۶ آتشفشان خطرناک جهان که دانشمندان لحظه‌به‌لحظه رصد می‌کنند

آتشفشان‌ها می‌توانند جریان‌های گدازه، ابرهای خاکستر، گازهای سمی، جریان‌های آذرآواری، لاهار و خطرهای دیگری ایجاد کنند. میزان خطر یک آتشفشان فقط به قدرت انفجار آن بستگی ندارد؛ جمعیت، شهرها و زیرساخت‌هایی که در اطراف آن قرار گرفته‌اند نیز نقش مهمی دارند. سازمان زمین‌شناسی ایالات متحده آمریکا برای ارزیابی آتشفشان‌های این کشور، سامانه‌ای برای رتبه‌بندی خطر دارد که هم ویژگی‌های آتشفشان و هم میزان قرار گرفتن مردم و زیرساخت‌ها در معرض خطر را در نظر می‌گیرد. (MEKRA)

در نقاط مختلف جهان، برخی آتشفشان‌ها به‌دلیل فعالیت مکرر و جمعیت زیاد اطرافشان اهمیت ویژه‌ای دارند. در مقابل، بعضی دیگر ممکن است به‌ندرت فوران کنند، اما توان ایجاد فوران‌های بسیار بزرگ را داشته باشند. همین تفاوت‌ها باعث شده است دانشمندان آتشفشان‌های مختلف را با توجه به ویژگی‌های منحصربه‌فردشان به‌طور مداوم زیر نظر بگیرند.

کیلاویا در هاوایی یکی از فعال‌ترین و دقیق‌ترین آتشفشان‌های تحت نظارت جهان محسوب می‌شود. سازمان زمین‌شناسی آمریکا خطر بالقوه آن را در سطح «بسیار بالا» ارزیابی کرده است؛ رتبه‌ای که علاوه بر فعالیت آتشفشانی، شرایط جمعیتی اطراف آن را نیز در نظر می‌گیرد.

کیلاویا یک آتشفشان سپری است و ماگمای بازالتی دارد. فوران‌های آن اغلب به شکل جریان‌های گدازه و فواره‌های آتشفشانی رخ می‌دهند و معمولا با انفجارهای عظیم برخی آتشفشان‌های چینه‌ای تفاوت دارند. بااین‌حال، رفتار کیلاویا می‌تواند در مدت کوتاهی تغییر کند و به همین دلیل پایش مداوم آن اهمیت زیادی دارد. دانشمندان با بررسی تغییر شکل زمین، زمین‌لرزه‌ها و میزان گازهای آتشفشانی تلاش می‌کنند وضعیت بخش‌های زیرین آتشفشان را بهتر درک کنند.

سنت هلن در ایالت واشنگتن در سال ۱۹۸۰ قدرت انفجاری خود را به شکلی فاجعه‌بار نشان داد. فوران بزرگ آن بخشی از کوه را تخریب کرد و انفجاری جانبی و ویرانگر به وجود آورد. در این حادثه ۵۷ نفر جان خود را از دست دادند و شناخت دانشمندان از خطرهای آتشفشانی در آمریکا تغییر کرد.

سنت هلن همچنان یک آتشفشان فعال محسوب می‌شود و دانشمندان تغییرات آن را از طریق بررسی زمین‌لرزه‌ها، تغییر شکل زمین و نشانه‌های دیگر فعالیت آتشفشانی دنبال می‌کنند. سابقه این آتشفشان نشان می‌دهد که برای ارزیابی خطر نمی‌توان فقط به فعالیت ظاهری آن در یک مقطع زمانی توجه کرد. آتشفشانی که مدتی آرام به نظر می‌رسد، ممکن است همچنان توان ایجاد فوران‌های انفجاری قدرتمند را داشته باشد.

کوه رینیر در ایالت واشنگتن شرایط متفاوتی دارد. بخش‌های وسیعی از این کوه را یخچال‌ها و برف پوشانده‌اند و همین موضوع می‌تواند در زمان فوران یا وقوع رانش زمین، خطر دیگری ایجاد کند. ذوب یا جابه‌جایی حجم زیادی از برف و یخ می‌تواند به شکل لاهار درآید؛ جریانی سریع از آب، گل و مواد آتشفشانی که قادر است مسافت زیادی را در پایین‌دست طی کند.

به همین دلیل، خطر رینیر فقط به محدوده نزدیک دهانه آتشفشان محدود نمی‌شود و جوامعی که در مسیر جریان‌های احتمالی قرار دارند نیز ممکن است تحت تأثیر قرار بگیرند. موقعیت این کوه در نزدیکی مناطق پرجمعیت شمال‌غرب اقیانوس آرام، اهمیت پایش مداوم آن را بیشتر کرده است. دانشمندان در بررسی رینیر هم‌زمان ویژگی‌های آتشفشانی و پیامدهای قرار گرفتن یک کوه یخچالی در نزدیکی مناطق مسکونی را در نظر می‌گیرند.

یلواستون بیشتر به‌خاطر دهانه آتشفشانی عظیم و فوران‌های بسیار بزرگ گذشته خود شناخته می‌شود. بااین‌حال، سابقه فوران‌های عظیم این منطقه نباید با این تصور اشتباه گرفته شود که یک فوران فاجعه‌بار در آینده نزدیک اتفاق خواهد افتاد.

