از لمس شاهکارهای هنری تا راهنمای صوتی؛ ۱۰ موزه جهان برای نابینایان

بازدید از موزه‌ها معمولا با تماشای نقاشی‌ها، مجسمه‌ها و آثار تاریخی گره خورده است؛ اما افراد نابینا و کم‌بینا هم می‌توانند از تجربه موزه‌گردی لذت ببرند. برخی موزه‌های جهان با استفاده از ماکت‌های سه‌بعدی، آثار قابل لمس، توضیحات صوتی و برنامه‌های آموزشی ویژه، راه‌های تازه‌ای برای شناخت هنر و تاریخ فراهم کرده‌اند. در ادامه، با چند نمونه از این مراکز فرهنگی و پروژه‌های هنری آشنا می‌شویم که تجربه بازدید را برای افراد دارای اختلال بینایی دسترسی‌پذیرتر می‌کنند. (Envision)

موزه پرادو (Museo del Prado) یکی از شناخته‌شده‌ترین موزه‌های هنری جهان است که با اجرای طرح «لمس پرادو» (Touching the Prado)، امکان تجربه آثار هنری از راه لمس را برای بازدیدکنندگان نابینا و کم‌بینا فراهم کرده است. این نمایشگاه ماکت‌های سه‌بعدی برخی آثار منتخب مجموعه موزه را در اختیار بازدیدکنندگان قرار می‌دهد تا بتوانند شکل‌ها، خطوط و جزئیات ترکیب‌بندی آثار را با دست‌هایشان کشف کنند.

این روش به بازدیدکنندگان کمک می‌کند بدون تکیه بر بینایی، درکی ملموس از آثار هنری پیدا کنند و با ویژگی‌های بصری آن‌ها آشنا شوند.

موزه تیفلوژیکو (Museo Tiflológico) را انجمن ملی نابینایان اسپانیا، موسوم به ONCE، راه‌اندازی کرده است. این موزه فضایی ویژه برای آشنایی افراد نابینا و کم‌بینا با هنر، معماری و میراث فرهنگی فراهم می‌کند و بخش مهمی از تجربه بازدید در آن بر لمس آثار و مدل‌ها تکیه دارد.

بازدیدکنندگان می‌توانند ماکت‌های برجسته و نمونه‌های قابل لمس را بررسی کنند و از این طریق با شکل بناها و آثار مختلف آشنا شوند. این رویکرد، موزه را به فضایی تبدیل می‌کند که در آن لمس نقش مهمی در شناخت و تجربه آثار دارد.

موزه ویکتوریا و آلبرت (Victoria and Albert Museum) از مراکز برجسته هنر و طراحی در لندن است. این موزه با برگزاری تورهای ویژه، توضیحات توصیفی و فراهم کردن فرصت لمس برخی آثار یا نمونه‌های مرتبط، به بازدیدکنندگان نابینا و کم‌بینا کمک می‌کند تا جزئیات آثار را بهتر بشناسند.

راهنمایان در این بازدیدها ویژگی‌هایی مانند شکل، بافت، جنس و ساختار آثار را توصیف می‌کنند. ترکیب توضیحات دقیق با تجربه لمسی، امکان درک بهتر اشیای هنری و تاریخی را فراهم می‌کند.

موزه هنر آمریکایی اسمیتسونین (Smithsonian American Art Museum) با برنامه‌هایی مانند تورهای «این‌سایت» (InSight)، تجربه بازدید از آثار هنری را برای افراد نابینا و کم‌بینا فراهم می‌کند. راهنمایان در این تورها، آثار را با جزئیات توصیف می‌کنند و به بازدیدکنندگان کمک می‌کنند ویژگی‌های مهم هر اثر را در ذهن خود مجسم کنند.

این برنامه‌ها بر تعامل با راهنما و توضیح جنبه‌های بصری آثار تمرکز دارند. بازدیدکنندگان از این طریق می‌توانند درباره ترکیب‌بندی، فرم، موضوع و جزئیات آثار اطلاعات بیشتری به دست آورند.

گالری ملی پراگ از مراکزی است که نامش با پروژه «لمس شاهکارها» (Touching Masterpieces) ارتباط پیدا کرده است؛ پروژه‌ای که امکان تجربه مجسمه‌های مشهور را با فناوری واقعیت مجازی و دستکش‌های بازخورد لمسی فراهم می‌کند.

این فناوری به کاربران اجازه می‌دهد هنگام تعامل با بازنمایی دیجیتال مجسمه‌ها، بازخوردهای لمسی دریافت کنند و درکی متفاوت از فرم و ساختار آن‌ها به دست آورند. چنین رویکردی نشان می‌دهد فناوری‌های نوین چگونه می‌توانند راه‌های تازه‌ای برای دسترسی به هنر ایجاد کنند.

البته این تجربه به پروژه و فناوری مورد استفاده وابسته است و نباید آن را با امکان لمس مستقیم آثار اصلی در فضای موزه یکسان دانست.

موزه مری رز (The Mary Rose) در پورتسموث به کشتی جنگی تاریخی هنری هشتم اختصاص دارد؛ کشتی‌ای که در قرن شانزدهم غرق شد و بقایای آن پس از عملیات باستان‌شناسی گسترده به یکی از جاذبه‌های مهم تاریخی بریتانیا تبدیل شد.

