آبفشانها آب داغ را با نیروی زیادی به هوا پرتاب میکنند؛ اما این فوران تماشایی نتیجه چه اتفاقی در اعماق زمین است؟
آبفشانها از شگفتانگیزترین پدیدههای طبیعی زمین هستند؛ چشمههایی که در فاصلههای زمانی مشخص یا نامنظم، آب داغ و بخار را با فشار زیادی به هوا پرتاب میکنند. بعضی از آنها هر چند دقیقه یکبار فوران میکنند و بعضی دیگر ممکن است ساعتها، روزها یا حتی سالها خاموش بمانند. ارتفاع ستون آب نیز در آبفشانهای مختلف تفاوت زیادی دارد و در نمونههای بزرگ به دهها متر میرسد.
اما چه اتفاقی زیر زمین رخ میدهد که یک چشمه آب گرم به فوارهای قدرتمند تبدیل میشود؟ پاسخ را باید در ترکیب سه عامل جستوجو کرد: گرمای درون زمین، آب زیرزمینی و شبکهای پیچیده از مجراها و حفرههای سنگی. این سه عامل در کنار یکدیگر شرایطی ایجاد میکنند که آب را بهشدت گرم و پرفشار میکند و در نهایت باعث فوران آن میشود.
آبفشان چیست و چه تفاوتی با چشمه آب گرم دارد؟
آبفشان یا گیزر (Geyser) نوعی چشمه آب گرم است که آب و بخار را بهشکل دورهای و با فشار زیاد از دهانه خود بیرون میفرستد. تفاوت اصلی آبفشان با چشمه آب گرم معمولی در ساختار مجراهای زیرزمینی آنها قرار دارد.
در چشمه آب گرم، آب داغ معمولا مسیر نسبتا بازی برای رسیدن به سطح زمین دارد. آب گرم بالا میآید، بخشی از گرمای خود را از دست میدهد و از دهانه چشمه خارج میشود؛ اما در آبفشان، مجراهای زیرزمینی باریکشدگیها، پیچوخمها و گاهی حفرههایی دارند که مانع گردش آزادانه آب میشوند. این ساختار به آب و بخار اجازه میدهد در زیر زمین جمع شوند و فشار لازم برای فوران را ایجاد کنند.
به همین دلیل، هر چشمه آب گرمی آبفشان نیست. برای شکلگیری آبفشان، وجود آب و گرما بهتنهایی کافی نیست و ساختار زمینشناسی ویژهای هم باید در زیر سطح زمین وجود داشته باشد.
زیر زمین آبفشان چه اتفاقی میافتد؟
برای درک سازوکار فوران، باید مسیر آب را از زمانی دنبال کنیم که باران یا برف وارد زمین میشود تا لحظهای که آب جوشان از دهانه آبفشان بیرون میجهد.
۱. آب باران و برف به اعماق زمین نفوذ میکنند
بخش زیادی از آب آبفشانها از بارش باران و ذوب برف تأمین میشود. آب از میان ترکها، شکافها و لایههای نفوذپذیر سنگ عبور میکند و به اعماق زمین میرسد. این فرایند ممکن است در برخی سامانههای زمینگرمایی بسیار طولانی باشد و آب پیش از بازگشت به سطح، مدت زیادی در زیر زمین گردش کند.
۲. سنگهای داغ آب را گرم میکنند
در مناطقی که فعالیتهای آتشفشانی یا سامانههای زمینگرمایی وجود دارد، سنگهای زیرزمینی گرمای زیادی در خود دارند. این گرما میتواند از تودههای ماگمایی در عمق زمین سرچشمه بگیرد؛ البته لازم نیست ماگما مستقیما با آب تماس داشته باشد.
وقتی آب زیرزمینی با سنگهای داغ برخورد میکند، دمای آن بهتدریج افزایش مییابد. در بخشهای عمیقتر، فشار ناشی از وزن آب و سنگهای بالای سر آنقدر زیاد است که آب میتواند حتی در دمایی بالاتر از نقطه جوش معمولی، همچنان مایع باقی بماند.