رصدخانه آتشفشان یلواستون زمین‌لرزه‌ها، تغییر شکل سطح زمین، فعالیت‌های گرمابی و نشانه‌های دیگر را به‌طور مداوم بررسی می‌کند. یلواستون در گذشته زمین‌شناسی فوران‌های بسیار بزرگی داشته است، اما چنین رویدادهایی در مقیاس زمانی زمین‌شناسی رخ می‌دهند. بنابراین، وجود یک دهانه آتشفشانی بزرگ به‌تنهایی به معنای نزدیک بودن یک فوران فاجعه‌بار نیست. پایش مداوم به دانشمندان کمک می‌کند تغییرات طبیعی سامانه آتشفشانی را از نشانه‌هایی که می‌توانند بیانگر افزایش فعالیت باشند، تشخیص دهند.

آتشفشان وزوو در ایتالیا با فورانی که در سال ۷۹ میلادی شهرهای پمپئی و هرکولانیوم را زیر خاکستر و مواد آتشفشانی مدفون کرد، شهرت جهانی دارد. قرار گرفتن این آتشفشان در نزدیکی منطقه شهری پرجمعیت ناپل باعث شده است که از نظر برنامه‌ریزی برای مقابله با بلایای طبیعی اهمیت ویژه‌ای داشته باشد.

وزوو در حال حاضر فوران نمی‌کند، اما همچنان یک آتشفشان فعال است و به‌طور مداوم تحت نظارت قرار دارد. فوران تاریخی آن نشان می‌دهد که ارزیابی خطر آتشفشانی فقط به قدرت فوران مربوط نمی‌شود. یک فوران نه‌چندان بزرگ در نزدیکی یک منطقه پرجمعیت می‌تواند پیامدهای انسانی بسیار بیشتری از فورانی بسیار بزرگ در منطقه‌ای دورافتاده داشته باشد.

آتشفشان مراپی در اندونزی یکی از فعال‌ترین آتشفشان‌های این کشور است و در طول تاریخ ثبت‌شده بارها فوران کرده است. خطرهای مرتبط با آن شامل گنبدهای گدازه، جریان‌های آذرآواری، خاکستر و لاهار می‌شود.

ساکنان مناطق دامنه مراپی به‌دلیل تغییر سریع فعالیت آتشفشان، به سامانه‌های تخلیه اضطراری و شبکه‌های پایش وابسته هستند. مراپی نمونه‌ای از آتشفشان‌هایی است که نمی‌توان خطر آن‌ها را با یک شاخص واحد مشخص کرد. دانشمندان هنگام ارزیابی وضعیت آن، سابقه فوران‌ها، فعالیت لرزه‌ای، تغییر شکل زمین، انتشار گازها و موقعیت مناطق مسکونی را هم‌زمان بررسی می‌کنند.

خطرناک‌ترین آتشفشان جهان لزوما آتشفشانی نیست که توانایی بزرگ‌ترین فوران را دارد. دانشمندان برای ارزیابی خطر، ویژگی‌های آتشفشان و میزان قرار گرفتن مردم در معرض خطر را در کنار یکدیگر بررسی می‌کنند. یک آتشفشان دورافتاده ممکن است توان ایجاد فورانی بسیار قدرتمند داشته باشد، اما در مقایسه با آتشفشانی کوچک‌تر که در کنار یک شهر پرجمعیت قرار گرفته است، قربانیان کمتری به دنبال داشته باشد.

سامانه ارزیابی خطر آتشفشان‌های سازمان زمین‌شناسی آمریکا نیز عوامل مختلفی را در رتبه‌بندی آتشفشان‌ها در نظر می‌گیرد. چنین ارزیابی‌هایی به مسئولان کمک می‌کنند منابع لازم برای پایش، آمادگی و برنامه‌ریزی اضطراری را در اولویت قرار دهند. در نهایت، خطر آتشفشانی حاصل ترکیبی از ویژگی‌های زمین‌شناختی، نوع فوران، زیرساخت‌ها، جمعیت و توانایی جوامع برای واکنش به نشانه‌های هشدار است.

رصدخانه‌های آتشفشانی امروزی از ابزارهای مختلفی مانند لرزه‌سنج، سامانه‌های موقعیت‌یابی، رادارهای ماهواره‌ای، تجهیزات اندازه‌گیری گاز، دوربین‌های حرارتی و فناوری‌های دیگر برای بررسی تغییرات درون و اطراف آتشفشان‌ها استفاده می‌کنند.

هیچ فناوری‌ای نمی‌تواند مانع وقوع فوران شود، اما پایش مداوم می‌تواند زمانی که رفتار یک آتشفشان تغییر می‌کند، هشدارهای ارزشمندی در اختیار دانشمندان قرار دهد. آن‌ها مشاهدات جدید را با رفتار گذشته هر آتشفشان مقایسه می‌کنند تا مشخص شود فعالیت آن در حال افزایش است یا تغییرات ایجادشده در محدوده طبیعی قرار دارند. هدف اصلی، پیش‌بینی دقیق تک‌تک فوران‌ها نیست؛ بلکه شناسایی تغییرات مهم در سریع‌ترین زمان ممکن است تا مسئولان فرصت صدور هشدار و تخلیه مناطق در معرض خطر را داشته باشند.