فعالیت جانداران نمکدوست و تولید رنگدانههای محافظتی در شرایط شوری و گرمای زیاد، دلیل اصلی پیدایش دریاچههای صورتی در طبیعت است
دریاچههای صورتی از آن پدیدههای طبیعیاند که در نگاه اول غیرواقعی به نظر میرسند؛ پهنههایی از آب که بهجای آبی یا سبز، طیفی از صورتی کمرنگ تا سرخابی و قرمز دارند. این رنگ عجیب معمولا نتیجه فعالیت موجودات میکروسکوپی در آبهای بسیار شور است. جلبکها، باکتریها و آرکیهای نمکدوست با تولید رنگدانههای طبیعی، ظاهر آب را تغییر میدهند.
البته همه دریاچههای صورتی دقیقا به یک دلیل رنگ میگیرند و شدت رنگ آنها نیز همیشه ثابت نمیماند. میزان شوری، دمای هوا، نور خورشید و بارندگی میتوانند در شکلگیری یا محو شدن این رنگ نقش داشته باشند.
رنگ صورتی دریاچهها از کجا میآید؟
یکی از مهمترین دلایل صورتی شدن آب بعضی دریاچهها، وجود جاندارانی است که در محیطهای بسیار شور زندگی میکنند. این موجودات که به آنها «نمکدوست» یا هالوفیل (Halophile) میگویند، میتوانند شرایطی را تحمل کنند که برای بسیاری از جانداران دیگر نامناسب است.
برخی از این موجودات برای محافظت از خود در برابر شرایط سخت محیطی، رنگدانههایی به نام کاروتنوئید تولید میکنند. این ترکیبات طبیعی در طیفی از زرد و نارنجی تا قرمز دیده میشوند و در کنار هم میتوانند آب را به رنگ صورتی یا سرخ درآورند.
در این میان، جلبکی تکسلولی به نام دونالیلا سالینا (Dunaliella salina) یکی از شناختهشدهترین عوامل ایجاد رنگ صورتی در آبهای شور است. این جلبک در شرایطی مانند شوری زیاد و تابش شدید نور خورشید، مقدار بیشتری از رنگدانه بتاکاروتن تولید میکند؛ همان ترکیبی که رنگ نارنجی هویج را نیز به وجود میآورد.
البته دونالیلا تنها عامل این پدیده نیست. گروهی از باکتریها و آرکیهای نمکدوست نیز رنگدانههای قرمز و صورتی تولید میکنند. برای مثال، برخی آرکیها حاوی رنگدانهای به نام باکتریوروبِرین (Bacterioruberin) هستند که میتواند در تغییر رنگ آب نقش مهمی داشته باشد.
چرا شوری و گرما رنگ دریاچه را پررنگتر میکنند؟
بسیاری از دریاچههای صورتی در مناطق گرم و خشک قرار دارند. در این مناطق، تبخیر آب زیاد است و اگر میزان بارندگی و ورود آب شیرین کم باشد، غلظت نمک در دریاچه افزایش پیدا میکند.
افزایش شوری شرایط را برای رشد بسیاری از جانداران دشوار میکند؛ اما موجودات نمکدوست در چنین محیطی فرصت بیشتری برای رشد و فعالیت پیدا میکنند. وقتی جمعیت این جانداران افزایش پیدا کند و رنگدانههای آنها در آب تجمع یابد، رنگ صورتی یا قرمز دریاچه واضحتر میشود.
نور خورشید نیز در این فرایند نقش دارد. بعضی از جلبکها در برابر تابش شدید و تنشهای محیطی، رنگدانههای محافظ بیشتری تولید میکنند. به همین دلیل، ترکیب گرما، نور زیاد و شوری بالا میتواند زمینه را برای پررنگتر شدن آب فراهم کند.
بااینحال، این قاعده برای همه دریاچهها یکسان نیست. نوع موجودات زنده، ترکیب شیمیایی آب و شرایط اقلیمی هر دریاچه در رنگ نهایی آن تأثیر میگذارند.
چرا رنگ بعضی دریاچههای صورتی تغییر میکند؟
صورتی بودن آب همیشه ویژگی ثابتی نیست. در بعضی دریاچهها، رنگ آب با تغییر فصل و شرایط آبوهوایی کمرنگ میشود یا حتی به سبز و آبی تغییر میکند.
