در شهر ۱۵ دقیقهای، دسترسی به خدمات ضروری اهمیت بیشتری از سرعت جابهجایی در خیابانهای شلوغ دارد؛ اما این مدل شهری چگونه کار میکند؟
تصور کنید برای خرید روزانه، رفتن به محل کار، مراجعه به پزشک، رساندن فرزندتان به مدرسه یا حتی قدم زدن در پارک، نیازی به رانندگی در خیابانهای شلوغ نداشته باشید. در چنین شهری، بیشتر نیازهای روزمره در فاصلهای قرار میگیرند که بتوانید با ۱۵ دقیقه پیادهروی یا دوچرخهسواری به آنها برسید. این تصویر، اساس ایدهای به نام «شهر ۱۵ دقیقهای» است؛ الگویی در برنامهریزی شهری که بهجای گسترش بیپایان شهرها و افزایش مسیرهای رفتوآمد، بر دسترسی آسان به امکانات در محلههای محل زندگی تمرکز میکند.
شهر ۱۵ دقیقهای فقط به معنای نزدیک بودن فروشگاهها و مراکز خدماتی نیست. این مدل میخواهد محلههایی بسازد که ساکنان آنها بتوانند بخش بزرگی از زندگی روزمره خود را در همان محدوده سپری کنند؛ بدون اینکه برای انجام سادهترین کارها به خودرو وابسته باشند. این ایده در سالهای اخیر توجه شهرهای مختلف جهان را جلب کرده و به یکی از بحثهای مهم در حوزه آینده شهرسازی تبدیل شده است.
شهر ۱۵ دقیقهای چگونه شکل گرفت؟
کارلوس مورنو، پژوهشگر و استاد دانشگاه سوربن پاریس، در سال ۲۰۱۶ مفهوم شهر ۱۵ دقیقهای را بهعنوان رویکردی برای بازنگری در برنامهریزی شهری مطرح کرد. او معتقد بود شهرها نباید فقط بر اساس رفتوآمد سریع میان مناطق مسکونی، تجاری و اداری طراحی شوند؛ بلکه باید امکانات موردنیاز مردم را به محل زندگی آنها نزدیک کنند.
این ایده پس از همهگیری کووید ۱۹ بیشتر مورد توجه قرار گرفت. در دوره محدودیتهای رفتوآمد، بسیاری از مردم اهمیت دسترسی محلی به فروشگاهها، مراکز درمانی، فضاهای سبز و دیگر خدمات ضروری را بهتر درک کردند. در همین زمان، شماری از شهرها به توسعه مسیرهای دوچرخهسواری، پیادهراهها و فضاهای عمومی محلهای روی آوردند.
شهرها نباید فقط بر اساس رفتوآمد سریع میان مناطق مسکونی، تجاری و اداری طراحی شوند؛ بلکه باید امکانات موردنیاز مردم را به محل زندگی آنها نزدیک کنند
پاریس یکی از شناختهشدهترین شهرهایی بود که این رویکرد را در برنامههای شهری خود برجسته کرد. بااینحال، ایده زندگی محلی پیش از مطرحشدن اصطلاح شهر ۱۵ دقیقهای هم در شهرهای مختلف وجود داشت و نمونههایی مانند محلههای کامل در پورتلند و محلههای ۲۰ دقیقهای ملبورن از همین نگاه پیروی میکردند.
در شهر ۱۵ دقیقهای چه امکاناتی باید نزدیک خانه باشند؟
مدل پیشنهادی مورنو بر دسترسی به ۶ کارکرد اصلی زندگی شهری تمرکز دارد. این کارکردها باید در فاصلهای مناسب از محل سکونت قرار بگیرند تا شهروندان برای انجام فعالیتهای روزمره به سفرهای طولانی نیاز نداشته باشند.
