در شهر باستانی آنورادهاپورا در سریلانکا، گنبد عظیمی از آجرهای پخته‌شده بر فراز بقایای یکی از مهم‌ترین مراکز بودایی جهان قرار دارد. «جتانا‌رامایا» حدود سال ۳۰۱ میلادی تکمیل شد؛ سازه‌ای که در زمان ساخت، با ارتفاعی حدود ۱۲۲ متر، سومین بنای دست‌ساز بزرگ جهان پس از اهرام جیزه به شمار می‌رفت. (CNN)
سازندگان این بنای عظیم برای ساخت آن حدود ۹۳٫۳ میلیون آجر به کار بردند. جتانا‌رامایا در شکل اولیه خود یکی از بلندترین سازه‌های جهان باستان بود و حجم عظیم آن هنوز نیز چشمگیر است. با این حال، گذر زمان، فرسایش، رهاشدگی و فروپاشی بخش‌هایی از بنا ارتفاع آن را به حدود ۷۱ متر رسانده است.
با وجود این تغییرات، جتانا‌رامایا همچنان بزرگ‌ترین سازه آجری جهان از نظر حجم به شمار می‌رود و نمونه‌ای کم‌نظیر از توانایی مهندسان و سازندگان سریلانکای باستان است.
شهری مذهبی در قلب سریلانکا
آنورادهاپورا نخستین پایتخت بزرگ سریلانکا بود و امروزه یکی از مقدس‌ترین شهرهای بودایی جهان به شمار می‌رود. این شهر در دشت‌های شمال مرکزی کشور قرار گرفته و مجموعه‌ای گسترده از صومعه‌ها، مخازن آب و استوپاهای عظیم را در خود جای داده است.
در روزهای ماه کامل، هزاران زائر در مسیرهای خاکی شهر حرکت می‌کنند. راهبان با لباس‌های زعفرانی به عبادت می‌پردازند و زائران سفیدپوش در آیین‌هایی شرکت می‌کنند که ریشه آن‌ها به بیش از دو هزار سال پیش می‌رسد.
جتانا‌رامایا در مرکز مجموعه‌ای صومعه‌ای به نام «جتاوانا ویهارا» قرار داشت. این مجموعه برای اسکان صدها راهب ساخته شده بود و حدود ۲۰۰ راهب در آن زندگی می‌کردند. ساختمان‌های مجموعه نیز به شکلی قرار گرفته بودند که راهبان هنگام خروج از محل اقامت خود، نخستین منظره‌ای که می‌دیدند گنبد عظیم جتانا‌رامایا بود.
در آن زمان، مردم برای کسب ثواب به این مجموعه می‌آمدند و لباس، کتاب، غذا و دیگر اقلام را به راهبان اهدا می‌کردند. بنابراین جتانا‌رامایا فقط یک بنای مذهبی نبود؛ بلکه بخشی از یک شهر مذهبی زنده و پررفت‌وآمد محسوب می‌شد.
بنایی که از ابتدا محل اختلاف بود
ساخت جتانا‌رامایا از همان ابتدا با تنش‌های مذهبی و سیاسی همراه شد. این بنا روی زمینی قرار داشت که به‌طور سنتی با مجموعه مها ویهارا، مرکز جریان ارتدوکس بودایی تراوادا، ارتباط داشت و طبق برخی روایت‌ها، ساخت آن بدون رضایت راهبان این مجموعه انجام شد.
جتانا‌رامایا بعدها به فرقه ساگالیکا ارتباط پیدا کرد؛ جریانی که آموزه‌هایی نزدیک به بودیسم مهایانه داشت. از آنجا که بسیاری از متون مهایانه باستانی سریلانکا باقی نمانده‌اند، تاریخ دقیق این اختلافات و نقش جتانا‌رامایا در تحولات مذهبی آن دوره هنوز به‌طور کامل روشن نیست.
با این حال، کشفیات باستان‌شناسی شواهدی از حضور اندیشه‌های مهایانه در این مجموعه ارائه می‌کنند. همین موضوع، جتانا‌رامایا را به یکی از مهم‌ترین منابع برای مطالعه تنوع فکری و مذهبی بودیسم در سریلانکای باستان تبدیل کرده است.
۹۳ میلیون آجر برای ساخت یک غول باستانی
یکی از شگفت‌انگیزترین جنبه‌های جتانا‌رامایا، مقیاس ساخت آن است. برخلاف اهرام مصر که عمدتا از بلوک‌های سنگی ساخته شدند، سازندگان این استوپا تقریبا تمام حجم آن را با آجرهای گلی پخته‌شده ایجاد کردند.
برآوردها از استفاده حدود ۹۳٫۳ میلیون آجر حکایت دارند. تولید، انتقال و چیدن چنین حجم عظیمی از مصالح، به سازمان‌دهی گسترده نیروی انسانی و شبکه‌ای کارآمد برای تولید و جابه‌جایی مصالح نیاز داشت.