برای مثال، آب در فشار معمول سطح دریا در دمای ۱۰۰ درجه سانتیگراد به جوش میآید؛ اما با افزایش فشار، نقطه جوش آن نیز بالاتر میرود. به همین دلیل، آب زیرزمینی ممکن است دمای بسیار زیادی داشته باشد، بدون اینکه تمام حجم آن به بخار تبدیل شود.
۳. آب داغ در مجراها و حفرههای زیرزمینی جمع میشود
آب گرمشده از میان شبکهای از شکافها و مجراهای سنگی به سمت بالا حرکت میکند. در مسیر آن ممکن است حفرههایی وجود داشته باشد که آب و بخار در آنها جمع شوند. باریکشدگی مجراها نیز مانع خروج آزادانه آب میشود.
این ساختار زیرزمینی را میتوان به یک زودپز تشبیه کرد؛ با این تفاوت که در آبفشان، فشار و دما در شبکهای طبیعی از مجراها و حفرههای سنگی شکل میگیرند. هرچه آب بیشتری در این فضا جمع شود و گرمای بیشتری دریافت کند، شرایط برای فوران آمادهتر میشود.
۴. بخار تشکیل میشود و فشار کاهش مییابد
در اعماق زمین، فشار زیاد اجازه نمیدهد آب بهراحتی بجوشد. اما وقتی آب داغ به سمت سطح حرکت میکند، فشار اطراف آن کاهش مییابد. در نتیجه، بخار بیشتری تشکیل میشود و حبابهای بخار در مجراهای زیرزمینی بالا میآیند.
با تجمع و بزرگشدن این حبابها، بخشی از آب به سمت دهانه رانده میشود. وقتی آب از دهانه بیرون میریزد، فشار ستون آب درون مجرا کاهش پیدا میکند. این کاهش فشار باعث میشود آب داغی که در عمق قرار دارد، ناگهان بهشدت بجوشد و مقدار زیادی بخار تولید کند.
۵. آب و بخار با فشار زیاد فوران میکنند
در این مرحله، آب و بخار بهسرعت در مجرای آبفشان منبسط میشوند و حجم زیادی از آب را به سمت بالا میرانند. در نتیجه، ستونی از آب داغ و بخار از دهانه بیرون میجهد.
فوران تا زمانی ادامه پیدا میکند که بخشی از آب مخزن زیرزمینی تخلیه شود یا سامانه آنقدر گرما و فشار از دست بدهد که دیگر نتواند آب را با همان شدت به بیرون پرتاب کند. پس از پایان فوران، مجراها دوباره با آب زیرزمینی پر میشوند و چرخه از نو آغاز میشود.
چرا همه چشمههای آب گرم فوران نمیکنند؟
تفاوت میان یک چشمه آب گرم و آبفشان به ساختار مجراهای زیرزمینی آنها برمیگردد. در چشمههای معمولی، آب و گرما میتوانند نسبتا آزادانه گردش کنند. آب گرم به سطح میرسد و بدون ایجاد فشار کافی از زمین خارج میشود.
اما در آبفشانها، باریکشدگیها و حفرههای زیرزمینی شرایط متفاوتی ایجاد میکنند. این ساختارها مانع گردش آزادانه آب میشوند و به تجمع گرما و بخار کمک میکنند. در نتیجه، فشار بهاندازهای بالا میرود که آب ناگهان از دهانه فوران میکند.
وجود منبع گرمایی مناسب، آب کافی و شبکه مجراهای زیرزمینی با شکل و ابعاد خاص، در کنار یکدیگر شرایط نادری ایجاد میکنند. به همین دلیل، آبفشانها در مقایسه با چشمههای آب گرم بسیار کمتر دیده میشوند.
چرا بعضی آبفشانها منظم و بعضی غیرقابلپیشبینی فوران میکنند؟
فاصله زمانی میان فورانها در آبفشانهای مختلف یکسان نیست. برخی از آنها چرخه نسبتا منظمی دارند، درحالیکه زمان فوران بعضی دیگر بهسختی پیشبینی میشود.