۱. زندگی و سکونت
خانه فقط محلی برای خوابیدن نیست و کیفیت محیط اطراف آن نقش مهمی در زندگی روزمره دارد. محلهای مناسب باید فضای عمومی امن، پیادهروهای قابلاستفاده، امکانات اولیه و محیطی متناسب با نیاز گروههای مختلف سنی داشته باشد. دسترسی به خدمات محلی و فضاهای عمومی نیز به ساکنان کمک میکند ارتباط بیشتری با محله خود برقرار کنند.
۲. کار و فعالیت اقتصادی
یکی از اهداف شهر ۱۵ دقیقهای، نزدیکتر کردن فرصتهای شغلی به محل سکونت است. البته قرار نیست همه افراد شغل خود را در همان محله پیدا کنند؛ هدف این است که فعالیتهای اقتصادی و فضاهای کاری در بخشهای مختلف شهر توزیع شوند تا وابستگی به سفرهای طولانی کاهش پیدا کند.
فضاهای کار اشتراکی، دفاتر محلی، کارگاهها و کسبوکارهای کوچک میتوانند بخشی از این ساختار باشند. چنین رویکردی همچنین فرصت بیشتری برای رونق مشاغل محلی ایجاد میکند.
۳. خرید و تأمین نیازهای روزمره
در یک محله ۱۵ دقیقهای، فروشگاه مواد غذایی، نانوایی، داروخانه، سوپرمارکت و دیگر مراکز خرید ضروری باید در دسترس باشند. به این ترتیب، ساکنان برای خریدهای معمولی مجبور نیستند با خودرو به مراکز تجاری دوردست بروند. وجود کسبوکارهای کوچک و محلی در کنار فروشگاههای بزرگ نیز به پویایی اقتصادی محله کمک میکند.
۴. سلامت و خدمات درمانی
دسترسی به پزشک عمومی، داروخانه، درمانگاه و مراکز خدمات سلامت از دیگر ویژگیهای این الگو است. البته قرار نیست بیمارستانهای تخصصی یا همه خدمات درمانی در هر محله قرار بگیرند؛ بلکه شهر باید بهگونهای برنامهریزی شود که مردم برای دریافت مراقبتهای اولیه و خدمات ضروری مسیر طولانی طی نکنند.
۵. آموزش
مدرسه، مهدکودک، کتابخانه و مراکز آموزشی محلی باید در فاصله مناسبی از خانه قرار داشته باشند. نزدیک بودن این مراکز، رفتوآمد روزانه دانشآموزان و خانوادهها را آسانتر میکند و میتواند وابستگی به خودروهای شخصی و سرویسهای طولانی را کاهش دهد.
۶. تفریح و سرگرمی
پارک، زمین بازی، فضای ورزشی، مراکز فرهنگی، کافهها و فضاهای اجتماعی نیز در شهر ۱۵ دقیقهای اهمیت دارند. زندگی شهری فقط به کار و خرید محدود نمیشود و مردم باید بتوانند برای استراحت، ورزش و معاشرت هم به امکانات محلی دسترسی داشته باشند.
شهر ۱۵ دقیقهای چه ویژگیهایی دارد؟
نزدیک بودن امکانات به خانه، تنها شرط شکلگیری این مدل شهری نیست. اگر فروشگاه و مدرسه در فاصله کوتاهی قرار داشته باشند، اما مسیر رسیدن به آنها ناامن یا نامناسب باشد، شهروندان همچنان ترجیح میدهند از خودرو استفاده کنند. بنابراین، برنامهریزی شهر ۱۵ دقیقهای به مجموعهای از تغییرات در ساختار محلهها نیاز دارد.
شهر ۱۵ دقیقهای در نهایت بیش از آنکه یک فرمول زمانی باشد، شیوهای متفاوت برای فکر کردن به زندگی شهری است
یکی از مهمترین ویژگیهای این مدل، تنوع کاربری زمین است. در بسیاری از شهرهای امروزی، مناطق مسکونی، اداری، تجاری و صنعتی را از یکدیگر جدا کردهاند. این جداسازی باعث میشود مردم برای انجام فعالیتهای مختلف بین مناطق دور از هم رفتوآمد کنند. شهر ۱۵ دقیقهای تلاش میکند کاربریهای سازگار را در کنار یکدیگر قرار دهد تا محلهها فقط به محل خواب یا کار تبدیل نشوند.
