موجی که به ساختمان تبدیل شد؛ معماری متفاوت شانگهای برای ورود به دنیای علمی‌تخیلی
Wave Cube در شانگهای با سه لایه پوسته موج‌دار ساخته شده است؛ بنایی که پارک، فضای فرهنگی و جهان علمی‌تخیلی را در یک مجموعه ترکیب می‌کند.
در کنار دریاچه جین‌های در شانگهای، ساختمانی متفاوت شکل گرفته که بیشتر از آنکه شبیه یک بنای معمولی باشد، به موجی عظیم شباهت دارد. Wave Cube پروژه‌ای ۲۹٬۷۰۰ مترمربعی از دفتر معماری Scenic Architecture Office است که در سال ۲۰۲۵ تکمیل شد. (ArchDaily)
این مجموعه یک مرکز فرهنگی چندمنظوره با محوریت علمی‌تخیلی است و در یکی از شبه‌جزیره‌های دریاچه جین‌های قرار دارد؛ جایی که آب در دو سوی سایت جریان دارد و فضای سبز ساحلی اطراف آن را احاطه کرده است.
معماران از همان ابتدا به‌دنبال فرمی بودند که هم با چشم‌انداز دریاچه ارتباط داشته باشد و هم بتواند تجربه‌ای متفاوت در فضای داخلی ایجاد کند. نتیجه، ساختمانی با سه لایه پوسته موج‌دار شد که در آن فرم بیرونی و سازمان‌دهی داخلی تقریبا از یک ایده مشترک پیروی می‌کنند.
ایده‌ای که از موج شروع شد
دفتر Scenic Architecture Office سال‌ها روی مفهوم «سلول آزاد» و پیدا کردن فرم‌های جدید معماری کار کرده است. در Wave Cube، این جست‌وجو به سراغ یکی از ساده‌ترین و درعین‌حال پیچیده‌ترین پدیده‌های طبیعی رفت: موج.
موج در طبیعت دائما در حال تغییر است، اما معماری معمولا بر پایه فضاهای ثابت شکل می‌گیرد. معماران پروژه تلاش کردند این تضاد را با ساختاری ثابت اما دارای فرم موج‌دار به چالش بکشند.
آن‌ها بخشی از یک الگوی موجی سه‌بعدی را استخراج کردند و پس از بررسی گزینه‌های مختلف، حجمی تقریبا ۸۰ در ۸۰ در ۲۰ متر را برای ساختمان در نظر گرفتند. این حجم شامل سه لایه سطح موج‌دار روی یکدیگر است.
فرم نهایی حدود ۱۲ متر دامنه، ۵۴ متر دهانه و ۲۷ متر پیش‌آمدگی دارد. به گفته معماران، این پروژه بزرگ‌ترین نمونه از مجموعه «سلول آزاد» آن‌ها محسوب می‌شود.
سه لایه موج روی یکدیگر
ساختمان از سه بخش اصلی شکل گرفته است: «تپه‌های سبز» در پایین، «فضای طاق‌دار» در میانه و «پاویون موج» در بالا.
در بخش پایینی، هشت پوسته بتنی از زمین بیرون آمده‌اند. این قسمت‌ها فضاهایی مانند سالن‌های نمایشگاهی، کافه، بار، فروشگاه‌های فرهنگی و فضاهای تاسیساتی را در خود جای داده‌اند.
فضاهای میان این تپه‌ها زیر پوسته بزرگ بالایی قرار می‌گیرند و یک فضای پیوسته و طاق‌دار ایجاد می‌کنند. مسیر پیاده‌روی اطراف دریاچه نیز در برخی قسمت‌ها از زیر ساختمان عبور می‌کند و ارتباط مجموعه با چشم‌انداز اطراف را حفظ می‌کند.
در مرکز، لابی طبقه همکف پشت یک نمای شیشه‌ای قرار گرفته و به محل اتصال مسیرهای مختلف تبدیل شده است. دو هسته سازه‌ای نیز در تمام ارتفاع ساختمان امتداد دارند و هم‌زمان نقش سازه، مسیرهای عمودی و محل عبور تاسیسات را بر عهده می‌گیرند.
پارکی در دل ساختمان
بخش بالایی ساختمان، «پاویون موج»، یک میدان فضایی حدود ۶۴۰۰ مترمربعی ایجاد می‌کند. ارتفاع این فضای بزرگ در نقاط مختلف بین ۴٫۵ تا ۱۲٫۵ متر تغییر می‌کند و به‌نوعی یک پارک داخلی را در دل ساختمان شکل می‌دهد.
در تراز ۹٫۱ متری، مسیر پیاده‌روی افقی از میان این فضای موج‌دار عبور می‌کند و اطراف هشت فضای فرورفته با شکل‌های دایره‌ای، نیم‌دایره‌ای و ربع‌دایره‌ای می‌چرخد.
نور طبیعی نیز از طریق نورگیرهای سقفی وارد این فضا می‌شود. این نورگیرها علاوه بر تامین روشنایی، برای تهویه طبیعی و خروج دود نیز کاربرد دارند.
نمای پیرامونی پاویون موج با یک دیوار پرده‌ای شیشه‌ای پوشیده شده که روی خرپاهای نمایان قرار گرفته است. در نتیجه، مرز میان فضای داخلی و شهر تا حد زیادی شفاف می‌شود و مسیر پیاده‌روی مرتفعی در امتداد نما شکل می‌گیرد.