این تفاوت به عواملی مانند اندازه مخزن زیرزمینی، شکل مجراها، میزان آب ورودی، مقدار گرمای موجود و نحوه تجمع بخار بستگی دارد. برای مثال، مخازن بزرگتر و عمیقتر میتوانند آب بیشتری در خود نگه دارند و تغییرات کوتاهمدت شرایط سطح زمین تأثیر کمتری بر آنها بگذارد.
زمینلرزهها، تغییر مسیر آبهای زیرزمینی، فرسایش مجراها و رسوب مواد معدنی نیز میتوانند رفتار آبفشان را تغییر دهند. به همین دلیل، حتی آبفشانهایی که معمولا با نظم مشخصی فوران میکنند، ممکن است در طول زمان تغییر رفتار دهند.
معروفترین آبفشانهای جهان کجا هستند؟
آبفشانها در سراسر جهان پراکنده نیستند و فقط در مناطقی با شرایط زمینشناسی مناسب شکل میگیرند. ایسلند، نیوزیلند، روسیه و ایالات متحده از مهمترین مناطق دارای آبفشانهای فعال هستند.
اولد فیتفول؛ آبفشان مشهور پارک یلوستون
آبفشان اولد فیتفول (Old Faithful) در پارک ملی یلوستون آمریکا قرار دارد و یکی از شناختهشدهترین آبفشانهای جهان است. این آبفشان معمولا در فاصلههای زمانی نسبتا منظمی فوران میکند و ستون آب و بخار آن به ارتفاع قابلتوجهی میرسد.
استروکور؛ آبفشان فعال ایسلند
استروکور (Strokkur) یکی از مشهورترین آبفشانهای ایسلند است که معمولا هر چند دقیقه یکبار فوران میکند. پیش از فوران، سطح آب آن بالا میآید و حبابی بزرگ در دهانه شکل میگیرد. سپس آب و بخار با فشار زیادی به هوا پرتاب میشوند.
آبفشان استروکور بهدلیل فورانهای نسبتا پرتکرار، یکی از جاذبههای گردشگری محبوب ایسلند به شمار میرود.
ولیکان؛ آبفشانی در کامچاتکای روسیه
ولیکان (Velikan) در دره آبفشانهای شبهجزیره کامچاتکای روسیه قرار دارد. این منطقه یکی از مهمترین میدانهای آبفشانی جهان است و تعداد زیادی چشمه آب گرم، آبفشان و دیگر پدیدههای زمینگرمایی را در خود جای داده است.
ولیکان از آبفشانهای بزرگ این منطقه محسوب میشود و فورانهای آن گاهی ستونهای بلندی از آب و بخار ایجاد میکنند.
آیا آبفشانها همیشه فعال میمانند؟
خیر. آبفشانها ممکن است در طول زمان فعالیت خود را کاهش دهند، برای مدتی خاموش شوند یا حتی بهطور دائمی از فوران بازبمانند. تغییر میزان آب ورودی، سردشدن منبع گرما، زمینلرزه، رانش زمین و تغییر ساختار مجراهای زیرزمینی میتوانند چرخه فوران را مختل کنند.
از طرف دیگر، رسوب مواد معدنی مانند سیلیس در دیواره مجراها نیز میتواند شکل و اندازه مسیر عبور آب را تغییر دهد. این تغییرات گاهی به فعالشدن دوباره یک آبفشان یا تغییر فاصله زمانی فورانهای آن منجر میشوند.
آبفشانها در واقع پنجرهای طبیعی به فعالیتهای زمینگرمایی زیر سطح زمین هستند. هر فوران، نتیجه تعامل پیچیده آب، گرما، فشار و ساختار سنگها است؛ فرایندی که نشان میدهد حتی بدون فوران آتشفشان، انرژی درونی زمین میتواند پدیدههایی تماشایی در سطح آن ایجاد کند.