنیاد کوهستان الگون با گروهی از افراد محلی، از جمله دیدهبانان حیاتوحش و بزرگان جوامع منطقه، گفتوگو کردند. آنها از این افراد درباره رفتار فیلها هنگام بیماری و گیاهانی که این حیوانات در چنین شرایطی انتخاب میکنند، پرسیدند.
بر اساس روایتهای گردآوریشده، فیلها هنگام ناخوشی سراغ گونههای خاصی از گیاهان میروند. برخی روایتها نیز از رفتار مادران فیل حکایت دارند که ظاهرا مواد گیاهی را برای بچههایشان آماده میکنند.
در مجموع، پژوهشگران ۳۵ گونه گیاهی را شناسایی کردند که فیلها از آنها استفاده میکنند. مردم محلی دستکم ۲۵ گونه از این گیاهان را دارای کاربردهای دارویی میدانند.
این فیلها پیش از این نیز بهدلیل رفتارهای منحصربهفردشان توجه دانشمندان را جلب کرده بودند. فیلهای کوهستان الگون گاهی برای تأمین مواد معدنی مورد نیاز بدنشان وارد غارها میشوند و با عاجهای خود سنگها را میتراشند؛ رفتاری که به «استخراج نمک» شهرت دارد.
گیاهانی که فیلهای مادر برای بچههایشان استفاده میکنند
یکی از روایتهای ثبتشده در این پژوهش به گیاهی با نام محلی «آنگوروِت» مربوط میشود. یک دیدهبان حیاتوحش گفته است که فیلها از این گیاه بهعنوان دارو برای بچههایشان استفاده میکنند. این گیاه در میان مردم منطقه برای مشکلاتی مانند دلدرد نیز کاربرد دارد.
به گفته این فرد، مادران فیل برگهای گیاه را میجوند و آن را همراه با ریشه برخی درختان دیگر نرم میکنند. سپس، طبق همین روایت، مواد گیاهی را با شیر خود مخلوط کرده و در اختیار بچهها قرار میدهند. بچه فیل نیز مواد را میجود و بخشهای جامد را بیرون میریزد.
بااینحال، پژوهشگران تأکید دارند که چنین روایتهایی هنوز بهتنهایی برای اثبات درمان هدفمند بچهها توسط مادران فیل کافی نیست. مایکل هافمن، نخستیشناس دانشگاه ناگاساکی که در این مطالعه مشارکت نداشت، این گزارش را جالب توجه دانسته، اما معتقد است برای اثبات چنین رفتاری به شواهد بیشتری نیاز داریم.
دوربینها قرار است راز خوددرمانی فیلها را روشن کنند
پژوهشگران اکنون مرحله بعدی بررسی را آغاز کردهاند. آنها به کارشناسان و افراد محلی که رفتار فیلها را از نزدیک مشاهده میکنند، دوربین دادهاند تا بتوانند موارد استفاده از گیاهان را ثبت کنند.
همزمان، دانشمندان خود گیاهانی را که فیلها انتخاب میکنند نیز بررسی خواهند کرد. هدف آنها این است که مشخص کنند آیا فیلها گونههای خاصی را در شرایط بیماری مشخص انتخاب میکنند و آیا این گیاهان واقعا ترکیبات زیستی مؤثری دارند یا خیر.
فابین شولتس، یکی از پژوهشگران این پروژه، میگوید دانش بومی در واقع نقشهای برای ادامه پژوهش در اختیار دانشمندان قرار داده است. پژوهشگران میخواهند با دنبالکردن فیلها بررسی کنند که آیا انتخاب گیاهان با نوع بیماری یا وضعیت جسمی آنها ارتباط دارد یا نه.
سابقه خوددرمانی در دنیای حیوانات
استفاده از گیاهان و دیگر مواد طبیعی برای مقابله با بیماری یا آسیب، رفتار منحصربهفرد فیلها نیست. دانشمندان نمونههایی از خوددرمانی را در گونههای مختلف جانوری، از حشرات و پرندگان گرفته تا نخستیسانان، مشاهده کردهاند.
نخستین گزارشهای علمی درباره خوددرمانی فیلها نیز قدمتی طولانی دارند. کلودیوس آیلیان، نویسنده رومی، در کتاب «درباره طبیعت جانوران» در اوایل قرن سوم میلادی داستان فیلی زخمی را روایت کرده که پس از اصابت نیزه و تیر، از گلها و روغن درخت زیتون تغذیه کرده و بهبود یافته است.
امروزه پژوهشگران تلاش میکنند چنین رفتارهایی را با روشهای علمی دقیقتر بررسی کنند. شناخت گیاهانی که حیوانات در شرایط مختلف انتخاب میکنند میتواند سرنخهایی درباره ترکیبات طبیعی موجود در این گیاهان به دست دهد.
جنگلها میتوانند داروخانهای طبیعی باشند
الودی فریمن، از پژوهشگران این مطالعه، معتقد است یافتهها اهمیت حفاظت از زیستگاههای طبیعی را نیز نشان میدهد. بسیاری از داروهای امروزی از ترکیباتی به دست آمدهاند که منشأ آنها درختان، جلبکها، قارچها و دیگر موجودات طبیعی بوده است.
از این منظر، نابودی جنگلها فقط زیستگاه حیوانات را از بین نمیبرد؛ بلکه میتواند دسترسی انسان و دیگر گونهها به منابع طبیعی ناشناختهای را نیز محدود کند. پژوهشگران امیدوارند بررسی گیاهانی که فیلها انتخاب میکنند، به کشف ترکیبات جدیدی منجر شود که در آینده کاربردهای دارویی داشته باشند.
جنگلهای کوهستان الگون در این میان اهمیت ویژهای پیدا میکنند؛ زیرا دانش محلی درباره رفتار فیلها اکنون مسیر تازهای برای بررسی رابطه این حیوانات با گیاهان دارویی در اختیار دانشمندان قرار داده است.