پیادهروهای امن و پیوسته، مسیرهای دوچرخهسواری، خیابانهای کمسرعت و دسترسی مناسب به حملونقل عمومی نیز اهمیت زیادی دارند. در چنین شهری، پیادهروی و دوچرخهسواری باید انتخابهایی راحت و ایمن باشند، نه فعالیتهایی دشوار و پرخطر.
فضای سبز و فضاهای عمومی هم جایگاه مهمی دارند. پارکها، میدانها و محلهای تجمع محلی میتوانند کیفیت محیط زندگی را افزایش دهند و فرصت بیشتری برای تعامل اجتماعی فراهم کنند.
کدام شهرهای جهان به سمت الگوی ۱۵ دقیقهای حرکت کردهاند؟
شهر ۱۵ دقیقهای یک طرح یکسان و آماده برای تمام شهرهای جهان نیست. شهرهای مختلف بر اساس تراکم جمعیت، ساختار خیابانها، امکانات موجود و نیازهای ساکنان خود، بخشهایی از این ایده را اجرا میکنند. چند نمونه شناختهشده عبارتاند از:
پاریس؛ شناختهشدهترین نمونه شهر ۱۵ دقیقهای
یکی از مهمترین نمونههای اجرای این رویکرد به شمار میرود. مدیریت شهری پاریس در سالهای اخیر بر کاهش وابستگی به خودرو، گسترش مسیرهای دوچرخهسواری، ایجاد فضاهای پیادهمحور و نزدیکتر کردن خدمات محلی تمرکز کرده است.
یکی از اقدامات شاخص این شهر، تبدیل برخی حیاطهای مدارس به فضاهای سبز و عمومی قابلاستفاده برای ساکنان در خارج از ساعت آموزشی بود. همچنین، تغییر کاربری برخی خیابانها و کاهش فضای اختصاصیافته به خودروها با هدف افزایش کیفیت فضاهای عمومی انجام شد.
ملبورن؛ محلههای ۲۰ دقیقهای
ملبورن استرالیا بهجای الگوی ۱۵ دقیقهای، از مفهوم «محلههای ۲۰ دقیقهای» استفاده میکند. هدف این برنامه آن است که ساکنان بتوانند نیازهای روزمره خود را با حدود ۲۰ دقیقه پیادهروی، دوچرخهسواری یا استفاده از حملونقل عمومی برطرف کنند.
این برنامه بر دسترسی به خدمات محلی، فروشگاهها، فضاهای سبز، مراکز آموزشی و فرصتهای اجتماعی تمرکز دارد. تفاوت عددی این مدل با شهر ۱۵ دقیقهای نشان میدهد که زمان دسترسی در چنین طرحهایی باید با ساختار و شرایط هر شهر تناسب داشته باشد.
بارسلونا؛ ابربلوکها و خیابانهای کمتردد
بارسلونا در اسپانیا با اجرای طرح «ابربلوک» یا Superblocks تلاش کرده است فضای بیشتری از خیابانها را به مردم اختصاص دهد. در این طرح، چند بلوک شهری در محدودهای مشخص قرار میگیرند و عبور خودروهای غیرمحلی در برخی خیابانهای داخلی محدود میشود.
در نتیجه، فضای بیشتری برای پیادهروی، دوچرخهسواری، بازی کودکان و فعالیتهای اجتماعی در اختیار ساکنان قرار میگیرد. ابربلوکها دقیقا همان طرح شهر ۱۵ دقیقهای نیستند، اما با اصول آن، بهویژه کاهش وابستگی به خودرو و تقویت زندگی محلهای، همراستا هستند.
