از تهران تا اسپانیا؛ ۸ پروژه‌ شاهکار معماری که دنیا را شگفت‌زده کردند

اگر عکس چند برج شیشه‌ای مدرن را کنار هم بگذارید، گاهی تشخیص اینکه کدام‌یک در دبی ساخته شده است، کدام در شانگهای یا آمریکای شمالی، چندان آسان نیست. معماری معاصر در دهه‌های اخیر آنقدر جهانی شده است که بسیاری از شهرها کم‌کم چهره منحصربه‌فرد خود را از دست داده‌اند. (Architizer)

اما هنوز معمارانی هستند که قبل از طراحی، نقشه هوا را می‌خوانند، مسیر باد را بررسی می‌کنند، به مصالح محلی دست می‌زنند و حتی از خاطرات مردم یک محله الهام می‌گیرند. برای آن‌ها، ساختمان قرار نیست فقط زیبا باشد؛ باید احساس کند به همان زمین تعلق دارد.

برندگان بخش «بهترین دفتر معماری محلی» در چهاردهمین دوره جوایز Architizer دقیقا همین نگاه را نمایندگی می‌کنند. نکته جالب این فهرست، حضور دفتر ایرانی NextOffice در کنار نام‌هایی از اندونزی، اسپانیا، چین، کانادا و سوئیس است؛ مجموعه‌ای که نشان می‌دهد معماری بومی فقط حفظ سنت نیست، بلکه می‌تواند آینده را هم تعریف کند.

برنده اصلی هیئت داوران، K-Thengono Design Studio از جاکارتای شمالی، شاید بهترین نمونه معماری وابسته به اقلیم باشد.

این استودیو که از سال ۲۰۱۹ فعالیت می‌کند، تقریبا هیچ پروژه‌ای را بدون مطالعه شرایط محیطی آغاز نمی‌کند. مسیر تابش خورشید، جریان طبیعی هوا و حتی نحوه دسترسی آب به زمین، بخشی از فرایند طراحی هستند.

اما چیزی که پروژه‌های این دفتر را متفاوت می‌کند، استفاده از مهارت صنعتگران محلی است. بسیاری از جزئیات ساختمان‌ها با روش‌هایی ساخته می‌شوند که نسل‌ها در اندونزی رواج داشته‌اند؛ در نتیجه، حتی ساختمان‌های کاملا مدرن هم حس آشنایی با گذشته را حفظ می‌کنند.

پروژه‌هایی مثل Kencana Valley Compound و Porosity from Above دقیقا همین فلسفه را نشان می‌دهند؛ معماری‌ای که بیشتر از آنکه روی فرم‌های عجیب تکیه کند، با اقلیم گفت‌وگو می‌کند.

در گرانادا، دفتر Martín Martín Arquitectos بیش از چهار دهه است که با یک اصل ساده کار می‌کند؛ هیچ زمینی از صفر شروع نمی‌شود.

این معماران معتقدند هر پروژه پیش از ورود آن‌ها، داستان خودش را دارد؛ منظره اطراف، ساختمان‌های قدیمی و حتی خاطرات مردم از یک کوچه یا میدان باید در طراحی حضور داشته باشند.

به همین دلیل، نور طبیعی، تناسب فضاها و مصالح، بیشتر از نمایش‌های پرزرق‌وبرق اهمیت پیدا می‌کنند. در پروژه Loé Emocional هم همین رویکرد دیده می‌شود؛ ساختمانی که مرز میان فضای داخلی و بیرونی را کم‌رنگ می‌کند و به‌جای رقابت با محیط، بخشی از آن می‌شود.

شاید جذاب‌ترین نام این فهرست برای مخاطب ایرانی، NextOffice باشد؛ استودیویی که از سال ۲۰۰۴ در تهران فعالیت می‌کند و به مرحله نهایی جوایز Architizer راه یافته است.

نکته قابل توجه درباره NextOffice این است که برخلاف بسیاری از دفاتر معماری، سبک ثابتی را تکرار نمی‌کند. خانه‌ای در تهران قرار نیست همان راه‌حلی را داشته باشد که یک اقامتگاه در سیستان و بلوچستان دارد.