باستان‌شناسان کوره‌های قدیمی آجرپزی را در اطراف آنورادهاپورا شناسایی کرده‌اند که نشان می‌دهد تولید آجر در این منطقه در مقیاسی قابل توجه انجام می‌شد. با این حال، هنوز نمی‌توان با قطعیت هیچ‌یک از این کوره‌ها را به ساخت جتانا‌رامایا در اوایل قرن چهارم میلادی نسبت داد.
حجم آجرهای به‌کاررفته در بنا به حدی زیاد است که باستان‌شناسان می‌گویند اگر تمام آن‌ها در قالب دیواری با ارتفاع حدود ۹۰ سانتی‌متر قرار می‌گرفتند، می‌توانستند دیواری به طول مسیر لندن تا ادینبرو یا نیویورک تا پیتسبورگ ایجاد کنند.
فیل‌ها و ارابه‌ها در ساخت بنا
هیچ سند مستقیمی درباره استفاده از حیوانات در ساخت جتانا‌رامایا وجود ندارد، اما پژوهشگران با توجه به شیوه ساخت بناهای بزرگ دیگر در سریلانکا، احتمال می‌دهند فیل‌ها و ارابه‌های گاوی نقش مهمی در جابه‌جایی مصالح داشته‌اند.
فیل‌ها در پروژه‌های ساختمانی بزرگ آن دوره برای حمل مصالح و فشرده‌کردن خاک استفاده می‌شدند. چنین روش‌هایی در ساخت‌وساز سنتی سریلانکا تا دوره‌های نسبتا متأخر نیز ادامه پیدا کرد.
سازندگان برای ایجاد داربست نیز احتمالا به چوب بامبو، طناب‌های ساخته‌شده از الیاف نارگیل و پیچک‌های جنگلی تکیه داشتند. فلز کاربرد محدودی داشت و بیشتر برای ساخت ابزار استفاده می‌شد.
مهندسی برای دوام در برابر زمان
فرم نیم‌کره‌ای و گنبدی جتانا‌رامایا فقط جنبه زیبایی نداشت. این شکل باعث می‌شد وزن عظیم بنا به‌شکل مؤثرتری توزیع شود و فشار کمتری به بخش‌های مختلف وارد شود.
آماده‌سازی دقیق پی نیز یکی از بخش‌های مهم ساخت بنا بود. برخی متون تاریخی از روشی برای آزمایش خاک خبر می‌دهند که در آن سازندگان زمین حفرشده را با آب پر می‌کردند تا میزان جذب آن را بررسی کنند؛ روشی ابتدایی که نوعی آزمایش خاک به شمار می‌رفت.
در بخش‌های فروریخته استوپا نیز نشانه‌هایی از طراحی‌های فنی جالب دیده می‌شود. یکی از این بخش‌ها اتاقکی استوانه‌ای و توخالی را درون ساختار بنا نشان می‌دهد که می‌تواند نشانه‌ای از توجه سازندگان به تهویه باشد.
با وجود این تمهیدات، جتانا‌رامایا نتوانست برای همیشه در برابر طبیعت مقاومت کند. زلزله‌ها، باران‌های موسمی و قرن‌ها رهاشدگی باعث شدند بخش‌هایی از آن فروبریزد. آخرین بازسازی بزرگ در قرن دوازدهم و در دوره پادشاهی پاراکراماباهو اول انجام شد.
آجرهایی که با ملات ویژه کنار هم قرار گرفتند
ملات اصلی بنا نیز ترکیبی ساده اما حساب‌شده داشت. سازندگان از دولومیت و سنگ آهک بسیار نرم‌شده، ماسه الک‌شده و خاک رس برای اتصال آجرها استفاده می‌کردند.
در طول مرمت‌های معاصر، در بخش‌هایی از لایه‌های بیرونی بنا از سیمان استفاده شد. با این حال، باستان‌شناسان بعدها دریافتند که این روش احتمالا به‌جای محافظت از بنا، سرعت فرسایش برخی قسمت‌ها را افزایش داده است.
کاوش‌ها همچنین محفظه‌های نگهداری آثار مقدس را در سطوح مختلف استوپا آشکار کرده‌اند. این محفظه‌ها حاوی بقایای مقدس و اشیای آیینی بودند و نشان می‌دهند که جتانا‌رامایا فقط یک سازه عظیم نبود؛ سازندگان آن از ابتدا جایگاه‌های مقدس را درون ساختار بنا تعبیه کرده بودند.
شواهدی از پیوند با بودیسم مهایانه
از مهم‌ترین یافته‌های مرتبط با جتانا‌رامایا، صفحات طلایی حاوی تصاویری از بودیستوه‌ها و بخش‌هایی از متن «سوترای پرجنیه‌پارامیتا» است؛ یکی از متون مهم بودیسم مهایانه.