بارندگی یکی از عوامل مهم این تغییر است. ورود آب شیرین میتواند غلظت نمک را کاهش دهد و شرایط رشد جانداران نمکدوست را تغییر دهد. از طرف دیگر، در دورههای گرم و خشک، تبخیر بیشتر باعث افزایش شوری میشود و ممکن است جمعیت موجودات رنگدانهساز افزایش پیدا کند.
برای نمونه، دریاچه رتبا در سنگال معمولا در فصل خشک صورتیتر دیده میشود؛ اما در فصل بارندگی، با کاهش شوری و تغییر شرایط محیطی، رنگ آن شدت کمتری پیدا میکند.
بنابراین، اگر در عکسهای یک دریاچه صورتی رنگهای متفاوتی میبینید، لزوما با تصاویر دستکاریشده روبهرو نیستید. ممکن است این تصاویر در فصلها یا شرایط محیطی متفاوت ثبت شده باشند.
معروفترین دریاچههای صورتی جهان کداماند؟
دریاچههای صورتی در نقاط مختلف جهان دیده میشوند؛ از استرالیا و آمریکا و ایران گرفته تا سنگال. هرکدام از این دریاچهها ترکیب زیستی و شرایط محیطی خاص خود را دارند.
۱. دریاچه مهارلو؛ دریاچه صورتی ایران در نزدیکی شیراز
دریاچه مهارلو در جنوبشرقی شیراز و در استان فارس قرار دارد و یکی از معروفترین نمونههای دریاچههای صورتی ایران به شمار میرود. این دریاچه که با نام دریاچه نمک شیراز نیز شناخته میشود، پهنهای کمعمق و شور است که وسعت و میزان آب آن در طول سال تغییر میکند. حوضه آبریز مهارلو خروجی طبیعی به دریا ندارد و آب رودخانهها، روانآبهای فصلی و چشمههای اطراف در آن جمع میشوند.
رنگ صورتی و سرخ آب مهارلو بیش از هر چیز به شوری زیاد و فعالیت جانداران میکروسکوپی وابسته است. با افزایش دما و تبخیر آب، غلظت نمک بالا میرود و شرایط برای رشد موجودات نمکدوست فراهم میشود. جلبک تکسلولی دونالیلا سالینا (Dunaliella salina) یکی از این جانداران است که در برابر شوری زیاد و تابش شدید نور خورشید، رنگدانه بتاکاروتن تولید میکند. تجمع این رنگدانهها در آب میتواند طیفهایی از صورتی تا قرمز ایجاد کند. برخی میکروارگانیسمهای دیگر نیز در تغییر رنگ دریاچه نقش دارند.
البته مهارلو همیشه صورتی نیست. پس از بارندگی و ورود آب شیرین، شوری دریاچه کاهش پیدا میکند و رنگ آب ممکن است کمرنگتر شود یا به طیفهای دیگری تغییر کند. در دورههای گرم و خشک، با افزایش تبخیر و غلظت نمک، احتمال پررنگتر شدن آب بیشتر میشود. به همین دلیل، ظاهر صورتی دریاچه در همه فصلها و سالها یکسان نیست.
۲. دریاچه هیلیر استرالیا؛ صورتی ماندگار در میان طبیعت
دریاچه هیلیر (Lake Hillier) در جزیره میدل، در سواحل جنوبی استرالیای غربی قرار دارد و یکی از مشهورترین دریاچههای صورتی جهان به شمار میرود. رنگ صورتی پررنگ آب این دریاچه در کنار پوشش گیاهی سبز اطراف و آب آبی اقیانوس، منظرهای چشمگیر ایجاد میکند.
هیلیر دریاچهای بسیار شور است و رنگ آن برخلاف بسیاری از دریاچههای صورتی، برای مدت طولانی ویژگی نسبتا پایداری بوده است. پژوهشهای علمی نشان میدهند که مجموعهای از جانداران میکروسکوپی، از جمله آرکیها، باکتریها و جلبکها، در ایجاد این رنگ نقش دارند.
مطالعه میکروبیوم دریاچه هیلیر نشان داده است که چندین گروه از موجودات رنگدانهساز در آب آن زندگی میکنند؛ بنابراین نمیتوان رنگ صورتی این دریاچه را فقط به یک نوع جلبک نسبت داد.
