دریاچههای نمکی حاصل ترکیب شرایط زمینشناسی و اقلیمی هستند؛ اما چه فرایندی باعث میشود آب آنها بهمرور شور شود؟
دریاچههای نمکی از پدیدههای جالب طبیعت هستند که در آنها غلظت نمکها و مواد معدنی محلول در آب بهاندازهای میرسد که آب دریاچه مزه شور پیدا میکند. بعضی از این دریاچهها در میان بیابانها قرار گرفتهاند و در فصلهای گرم بخش زیادی از آب خود را از دست میدهند؛ درحالیکه برخی دیگر در طول سال آب دارند و حتی میزبان گونههای جانوری و گیاهی ویژهای هستند.
اما چه چیزی باعث میشود یک دریاچه بهجای آب شیرین، آب شور داشته باشد؟ پاسخ را باید در ترکیب چند عامل جستوجو کرد: ویژگیهای حوضه آبریز، مواد معدنی موجود در خاک و سنگها، میزان بارندگی و مقدار آبی که از سطح دریاچه تبخیر میشود.
دریاچه نمک چیست؟
دریاچه نمکی پهنه آبی طبیعی یا گاهی مصنوعی است که غلظت نمکها و مواد معدنی محلول در آب آن از دریاچههای آب شیرین بیشتر است. این نمکها معمولا شامل ترکیباتی مانند کلرید سدیم، سولفاتها و کربناتها میشوند. کلرید سدیم همان ترکیبی است که در نمک خوراکی وجود دارد؛ اما آب همه دریاچههای نمکی لزوما ترکیب یکسانی ندارد.
شوری دریاچهها نیز یکسان نیست. بعضی از آنها تنها کمی شورتر از آب شیرین هستند و برخی دیگر غلظت بسیار بالایی از نمک دارند. حتی ممکن است میزان شوری یک دریاچه در طول سال تغییر کند؛ برای مثال، در فصلهای گرم با کاهش حجم آب، غلظت مواد محلول افزایش پیدا میکند.
دریاچههای نمکی چگونه شکل میگیرند؟
مهمترین عامل شکلگیری بسیاری از دریاچههای نمکی، تجمع تدریجی مواد معدنی در حوضههای بسته است. برای درک این فرایند باید ابتدا با مفهوم حوضه آبریز بسته آشنا شویم.
حوضه آبریز منطقهای است که آب باران، برف و جریانهای سطحی آن به یک پهنه آبی مشخص میرسد. در بعضی حوضهها، رودخانهای آب را از دریاچه خارج میکند و به دریا یا رودخانه دیگری میرساند؛ اما برخی حوضهها خروجی طبیعی ندارند. به این مناطق حوضه آبریز بسته یا درونریز میگویند.
وقتی آب وارد چنین حوضهای میشود، ممکن است در دریاچه جمع شود؛ اما راهی برای جریان یافتن به بیرون ندارد. در این شرایط، بخش زیادی از آب در اثر تبخیر از سطح دریاچه خارج میشود، درحالیکه بیشتر نمکها و مواد معدنی محلول در آن باقی میمانند. این مواد بهتدریج غلظت بیشتری پیدا میکنند و آب دریاچه شورتر میشود.
این فرایند معمولا در بازه زمانی طولانی اتفاق میافتد و تکرار چرخه ورود آب و تبخیر آن میتواند شوری دریاچه را بهمرور افزایش دهد.
نمک دریاچهها از کجا میآید؟
نمک موجود در دریاچهها از ابتدا در آب آنها وجود ندارد؛ بخش مهمی از این مواد از سنگها و خاکهای اطراف به حوضه آبریز منتقل میشود.
وقتی باران روی زمین میبارد، مقداری از مواد معدنی سنگها را در خود حل میکند. آب حاصل از این فرایند از طریق رودخانهها، نهرها و جریانهای زیرزمینی به سمت دریاچه حرکت میکند و مواد محلول را همراه خود میآورد.
