به نقل از What if، رویارویی یک جگوار با تصویر خودش در آینه، بار دیگر پرسشی قدیمی درباره توانایی حیوانات برای تشخیص خود و درک تصویرشان مطرح کرده است. دانشمندان برای بررسی این توانایی از آزمون آینه استفاده میکنند؛ آزمایشی که نتایج آن درباره گونههای مختلف، یکسان نیست.
چه چیزی میتواند یک شکارچی بزرگ با آروارههای قدرتمند و دندانهای تیز را غافلگیر کند؟ شاید پاسخ، چیزی باشد که انتظارش را نداریم: تصویر خودش در آینه.
آینه میتواند برای حیوانات واکنشهای متفاوتی ایجاد کند. برخی گونهها با دیدن انعکاس خود حالت تهاجمی میگیرند، بعضی با کنجکاوی آن را بررسی میکنند و گروهی دیگر پس از مدتی کاملا بیتفاوت میشوند. در موارد نادر، واکنش حیوان میتواند سرنخهایی درباره نحوه درک او از خودش ارائه دهد.
آزمون آینه چگونه کار میکند؟
یکی از شناختهشدهترین روشها برای بررسی این موضوع، «آزمون تشخیص خود در آینه» نام دارد. پژوهشگران در این آزمایش معمولا نشانهای کوچک و بدون بو را روی بخشی از بدن حیوان قرار میدهند که حیوان بدون کمک آینه نمیتواند آن را ببیند. سپس آینهای در اختیار حیوان قرار میدهند و رفتار او را زیر نظر میگیرند.
اگر حیوان پس از مشاهده انعکاس، بهجای واکنش نشان دادن به تصویر بهعنوان موجودی دیگر، تلاش کند نشانه روی بدن خودش را بررسی یا لمس کند، این رفتار میتواند نشانهای از تشخیص خود در آینه باشد.
البته نتیجه این آزمایش را نمیتوان بهتنهایی معادل «خودآگاهی» دانست. آزمون آینه فقط بخش خاصی از توانایی شناختی حیوان را بررسی میکند و عملکرد ضعیف در آن نیز لزوما به معنای نداشتن توانایی شناختی پیشرفته نیست.
کدام حیوانات تصویر خود را تشخیص میدهند؟
تا امروز، تنها تعداد محدودی از گونهها در آزمایشهای مختلف نشانههای نسبتا روشنی از تشخیص خود در آینه نشان دادهاند. شامپانزهها، اورانگوتانها، فیلها و زاغیها از جمله حیواناتی هستند که در برخی آزمایشها هنگام مشاهده نشانه روی بدنشان در آینه، رفتارهایی متناسب با بررسی همان بخش از بدن نشان دادهاند.
بااینحال، نتیجه آزمایش برای همه حیوانات ساده و یکسان نیست. برای مثال، گوریلها معمولا در آزمون آینه عملکرد مشابهی با برخی دیگر از نخستیها ندارند. پژوهشگران یکی از توضیحهای احتمالی را به رفتار اجتماعی این حیوانات مربوط میدانند؛ گوریلها ممکن است تماس چشمی مستقیم را تهدیدآمیز تلقی کنند و تصویر داخل آینه را بهعنوان یک رقیب ببینند.
این موضوع نشان میدهد که آزمون آینه محدودیتهایی دارد و نتیجه منفی آن الزاما نمیتواند درباره سطح هوش یا پیچیدگی ذهنی یک حیوان حکم قطعی صادر کند.
جگوارها آینه را چگونه میبینند؟
در آزمایشهایی که با گربهسانان بزرگ انجام شده، واکنش اولیه حیوانات به آینه اغلب با رفتارهای قلمروطلبانه همراه بوده است. جگوارها و پلنگها ممکن است هنگام دیدن انعکاس خود غرغر کنند، به سطح آینه پنجه بزنند یا اطراف آن نشانهگذاری کنند.
این رفتارها میتواند نشان دهد که حیوان در ابتدا تصویر داخل آینه را یک حیوان دیگر میداند؛ موجودی که وارد قلمرو او شده و باید بررسی یا از آن دور شود. برخی حیوانات پس از چند دقیقه نیز علاقه خود را به آینه از دست میدهند، زیرا متوجه میشوند تصویر مقابلشان رفتار مستقلی از خود نشان نمیدهد.
در چنین شرایطی، واکنش حیوان بیشتر میتواند بازتاب غریزههای اجتماعی، قلمروطلبی یا کنجکاوی باشد تا تشخیص تصویر بهعنوان خود.
چرا آزمون آینه بهتنهایی کافی نیست؟
پژوهشگران برای بررسی شناخت حیوانات فقط به تصویر متکی نیستند. در برخی آزمایشها از نشانههای بویایی نیز استفاده میشود تا مشخص شود حیوان چگونه تغییرات مربوط به بدن خودش را تشخیص میدهد.
این موضوع بهویژه برای حیواناتی اهمیت دارد که بیش از بینایی به حس بویایی متکی هستند. ممکن است حیوانی در آزمون آینه موفق نشود، اما از طریق بو یا سایر حواس، درک پیچیدهای از بدن و هویت خودش داشته باشد.
حتی واکنش انسانها نیز در سنین مختلف تغییر میکند. کودکان خردسال در نخستین ماههای زندگی معمولا تصویر خود را در آینه بهعنوان خودشان تشخیص نمیدهند. با رشد تواناییهای شناختی، کودک بهتدریج ارتباط میان بدن خودش و تصویر داخل آینه را درک میکند.
آینه چه چیزی درباره ذهن حیوانات به ما میگوید؟
بررسی واکنش حیوانات به آینه در نهایت فقط به این پرسش محدود نمیشود که «آیا حیوان خودش را میشناسد؟». مسئله مهمتر، شناخت شیوهای است که حیوانات جهان اطراف و جایگاه خودشان را در آن درک میکنند.
بیشتر حیوانات در برابر آینه رفتار ثابتی از خود نشان نمیدهند و واکنششان میتواند از ترس و پرخاشگری تا کنجکاوی و بازی تغییر کند. حتی اگر حیوانی آزمون آینه را پشت سر نگذارد، نمیتوان نتیجه گرفت که از درک پیچیدهای از محیط یا خودش برخوردار نیست.
جگوار روبهروی آینه شاید فقط یک رقیب احتمالی را ببیند؛ شاید هم رفتار او سرنخ دیگری از نحوه پردازش اطلاعات در ذهن این شکارچی قدرتمند باشد. همین ابهام است که آینه را به ابزاری جذاب برای مطالعه دنیای ذهنی حیوانات تبدیل کرده است.