در پروژه مهمانسرای ندراگ در سیستان و بلوچستان، شرایط اقلیمی، مصالح بومی و شیوه زندگی منطقه مستقیما روی طراحی تأثیر گذاشته‌اند. از سوی دیگر، پروژه‌هایی مثل خانه شاعر در تهران، پاسخی کاملا متفاوت به زندگی شهری ارائه می‌دهند.

همین انعطاف باعث شده است آثار این دفتر میان معماری سنتی ایران و نیازهای امروز تعادل برقرار کنند؛ بدون آنکه صرفا به بازتولید گذشته تبدیل شوند.

Love Schack Architecture در مونتانا، آیداهو و وایومینگ کار می‌کند؛ منطقه‌ای که طبیعت، سخت‌ترین بخش پروژه است.

این دفتر ساختمان‌هایی طراحی می‌کند که مصرف انرژی بسیار پایینی دارند و بسیاری از آن‌ها بر اساس استاندارد Passive House ساخته می‌شوند. اما آنچه بیشتر جلب توجه می‌کند، استفاده از چوب، سنگ و دیگر مصالح طبیعی است؛ طوری که خانه‌ها بخشی از منظره کوهستان به نظر می‌رسند.

استودیوی EERI در شانگهای، برخلاف بسیاری از دفاتر بزرگ، روی تجربه روزمره تمرکز کرده است. بنیان‌گذاران آن پس از تحصیل در دانشگاه برکلی آمریکا، معماری، طراحی داخلی و طراحی فضاهای موقت را کنار هم قرار داده‌اند.

نتیجه، پروژه‌هایی مثل Cafe at Teatown یا اقامتگاه‌های Spark Lodges است؛ فضاهایی که بیشتر از آنکه دنبال جلب توجه باشند، تجربه حضور در محیط را تغییر می‌دهند.

در بروکلین، reBuild Workshop سراغ خانه‌هایی رفته است که بیش از صد سال قدمت دارند. این استودیو به‌جای تخریب این ساختمان‌ها، آن‌ها را با فناوری‌های جدید بازسازی می‌کند تا هم مصرف انرژی کاهش پیدا کند و هم هویت تاریخی محله حفظ شود.

پروژه Java Haus نمونه خوبی از این رویکرد است؛ خانه‌ای قدیمی که حالا با استانداردهای امروزی دوباره جان گرفته، بدون اینکه گذشته‌اش پاک شود.

بسیاری از معماران، زمین‌های شیب‌دار را دردسر می‌دانند؛ اما McLeod Bovell دقیقا به سراغ همین پروژه‌ها می‌رود.

این دفتر کانادایی اختلاف ارتفاع را به بخشی از تجربه زندگی تبدیل می‌کند؛ خانه‌هایی که مسیر حرکت در آن‌ها، دید به منظره و ارتباط با طبیعت، همگی از خود زمین الهام گرفته‌اند.

آخرین نام این فهرست، Beck Oser Architects از شهر بازل است؛ دفتری که از سال ۲۰۰۱ روی معماری مینیمال اما ماندگار تمرکز کرده است.

آن‌ها معتقدند یک ساختمان نباید فقط در سال افتتاح جذاب باشد. انتخاب محدود اما دقیق مصالح، حضور معمار در تمام مراحل اجرا و تمرکز بر نیازهای واقعی کاربران باعث شده است پروژه‌های این دفتر، حتی سال‌ها بعد هم تازه به نظر برسند.

نکته جالب این فهرست، تنوع سبک‌ها است. بعضی پروژه‌ها کاملا مدرن‌اند، بعضی به معماری سنتی نزدیک‌ترند و برخی روی بازسازی بناهای تاریخی تمرکز دارند.

اما همه آن‌ها یک باور مشترک دارند؛ اینکه معماری خوب، قبل از آنکه به مدهای جهانی فکر کند، باید به این سؤال جواب بدهد: «این ساختمان دقیقا چرا باید همین‌جا ساخته شود؟»

شاید به همین دلیل است که آثار این ۸ دفتر، حتی بدون دانستن نام معمار یا دیدن تابلو، حس تعلق به مکان را منتقل می‌کنند؛ ویژگی‌ای که در دنیای پر از ساختمان‌های شبیه‌به‌هم، کمیاب‌تر از همیشه شده است.