آبهای زیرزمینی نیز میتوانند در انتقال مواد معدنی نقش داشته باشند. این آبها هنگام عبور از لایههای مختلف زمین، ترکیبات محلول را جذب میکنند و در نهایت ممکن است آنها را به دریاچه برسانند.
بنابراین، هر بار که آب تازه وارد دریاچه میشود، ممکن است مقداری نمک و مواد معدنی نیز به آن اضافه کند. اگر این مواد راهی برای خروج از حوضه نداشته باشند، بهمرور در آب باقی میمانند و غلظت آنها افزایش پیدا میکند.
چرا تبخیر باعث شورتر شدن دریاچه میشود؟
تبخیر یکی از مهمترین مراحل شکلگیری دریاچههای نمکی است. وقتی دمای هوا افزایش پیدا میکند، بخشی از آب سطح دریاچه به بخار تبدیل میشود و وارد جو میشود. در این فرایند، مولکولهای آب از سطح دریاچه خارج میشوند، اما بیشتر نمکهای محلول در آب باقی میمانند.
در نتیجه، با کاهش حجم آب، مقدار نمک موجود در هر واحد آب افزایش پیدا میکند. اگر این روند برای مدت طولانی ادامه داشته باشد و میزان ورود آب شیرین نتواند کاهش حجم ناشی از تبخیر را جبران کند، شوری دریاچه بیشتر میشود.
به همین دلیل، بسیاری از دریاچههای نمکی در مناطق خشک و نیمهخشک قرار دارند؛ مناطقی که میزان تبخیر در آنها معمولا از بارندگی بیشتر است. البته آبوهوای گرم بهتنهایی برای شکلگیری دریاچه نمکی کافی نیست و بستهبودن حوضه آبریز نیز نقش مهمی دارد.
آیا همه دریاچههای نمک در مناطق گرم و خشک قرار دارند؟
خیر. اگرچه بسیاری از دریاچههای نمکی در مناطق خشک و بیابانی شکل میگیرند، وجود آبوهوای گرم و خشک شرط قطعی برای شورشدن آب دریاچه نیست.
عامل تعیینکننده، توازن میان ورودی و خروجی آب و مواد محلول است. اگر یک دریاچه خروجی نداشته باشد و مواد معدنی از طریق رودخانهها، بارندگی یا آبهای زیرزمینی وارد آن شوند، امکان افزایش شوری وجود دارد. در مناطق سرد نیز ممکن است چنین شرایطی شکل بگیرد؛ بهویژه اگر آب دریاچه راه خروج نداشته باشد و تبخیر یا یخزدایی فصلی باعث تغییر غلظت مواد محلول شود.
در واقع، اقلیم بر سرعت و شدت این فرایند اثر میگذارد؛ اما ساختار حوضه آبریز و ترکیب زمینشناسی منطقه نیز به همان اندازه اهمیت دارند.
آیا دریاچههای نمکی همیشه پر از آب هستند؟
خیر. سطح آب بسیاری از دریاچههای نمکی با تغییر فصل و شرایط آبوهوایی بالا و پایین میرود. در دورههای پربارش، آب بیشتری وارد حوضه میشود و ممکن است مساحت دریاچه افزایش پیدا کند. در مقابل، در دورههای خشک و گرم، تبخیر بیشتر میشود و سطح آب پایین میآید.
گاهی کاهش آب آنقدر زیاد است که بخشهایی از بستر دریاچه نمایان میشود و لایهای از نمک روی زمین باقی میماند. این لایهها ممکن است به شکل پوستههای سفیدرنگ و ترکخورده دیده شوند؛ منظرهای که در بسیاری از دریاچههای نمکی خشکشده یا فصلی وجود دارد.