۳. دریاچه رتبا سنگال؛ صورتی که با فصل تغییر میکند
دریاچه رتبا (Lake Retba) در سنگال، در نزدیکی شهر داکار قرار دارد و بهدلیل رنگ صورتی آب و غلظت بالای نمک شهرت پیدا کرده است.
جلبک دونالیلا سالینا یکی از عوامل اصلی رنگ این دریاچه محسوب میشود. این جلبک در شرایط شوری زیاد و تابش شدید خورشید، بتاکاروتن تولید میکند و به آب رنگ صورتی یا قرمز میدهد.
رنگ دریاچه رتبا در طول سال تغییر میکند و معمولا در فصل خشک، زمانی که تبخیر و غلظت نمک افزایش مییابد، پررنگتر میشود. این دریاچه علاوه بر جاذبه گردشگری، برای استخراج نمک نیز اهمیت اقتصادی دارد.
۴. دریاچه نمک بزرگ آمریکا؛ دو رنگ متفاوت در یک پهنه آبی
دریاچه نمک بزرگ (Great Salt Lake) در ایالت یوتا آمریکا قرار دارد و یکی از بزرگترین دریاچههای آب شور نیمکره غربی است. بخش شمالی این دریاچه در برخی شرایط به رنگ صورتی یا قرمز درمیآید؛ درحالیکه بخش جنوبی آن میتواند رنگ سبزتری داشته باشد.
تفاوت رنگ دو بخش دریاچه تا حد زیادی به جوامع میکروبی متفاوت آنها مربوط میشود. آرکیهای نمکدوست در آب شور بخش شمالی رشد میکنند و با رنگدانههای خود به آن ظاهر صورتی میدهند. در مقابل، ترکیب متفاوت جلبکها و دیگر موجودات میکروسکوپی در بخش جنوبی، رنگ دیگری ایجاد میکند.
این تفاوت نشان میدهد که حتی در یک دریاچه نیز تغییر شرایط محیطی و ترکیب جانداران میتواند رنگ آب را دگرگون کند.
۵. دریاچههای صورتی لاس کولوراداس مکزیک؛ چشماندازی میان نمکزارها
لاس کولوراداس (Las Coloradas) نام منطقهای در شبهجزیره یوکاتان مکزیک است که به حوضچههای صورتیرنگ استخراج نمک شهرت دارد. آب این حوضچهها بهدلیل شوری بالا و حضور جانداران میکروسکوپی رنگ صورتی و گاهی نارنجی پیدا میکند.
این منطقه در واقع مجموعهای از حوضچههای نمکگیری است و نباید آن را با یک دریاچه طبیعی واحد اشتباه گرفت. رنگ آب نیز در همه حوضچهها یکسان نیست و با توجه به میزان شوری، فعالیت موجودات زنده و شرایط محیطی تغییر میکند.
آیا آب دریاچههای صورتی برای انسان خطرناک است؟
صورتی بودن آب بهخودیخود نشانه سمی یا آلوده بودن آن نیست. در بسیاری از موارد، این رنگ حاصل فعالیت طبیعی موجودات میکروسکوپی است؛ اما این موضوع به معنای مناسب بودن آب برای شنا یا آشامیدن نیست.
دریاچههای صورتی معمولا شوری بسیار بالایی دارند و تماس طولانی با آب آنها ممکن است پوست یا چشم را تحریک کند. همچنین ترکیب میکروبی و شیمیایی هر دریاچه با دیگری متفاوت است. به همین دلیل، پیش از شنا یا تماس مستقیم با آب باید مقررات محلی و توصیههای ایمنی را بررسی کرد.
نکته دیگر اینکه نباید رنگ صورتی آب را نشانه خلوص یا کیفیت بالای آن دانست. ظاهر آب بهتنهایی اطلاعات کافی درباره ترکیبات شیمیایی یا ایمنی آن ارائه نمیدهد.
دریاچههای صورتی نمونهای جالب از تأثیر موجودات زنده بر چشمانداز طبیعتاند. جلبکها، باکتریها و آرکیهایی که با شرایط سخت محیطی سازگار شدهاند، میتوانند با تولید رنگدانههای طبیعی، پهنههای وسیعی از آب را به رنگ صورتی درآورند. تغییرات شوری، نور و بارندگی نیز باعث میشوند این منظره در بعضی نقاط جهان فصلی و در برخی دیگر تقریبا پایدار باشد.