قدیمی‌ترین موزه‌های جهان؛ از رم باستان تا قاهره امروز

به نقل از thecollector؛ مدت‌ها پیش از آنکه موزه‌ها به مقصدی برای گذراندن آخر هفته‌های بارانی تبدیل شوند، آن‌ها مکان‌هایی برای کنترل و اقتدار بودند. آثار توسط پاپ‌ها، پادشاهان، دانشمندان و دولت‌های شهری گردآوری می‌شد و همین نهادها تعیین می‌کردند چه چیزی ارزش نگهداری دارد و مهم‌تر از آن، چه کسانی اجازه دیدن آن را دارند. دسترسی عمومی بعدها و اغلب هم‌زمان با باز شدن ساختمان‌های دولتی به روی مردم شکل گرفت. امروز اگر از قدیمی‌ترین موزه‌های جهان بازدید کنید، وارد فضاهای خالی و مدرن نمی‌شوید؛ بلکه در حال عبور از مکان‌هایی هستید که قرن‌ها تاریخ شگفت‌انگیز را در خود حمل می‌کنند.

موزه‌های کاپیتولین رم که اغلب به‌عنوان قدیمی‌ترین موزه‌های جهان شناخته می‌شوند، در سال ۱۴۷۱ و پس از تصمیمی صریح از سوی پاپ سیکستوس چهارم (مشهور به دوران تفتیش عقاید) شکل گرفتند. این روحانی پیشرو مجموعه‌ای از مجسمه‌های برنزی باستانی، از جمله «گرگ کاپیتولین»، را به شهر رم واگذار کرد و کنترل آثار ارزشمند را از کلیسا به نهادهای شهری منتقل ساخت.

این مجسمه‌ها در ساختمان‌هایی قرار گرفتند که برای اداره امور شهری رم استفاده می‌شدند و همین فضای ترکیبی امروز یکی از جذابیت‌های مهم آن است. بازدیدکنندگان در تالارهایی قدم می‌زنند که برای مقامات رسمی طراحی شده بود و مجسمه‌های باشکوه امپراتورها و خدایان در همان فضاهایی قرار گرفته‌اند که روزی محل گردهمایی آنان بوده است.

موزه‌های واتیکان در سال ۱۵۰۶ بنیان‌گذاری شدند، زمانی که پاپ ژولیوس دوم مجموعه تازه‌کشف‌شده «گروه لائوکئون» را در واتیکان به نمایش گذاشت. این مجسمه در رم کشف شده بود و بلافاصله توجه هنرمندان و پژوهشگران را جلب کرد.

در دو قرن بعد، پاپ‌ها به‌طور مداوم مجسمه‌ها، نقاشی‌ها، دست‌نوشته‌ها و اشیای علمی را به مجموعه افزودند. با این حال، دسترسی همچنان بسیار محدود بود و بازدیدکنندگان اولیه معمولا دانشمندان یا دیپلمات‌ها بودند. دسترسی عمومی به‌تدریج گسترش یافت، اما مفهوم اولیه انحصار همچنان تا حدی باقی مانده است. با توجه به اینکه امروز هم ورود به موزه‌های واتیکان می‌تواند ساعت‌ها زمان ببرد، این نوع نگاه قدیمی چندان هم از بین نرفته است.

بازدید از «نگارخانه نقشه‌ها» در حیاط بلودر را از دست ندهید؛ جایی که مجموعه‌ای از نقشه‌های توپوگرافی دقیق وجود دارد که ایتالیای متحد را حدود ۳۰۰ سال پیش از اتحاد واقعی آن نشان می‌دهد.

ساخت گالری اوفیتزی (به معنای «دفاتر» در زبان ایتالیایی) در سال ۱۵۶۰ آغاز شد و به دستور کوزیمو اول دِ مدیچی برای استقرار قضات فلورانس ساخته شد. نقاشی‌هایی که بعدها در طبقات بالا و راهروها قرار گرفتند، بسیار دیرتر اضافه شدند.

این آثار نشان‌دهنده حمایت و نفوذ خاندان مدیچی بودند و زمانی که این خاندان در سال ۱۷۳۷ منقرض شد، آنا ماریا لوئیزا دِ مدیچی مجموعه را با یک شرط محکم به شهر واگذار کرد: اینکه هرگز از فلورانس خارج نشود. همین بند ساده، یک خاندان قدرتمند را به نهادی دائمی در تاریخ عمومی و تاریخ ایتالیا تبدیل کرد.

موزه آشمولین در سال ۱۶۸۳ افتتاح شد و اغلب به‌عنوان نخستین موزه عمومی ساخته‌شده با هدف مشخص شناخته می‌شود. این موزه بر پایه مجموعه «الیاس اشمول»، دانشمند و مجموعه‌داری شکل گرفت که علاقه‌اش از سکه‌های باستانی تا نمونه‌های گیاه‌شناسی را در بر می‌گرفت.

آنچه آشمولین را متفاوت می‌کرد، ارتباط آن با دانشگاه آکسفورد بود. اشیا در آن طبقه‌بندی و برای آموزش و پژوهش استفاده می‌شدند و برچسب‌های اولیه آن بر طبقه‌بندی، زمینه و مقایسه تمرکز داشتند.