اگر تبخیر همچنان ادامه پیدا کند، ممکن است برخی مواد معدنی از آب جدا شوند و به شکل بلور روی بستر دریاچه رسوب کنند. نوع و ترتیب رسوب این مواد به غلظت آب، دما و ترکیب شیمیایی آن بستگی دارد.
چند نمونه از دریاچههای نمکی معروف جهان
دریاچههای نمکی در نقاط مختلف جهان وجود دارند و هرکدام ویژگیهای خاصی دارند. بعضی از آنها بهدلیل شوری زیاد، بعضی بهخاطر رنگ آب و برخی نیز بهدلیل تغییرات گسترده سطح آب شناخته میشوند.
دریاچه ارومیه در ایران
دریاچه ارومیه در شمال غرب ایران یکی از شناختهشدهترین دریاچههای نمکی جهان است. این دریاچه در حوضه آبریز بستهای قرار دارد و رودخانههای متعددی آب و مواد معدنی را به آن میرسانند. کاهش ورودی آب، خشکسالی و برداشت آب در حوضه آبریز از عواملی هستند که در افت سطح آب آن نقش داشتهاند.
دریای مرده در خاورمیانه
دریای مرده که میان اردن و کرانه باختری قرار دارد، یکی از شورترین پهنههای آبی جهان است. این دریاچه خروجی طبیعی ندارد و آب آن از طریق رودخانهها و منابع دیگر تأمین میشود. تبخیر زیاد در منطقه و نبود مسیر خروجی باعث شده است غلظت نمک در آن بسیار بالا باشد.
دریاچه نمک بزرگ در آمریکا
دریاچه نمک یوتا، در غرب آمریکا، باقیمانده پهنه آبی بسیار بزرگتری به نام دریاچه بونویل است. این دریاچه خروجی طبیعی ندارد و شوری آن با تغییر سطح آب و شرایط اقلیمی دستخوش نوسان میشود. میزان شوری بخشهای مختلف آن نیز میتواند متفاوت باشد.
آیا دریاچههای نمکی میتوانند دوباره شیرین شوند؟
شوری دریاچهها مقدار ثابتی ندارد و ممکن است با تغییر شرایط محیطی کاهش یا افزایش پیدا کند. برای مثال، افزایش بارندگی و ورود آب شیرین میتواند غلظت نمک را کاهش دهد. همچنین اگر آب دریاچه از طریق یک خروجی طبیعی یا مصنوعی تخلیه شود، بخشی از مواد محلول نیز ممکن است همراه آن خارج شوند.
بااینحال، کاهش شوری همیشه بهمعنای بازگشت کامل دریاچه به وضعیت آب شیرین نیست. این موضوع به حجم آب، مقدار نمک انباشتهشده، ویژگیهای زمینشناسی حوضه و میزان ورود و خروج آب بستگی دارد.
در برخی شرایط، حتی اگر سطح آب دریاچه افزایش پیدا کند، غلظت نمک ممکن است همچنان بالا باقی بماند؛ زیرا افزایش حجم آب لزوما تمام نمکهای انباشتهشده در بستر و آب دریاچه را از بین نمیبرد.
جمعبندی
دریاچههای نمکی معمولا زمانی شکل میگیرند که آب و مواد معدنی وارد حوضهای بسته شوند، اما راه مؤثری برای خروج آنها وجود نداشته باشد. در چنین شرایطی، تبخیر بخش زیادی از آب را از بین میبرد و نمکها و مواد معدنی در دریاچه باقی میمانند. تکرار این چرخه در طول سالها و حتی هزاران سال میتواند شوری آب را افزایش دهد.
بنابراین، شکلگیری دریاچههای نمکی نتیجه همکاری چند عامل طبیعی است: ساختار زمین، ترکیب سنگها و خاک، جریان آبهای سطحی و زیرزمینی، میزان بارندگی و شدت تبخیر. تغییر هرکدام از این عوامل میتواند آینده دریاچه را تحت تأثیر قرار دهد.