بوگوتا؛ محلههای امنتر برای زندگی روزمره
بوگوتا، پایتخت کلمبیا، نیز با برنامههایی مانند Barrios Vitales بهدنبال ایجاد محلههایی امنتر و مناسبتر برای پیادهروی و دوچرخهسواری است. این برنامهها بر بهبود فضاهای عمومی، آرامسازی ترافیک و تقویت ارتباط میان ساکنان و محیط محله تمرکز دارند.
این نمونهها نشان میدهند که برای نزدیکشدن به الگوی شهر ۱۵ دقیقهای، لزوما نباید تمام ساختار شهری را از ابتدا تغییر داد؛ گاهی بهبود خیابانها، توزیع بهتر خدمات و تقویت امکانات محلی میتواند شروع مناسبی باشد.
مزایای شهر ۱۵ دقیقهای چیست؟
مهمترین مزیت این مدل، کاهش زمان و هزینه رفتوآمدهای روزمره است. وقتی فروشگاه، مدرسه، پارک یا مرکز درمانی در نزدیکی خانه قرار داشته باشد، مردم کمتر به خودرو وابسته میشوند و بخشی از سفرهای درونشهری خود را با پیادهروی یا دوچرخهسواری انجام میدهند.
کاهش استفاده از خودرو میتواند به کاهش ترافیک، آلودگی هوا و انتشار گازهای گلخانهای کمک کند. البته میزان این تأثیر به عواملی مانند کیفیت حملونقل عمومی، تراکم شهری و نحوه اجرای طرح بستگی دارد.
از طرف دیگر، افزایش رفتوآمد پیاده میتواند فرصت بیشتری برای فعالیت بدنی روزانه فراهم کند. شهروندان همچنین بهجای عبور سریع از محلهها، زمان بیشتری را در فضاهای عمومی میگذرانند و با فروشگاهها، همسایهها و کسبوکارهای محلی ارتباط برقرار میکنند.
تقویت کسبوکارهای کوچک، افزایش سرزندگی محلهها و استفاده بهتر از فضاهای عمومی نیز از دیگر پیامدهای احتمالی این رویکرد است. در مجموع، شهر ۱۵ دقیقهای میخواهد کیفیت زندگی را به یکی از معیارهای اصلی طراحی شهر تبدیل کند.
شهر ۱۵ دقیقهای چه چالشها و محدودیتهایی دارد؟
با وجود مزایای این مدل، اجرای آن در همه شهرها آسان نیست. ساختار بسیاری از شهرهای بزرگ بر اساس گسترش مناطق مسکونی در حاشیه، تمرکز مراکز اداری و تجاری در بخشهای خاص و وابستگی به خودرو شکل گرفته است. تغییر چنین ساختاری به زمان، سرمایهگذاری و برنامهریزی بلندمدت نیاز دارد.
یکی از چالشهای مهم، توزیع نابرابر امکانات است. در بسیاری از شهرها، محلههای ثروتمندتر به پارک، مراکز درمانی، فروشگاهها و خدمات آموزشی بیشتری دسترسی دارند؛ درحالیکه ساکنان مناطق کمبرخوردار برای استفاده از همین امکانات باید مسافت بیشتری طی کنند. اگر برنامهریزی شهری این نابرابری را برطرف نکند، اجرای طرح ممکن است فقط کیفیت زندگی در محلههای برخوردار را افزایش دهد.
افزایش ارزش املاک و اجارهبها نیز یکی دیگر از نگرانیها است. وقتی یک محله امکانات بیشتر و محیط جذابتری پیدا میکند، ممکن است تقاضا برای سکونت در آن افزایش یابد. در صورت نبود سیاستهای حمایتی مسکن، ساکنان کمدرآمد احتمال دارد بهتدریج توانایی ماندن در همان محله را از دست بدهند.
از طرف دیگر، عدد ۱۵ دقیقه برای همه افراد معنای یکسانی ندارد. فرد سالمند، فرد دارای معلولیت، والدین همراه با کودک خردسال و کسی که در محلهای با شیب زیاد زندگی میکند، ممکن است برای طی کردن یک مسیر مشخص به زمان بیشتری نیاز داشته باشند. بنابراین، طراحی این شهرها باید تفاوتهای جسمی، اقتصادی و اجتماعی ساکنان را در نظر بگیرد.