لوور یکی از قدیمی‌ترین موزه‌های جهان است، اما هنوز هم گاهی تیتر خبرها را به خود اختصاص می‌دهد. خود ساختمان در طول تاریخ بارها هویت خود را تغییر داده است؛ از دژ قرون‌وسطایی به اقامتگاه سلطنتی، سپس موزه و حتی صحنه یکی از معروف‌ترین سرقت‌های هنری جهان.

تصمیم تبدیل آن به موزه یک بیانیه سیاسی آگاهانه بود، در دورانی که تماشای آثار هنری فقط در اختیار سلطنت بود. در قالب یک حرکت نمادین، این مجموعه مصادره شد و نهایتاً به مردم فرانسه واگذار گردید. لوور همچنان در فرانسه جایگاهی مقدس دارد و نمادی از یکی از مهم‌ترین دوره‌های تاریخی این کشور محسوب می‌شود.

موزه پرادو در سال ۱۸۱۹ افتتاح شد و از مجموعه‌های سلطنتی اسپانیا، که بسیاری از آن‌ها در دوره هابسبورگ گردآوری شده بودند، استفاده کرد. از ابتدا هدف آن یک موزه عمومی بود، اما محتوای آن همچنان به فرهنگ دربار وابسته باقی ماند. مجموعه‌های آن شامل صدها سال هنر نفیس است و علاوه بر اینکه یکی از قدیمی‌ترین موزه‌های جهان است، یکی از معتبرترین موزه‌های اروپا نیز محسوب می‌شود.

این موزه در سال ۱۸۰۷ به‌طور رسمی تاسیس شد و پایه آن مجموعه‌های سلطنتی و تحقیقات باستانی بود. بنیان‌گذاران آن بیشتر به شیوه زندگی مردم علاقه داشتند تا صرفا دارایی نخبگان، و این موضوع به‌وضوح در مجموعه‌ها دیده می‌شود.

این موزه آثار پیشاتاریخ، قرون وسطی و مردم‌نگاری را برای توضیح تجارت و ساختارهای اجتماعی در دوره‌های مختلف گردآوری کرد. این رویکرد به شکل‌گیری باستان‌شناسی به‌عنوان یک رشته نظام‌مند کمک کرد و تمرکز موزه‌ها را از شاهکارهای فردی به سمت درک فعالیت‌های طولانی‌مدت انسانی تغییر داد.

موزه بریتانیا در سال ۱۷۵۳ تاسیس شد و در سال ۱۷۵۹ به روی عموم باز شد. مجموعه اولیه آن از «سر هانس اسلون» به دست آمد؛ کسی که دیدگاه‌های عصر روشنگری را دنبال می‌کرد و معتقد بود گردآوری دانش از فرهنگ‌های مختلف کاملاً مشروع است.

در ادامه، هم‌زمان با گسترش امپراتوری بریتانیا، مجموعه‌های موزه از طریق اکتشافات، دیپلماسی و اداره استعماری رشد چشمگیری پیدا کرد. این تاریخچه «هرچه پیدا شد، متعلق به ماست» هنوز هم در گستره عظیم آثار آن از سراسر جهان قابل مشاهده است و همچنان موضوع بحث درباره مالکیت و بازگرداندن آثار است.

این موزه در سال ۱۸۹۱ افتتاح شد تا مجموعه‌های خاندان هابسبورگ را که طی قرن‌ها گردآوری شده بود، در خود جای دهد. نقاشی‌ها، آثار باستانی و هنرهای تزئینی آن از طریق ارث، حمایت مالی و گسترش سرزمینی جمع‌آوری شده بودند.

باز شدن این مجموعه به روی عموم، هم‌زمان با تغییرات گسترده در اروپا بود؛ زمانی که امپراتوری‌ها به‌تدریج مجموعه‌های خصوصی را به نهادهای ملی تبدیل کردند تا فشار عمومی و درخواست اصلاحات را کاهش دهند.

موزه مصر در سال ۱۹۰۲ افتتاح شد، پس از دهه‌ها نگرانی درباره خروج سریع آثار باستانی مصر به سمت اروپا. در آغاز، باستان‌شناسی اغلب در خدمت مجموعه‌داران خارجی بود و این موزه تلاشی برای حفظ آثار در کشور مبدا به شمار می‌رفت.

برای بخش بزرگی از قرن بیستم، این موزه میزبان مهم‌ترین آثار مصر باستان بود و نقش مهمی در شکل‌دهی به تصویر جهانی از مصر باستان داشت. موزه بزرگ مصر در نزدیکی جیزه به‌تدریج از سال ۲۰۲۳ در قالب افتتاح‌های مرحله‌ای معرفی شده است، هرچند موزه اصلی سال ۱۹۰۲ در میدان تحریر همچنان فعال است. با وجود اینکه ساختمان جدید است، مجموعه و تاریخ نهادی آن به اوایل قرن بیستم بازمی‌گردد، بنابراین جایگاه آن در این فهرست کاملا موجه است.