ساختن یک موج عظیم کار ساده‌ای نبود
تبدیل یک منحنی سینوسی روی کاغذ به سازه‌ای که بتواند وزن خود را تحمل کند، یکی از دشوارترین بخش‌های پروژه بود.
بررسی‌های اولیه نشان دادند که اگر پوسته موجی صرفا مانند یک طاق سنتی عمل کند، برای تحمل دهانه‌های بزرگ و پیش‌آمدگی‌ها به ضخامت و ارتفاع زیادی نیاز خواهد داشت. به همین دلیل، مهندسان به سراغ ساختاری رفتند که ویژگی‌های پوسته و صفحات تاخورده را با هم ترکیب کند.
سازه نهایی از ظرفیت فشاری بتن مسلح و قابلیت کششی کابل‌های پیش‌تنیدگی استفاده می‌کند. دو هسته مرکزی و شش دیوار برشی در نقاط اصلی ساختمان، بار سازه را تحمل می‌کنند.
در گوشه‌های شمال‌شرقی و جنوب‌غربی نیز پیش‌آمدگی‌هایی به طول ۲۷ متر شکل گرفته است. مهندسان برای کنترل تغییر شکل سازه در این بخش‌ها، دو ستون فولادی مشبک در انتهای پیش‌آمدگی‌ها قرار داده‌اند.
داربستی که باید شکل موج را حفظ می‌کرد
فرم پیچیده ساختمان، اجرای قالب‌بندی را به یکی دیگر از چالش‌های اصلی پروژه تبدیل کرد. معماران به‌دلیل محدودیت هزینه، قالب‌های چاپ سه‌بعدی را کنار گذاشتند و به‌جای آن از شبکه‌ای متراکم از داربست‌ها استفاده کردند.
اندازه شبکه در حالت معمول ۶۰ در ۶۰ سانتی‌متر بود و در بخش‌های پیچیده‌تر به ۳۰ در ۳۰ سانتی‌متر کاهش پیدا می‌کرد. تیم ساخت همچنین قطعه‌ای اختصاصی برای ثابت نگه‌داشتن لوله‌های فولادی در محل خود طراحی کرد تا فشار بتن هنگام اجرا باعث تغییر شکل قالب نشود.
پس از بتن‌ریزی و کشیده‌شدن کابل‌های پیش‌تنیدگی، سازه به پایداری نهایی رسید و داربست‌ها و مهاربندی‌های موقت کنار رفتند. در نتیجه، سطح واقعی بتن نمایان شد و خطوط موج‌دار بنا در نور و سایه خود را نشان دادند.
سفری به دنیای «سه‌جسمی»
Wave Cube فقط یک تمرین فرمی نیست و فضای داخلی آن نیز بر اساس مفهوم علمی‌تخیلی پروژه شکل گرفته است.
طبقه دوم به سه قلمرو اصلی تقسیم شده است. بخش شمال‌شرقی یک فضای کاملا بسته و تاریک یا «منطقه تاریک» است که برای روایت جهان «سه‌جسمی» طراحی شده است. در مقابل، «منطقه روشن» در سمت غرب قرار دارد و رو به دریاچه باز می‌شود.
بازدیدکنندگان از ورودی اصلی که زیر پیش‌آمدگی گوشه شمال‌شرقی قرار دارد وارد مجموعه می‌شوند. سپس از میان لابی شیشه‌ای و فضای محصور میان تپه‌های سبز حرکت می‌کنند و با عبور از فضاهایی تاریک و مسیرهای زیرزمینی، وارد جهان علمی‌تخیلی پروژه می‌شوند.
در این بخش عناصری مانند سیارات، سفینه Natural Selection، پروژه Wall-facer، نبرد فضای عمیق، Doomsday Rover و یک سالن نمایش گنبدی قرار گرفته‌اند.
در بخش روشن، اجرام آسمانی بزرگ، یک «بانک بذر علمی‌تخیلی» و فضاهایی برای استراحت و برگزاری نشست‌ها قرار دارند. مسیر پیاده‌روی روبانی‌شکل این قسمت را به یکدیگر متصل می‌کند و چشم‌انداز دریاچه جین‌های در مقابل بازدیدکنندگان قرار می‌گیرد.
موجی سبز روی بام
در بالاترین بخش ساختمان، پوششی از چمن و گل‌های وحشی روی پوسته‌های موج‌دار قرار گرفته است؛ منظره‌ای که معماران آن را «چمنزار روی موج‌ها» نامیده‌اند.
مسیر دسترسی روی بام به شکل یک حلقه شبیه عدد هشت طراحی شده و در نقاط مختلف برای استراحت و تماشای چشم‌انداز گسترش پیدا می‌کند. بازدیدکنندگان هنگام حرکت روی این مسیر، میان تپه‌های سبز و چشم‌انداز دریاچه بالا و پایین می‌روند.
به این ترتیب، Wave Cube فقط ساختمانی با ظاهر موج‌دار نیست؛ فرم موج در سازه، فضای داخلی، مسیرهای حرکتی و حتی چشم‌انداز روی بام ادامه پیدا می‌کند و بنا را به ترکیبی از معماری، پارک و فضای علمی‌تخیلی تبدیل می‌کند.