این صفحات که اکنون در موزه ملی کلمبو نگهداری می‌شوند، به زبان سانسکریت و با استفاده از گونه‌ای خط باستانی محلی نوشته شده‌اند. وجود چنین آثاری شواهد مادی ارزشمندی از حضور اندیشه‌های مهایانه در سریلانکای باستان فراهم می‌کند.
یافته‌ها همچنین می‌توانند نشان دهند که جتاوانا تنها یک مرکز مذهبی محلی نبود و با شبکه‌های مذهبی و تجاری گسترده‌تری در هند و دیگر مناطق ارتباط داشت.
اسراری که هنوز حل نشده‌اند
بخش بالایی جتانا‌رامایا نیز پرسش‌های زیادی برای پژوهشگران ایجاد کرده است. بر اساس برخی روایت‌های تاریخی، زمانی سنگی شبیه الماس در رأس بنا قرار داشت که احتمالا برای دفع صاعقه در جریان باران‌های موسمی به کار می‌رفت.
شکل مناره بالایی نیز با نمونه‌های معمول استوپاها تفاوت‌هایی دارد و ظاهر آن به برج شباهت پیدا می‌کند. برخی پژوهشگران احتمال داده‌اند که این ویژگی می‌تواند تحت تأثیر فناوری‌های رومی یا مدیترانه‌ای شکل گرفته باشد؛ فناوری‌هایی که از طریق شبکه‌های تجاری اقیانوس هند به جنوب آسیا می‌رسیدند.
با این حال، هنوز نمی‌توان درباره منشأ دقیق این ویژگی‌ها با قطعیت سخن گفت. حتی درباره برخی جزئیات ظاهری بنا نیز اطلاعات کافی وجود ندارد. برای نمونه، بخش‌هایی از نقش‌های تزئینی مربوط به ناگا، موجودی اسطوره‌ای با ظاهر مار یا کبرا، همچنان در پایه استوپا دیده می‌شود، اما نحوه اتصال برخی از این تزئینات به ساختار اصلی مشخص نیست.
جتانا‌رامایا و رقبای مذهبی آن
در نزدیکی جتانا‌رامایا، استوپای معروف «رووان‌ولی‌سایا» قرار دارد که امروزه اهمیت مذهبی بیشتری برای مردم سریلانکا دارد. گفته می‌شود بخشی از بقایای بودا در این بنا نگهداری می‌شود و همچنان یکی از مهم‌ترین مقاصد زیارتی کشور به شمار می‌رود.
رووان‌ولی‌سایا در شکل اولیه خود از جتانا‌رامایا کوچک‌تر بود، اما برخلاف رقیب عظیم خود در طول زمان به‌طور مداوم نگهداری شد. ارتفاع کنونی آن به بیش از ۱۰۰ متر می‌رسد؛ بنابراین اکنون از جتانا‌رامایای کوتاه‌شده بلندتر است.
این دو بنا در واقع دو مسیر متفاوت را در تاریخ معماری و مذهب سریلانکا نشان می‌دهند. جتانا‌رامایا نمادی از جسارت معماری و تنش‌های مذهبی دوره خود است، در حالی که رووان‌ولی‌سایا بیش از هر چیز تداوم سنت زیارت و عبادت را نمایندگی می‌کند.
آخرین استوپای غول‌پیکر
شاید یکی از جالب‌ترین ویژگی‌های جتانا‌رامایا این باشد که ساخت بنایی در مقیاس مشابه آن دیگر تکرار نشد. برای نزدیک به ۷۰۰ سال پس از تکمیل این استوپا، در سریلانکا بنایی با ابعاد قابل مقایسه ساخته نشد.
استوپاهای بعدی در سریلانکا و دیگر بخش‌های جنوب و جنوب‌شرق آسیا همچنان از فرم گنبدی مشابه استفاده کردند، اما هیچ‌کدام در همان مقیاس عظیم جتانا‌رامایا ساخته نشدند.
جتانا‌رامایا امروز تنها بقایای یک بنای مذهبی باستانی نیست؛ بلکه سندی از توانایی جامعه‌ای است که توانست نیروی انسانی، مصالح، دانش مهندسی و باورهای مذهبی را برای ساخت یکی از عظیم‌ترین سازه‌های جهان باستان کنار هم قرار دهد.
این سازه که زمانی حدود ۱۲۲ متر ارتفاع داشت، پس از نزدیک به ۱۷ قرن و با وجود فروپاشی بخش‌هایی از آن، هنوز در آنورادهاپورا پابرجاست؛ یادگاری عظیم از دوره‌ای که معماران و سازندگان سریلانکا، یکی از بزرگ‌ترین بناهای آجری تاریخ بشر را از خاک و آجر و با تکیه بر دانش مهندسی خود ساختند.