پژوهشگران همچنین هشدار میدهند که صرفا نزدیک بودن خدمات کافی نیست. کیفیت، ظرفیت و قیمت خدمات هم اهمیت دارد. برای مثال، وجود یک درمانگاه در فاصله ۱۵ دقیقهای زمانی مفید است که خدمات موردنیاز مردم را با کیفیت مناسب ارائه دهد و دسترسی به آن از نظر اقتصادی هم امکانپذیر باشد.
آیا شهر ۱۵ دقیقهای به معنی محدود کردن آزادی رفتوآمد است؟
یکی از بحثهای جنجالی درباره شهر ۱۵ دقیقهای، ادعای محدودشدن آزادی رفتوآمد شهروندان است. برخی برداشتها از این مفهوم، آن را با طرحهایی برای محصور کردن مردم در محلههای محل زندگیشان یا ممنوعیت خروج از محدودهای مشخص مرتبط میدانند.
اما چنین برداشتی با تعریف اصلی این مدل شهری تفاوت دارد. شهر ۱۵ دقیقهای قرار نیست مرزهای اجباری برای رفتوآمد مردم ایجاد کند یا خروج از محله را ممنوع کند. هدف آن فراهمکردن امکاناتی است که مردم در صورت تمایل بتوانند بیشتر نیازهای روزانه خود را نزدیک خانه برطرف کنند.
برای مثال، اگر کسی بخواهد برای خرید به مرکز تجاری دیگری برود، در محل کارش در منطقهای دورتر حاضر شود یا آخر هفته به خارج از شهر سفر کند، شهر ۱۵ دقیقهای مانعی برای او ایجاد نمیکند. این مدل میخواهد سفرهای غیرضروری را کاهش دهد، نه اینکه آزادی انتخاب مقصد را از بین ببرد.
البته این توضیح به معنای بینیازی از نظارت عمومی بر سیاستهای شهری نیست. هر طرحی که بر خیابانها، حملونقل و دسترسی شهروندان اثر میگذارد، باید شفاف، قابلارزیابی و با مشارکت ساکنان اجرا شود.
آیا همه شهرها میتوانند به شهر ۱۵ دقیقهای تبدیل شوند؟
شهر ۱۵ دقیقهای یک مقصد ثابت با نقشه و دستورالعمل یکسان نیست. شهرهای متراکم، شهرهای کمتراکم، مناطق مسطح و شهرهای کوهستانی شرایط متفاوتی دارند و نمیتوان برای همه آنها نسخه واحدی پیچید.
در برخی مناطق، افزایش امکانات محلی و بهبود مسیرهای پیادهروی میتواند دسترسی را بهسرعت بهتر کند؛ اما در شهرهای پراکنده، ایجاد مراکز خدماتی جدید و توسعه حملونقل عمومی اهمیت بیشتری دارد. حتی در شهرهایی که بیشتر خدمات در فاصله نزدیکی از خانه قرار دارند، کیفیت و مقرونبهصرفهبودن آنها باید بررسی شود.
به همین دلیل، هدف واقعبینانه برای بسیاری از شهرها این نیست که تمام نیازهای همه ساکنان دقیقا در ۱۵ دقیقه برطرف شود؛ بلکه باید فاصله میان محل زندگی و خدمات ضروری را کاهش دهند و دسترسی عادلانهتری برای محلههای مختلف فراهم کنند.
شهر ۱۵ دقیقهای در نهایت بیش از آنکه یک فرمول زمانی باشد، شیوهای متفاوت برای فکر کردن به زندگی شهری است. این رویکرد میپرسد چرا مردم باید بخش بزرگی از روز خود را در ترافیک بگذرانند، درحالیکه میتوان با برنامهریزی بهتر، بسیاری از نیازهای روزمره را به محل زندگی نزدیک کرد؟ پاسخ به این پرسش میتواند مسیر طراحی شهرهای آینده را تغییر دهد.