این موزه با برگزاری برنامه‌های بازدید ویژه، از جمله صبح‌های بازدید آرام‌تر، تلاش می‌کند تجربه حضور در فضای نمایشگاه را برای گروه‌های مختلف آسان‌تر کند. تنظیم نور و صدا در برخی از این برنامه‌ها می‌تواند به بازدیدکنندگانی که حساسیت‌های حسی یا نیازهای متفاوتی دارند کمک کند.

بااین‌حال، چنین برنامه‌هایی لزوما به‌طور اختصاصی برای نابینایان طراحی نشده‌اند و میزان امکانات ویژه افراد کم‌بینا را باید از اطلاعات رسمی و به‌روز موزه بررسی کرد.

موزه استانبول مدرن (Istanbul Modern) در حوزه آموزش هنر و ارتباط مخاطبان با آثار معاصر فعالیت می‌کند. یکی از برنامه‌هایی که در معرفی امکانات دسترس‌پذیر این موزه مطرح شده، طرح آموزشی «رنگی که لمس می‌کنم» (The Color I Touch) است؛ برنامه‌ای که کودکان نابینا را با هنر از راه بازدیدهای هدایت‌شده و کارگاه‌های آموزشی آشنا می‌کند.

این رویکرد به کودکان فرصت می‌دهد مفاهیم هنری را از راه تجربه‌های حسی و فعالیت‌های عملی بشناسند. چنین برنامه‌هایی می‌توانند به شکل‌گیری ارتباطی نزدیک‌تر با هنر کمک کنند و یادگیری را از تماشای صرف آثار فراتر ببرند.

موزه فان لون (Museum Van Loon) در خانه‌ای تاریخی در آمستردام قرار دارد و بازدیدکنندگان را با فضای زندگی یک خانواده ثروتمند هلندی و بخشی از تاریخ این شهر آشنا می‌کند.

این موزه تورهای هدایت‌شده ویژه افراد نابینا و کم‌بینا برگزار می‌کند و در برخی بخش‌ها امکان تعامل لمسی با اشیا یا نمونه‌هایی از مجموعه را فراهم می‌آورد. توضیحات راهنما نیز به بازدیدکنندگان کمک می‌کند جزئیات محیط، چیدمان و اشیای تاریخی را بهتر بشناسند.

ترکیب معماری تاریخی، روایت‌های مربوط به زندگی ساکنان خانه و تجربه‌های حسی، بازدید از این مجموعه را به فرصتی برای شناخت ملموس‌تر تاریخ تبدیل می‌کند.

«دست‌ها روی دیوار» (Hands on the Wall) پروژه‌ای هنری در محله باریو لاستاریا در سانتیاگو است که تلاش می‌کند هنر خیابانی را برای افراد نابینا و کم‌بینا دسترس‌پذیرتر کند. در این پروژه، پنل‌های لمسی و نوشته‌های بریل در کنار نقاشی‌های دیواری قرار می‌گیرند تا افراد بتوانند بدون نیاز به دیدن مستقیم تصویر، با بخش‌هایی از محتوای آن آشنا شوند.

این طرح نمونه‌ای از گسترش دسترس‌پذیری به خارج از موزه‌ها و گالری‌های سنتی است. در چنین تجربه‌ای، هنر شهری نیز می‌تواند مخاطبانی را در بر بگیرد که معمولا امکان درک کامل آثار تصویری را ندارند.

موزه لوور (Louvre Museum) یکی از مشهورترین موزه‌های جهان است که برنامه‌های دسترس‌پذیری متنوعی برای بازدیدکنندگان نابینا و کم‌بینا ارائه می‌کند. تورهای ویژه و تجربه‌های لمسی، از جمله راه‌هایی هستند که این موزه برای آشنایی مخاطبان با آثار هنری در نظر گرفته است.

در این برنامه‌ها، بازدیدکنندگان می‌توانند با استفاده از نمونه‌ها، ماکت‌ها و برجستگی‌های قابل لمس، شکل و ساختار آثار را بهتر درک کنند. توضیحات راهنما نیز به شناخت زمینه تاریخی و ویژگی‌های هنری هر اثر کمک می‌کند.

این امکانات اهمیت ویژه‌ای دارند؛ زیرا آثار شاخصی مانند مجسمه‌ها و اشیای تاریخی را می‌توان از راه ترکیب لمس و توصیف دقیق، به شکلی متفاوت تجربه کرد.

دسترس‌پذیری در موزه‌ها فقط به نصب تابلوهای بریل یا ارائه راهنمای صوتی خلاصه نمی‌شود. ماکت‌های لمسی، توضیحات دقیق، تورهای ویژه و ابزارهای فناورانه هرکدام می‌توانند بخشی از موانع پیش روی افراد نابینا و کم‌بینا را کاهش دهند.

فناوری‌های جدید نیز امکان‌های بیشتری ایجاد کرده‌اند. برای مثال، شرکت Envision ابزارهایی مانند عینک‌های هوشمند و دستیار هوش مصنوعی ارائه می‌کند که قابلیت توصیف صحنه و پاسخ‌گویی به پرسش‌های کاربران درباره محیط اطراف را دارند. چنین ابزارهایی می‌توانند در شناخت آثار و محیط نمایشگاه کمک‌کننده باشند، هرچند جایگزین کامل طراحی دسترس‌پذیر موزه‌ها و خدمات تخصصی آن‌ها نیستند.

در نهایت، موزه‌ای دسترس‌پذیر است که افراد با توانایی‌های متفاوت بتوانند مستقل‌تر از آن بازدید کنند، اطلاعات موردنیازشان را به دست آورند و بدون محرومیت از تجربه فرهنگی و هنری لذت ببرند.