مجموعه‌ای تاریخی با ریشه در قرن هفدهم، در طرح بازسازی موزه فرهنگ باسک در بیلبائو با سازمان‌دهی تازه و استفاده از مصالح سنتی احیا می‌شود.
موزه فرهنگ باسک در شهر بیلبائو اسپانیا، در مجموعه‌ای تاریخی با پیشینه‌ای متعلق به قرن هفدهم قرار دارد. طرح بازسازی این مجموعه، فراتر از مرمت ساختمان‌ها پیش می‌رود و با بازآرایی فضاها، ایجاد ارتباط میان بخش‌های مختلف و استفاده از مصالحی مانند سنگ، چوب و فولاد، معماری را به بخشی از روایت فرهنگ باسک تبدیل می‌کند. هدف پروژه، حفظ هویت تاریخی مجموعه و هماهنگ‌کردن آن با نیازهای امروزی یک موزه عمومی است. (ArchDaily)
از مدرسه یسوعی‌ها تا موزه فرهنگ باسک
ریشه‌های مجموعه ساختمانی موزه به سال ۱۶۰۰ بازمی‌گردد؛ زمانی که نخستین مدرسه یسوعی‌ها در بیلبائو شکل گرفت. این مجموعه در طول قرن‌ها تغییرات بسیاری را تجربه کرد و برای کاربری‌های مختلف توسعه یافت. در سال ۱۷۱۱، بخشی از ساختمان به آسایشگاه اختصاص پیدا کرد و در دهه‌های بعد، ساخت طبقه سوم مدرسه شهری، ایجاد موزه باستان‌شناسی و مردم‌شناسی باسک در سال ۱۹۱۴ و استفاده از بخش‌هایی از مجموعه به‌عنوان دادگاه شهری، شکل بنا را تغییر دادند.
در دهه‌های بعد نیز عملیات مرمت و بازسازی ادامه یافت. مرمت صومعه مجموعه در سال ۱۹۷۶، بازسازی ساختمان میدان اونامونو در سال‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۸۶ و نصب سقف شیشه‌ای روی حیاط مرکزی در سال ۲۰۱۸ از جمله این اقدامات بودند. در سال ۲۰۲۰ نیز با خرید ساختمان خیابان کورتسه، روند آماده‌سازی طرح نهایی بازسازی آغاز شد.
تغییرات پیاپی، درک ساختار اصلی مجموعه را دشوار کرده بود. مشکلات سازمان‌دهی فضاها و نارسایی‌های سازه‌ای و ساختمانی نیز بر پیچیدگی کار می‌افزودند. پروژه جدید با هدف بازگرداندن نظم تاریخی مجموعه و تطبیق آن با نیازهای موزه شکل گرفت.
پنج بخش ساختمانی با پنج کارکرد متفاوت
طرح بازسازی را دفتر معماری VAILLO + ARCHITECTS تهیه کرده است. معماران برای ایجاد انسجام در مجموعه، ساختار پنج بخش اصلی را بازآرایی کرده‌اند و میان آن‌ها ارتباط‌های تازه‌ای متناسب با کارکرد موزه به وجود آورده‌اند. این سازمان‌دهی از نقشه‌ای متعلق به سال ۱۸۶۷ الهام می‌گیرد؛ زمانی که مجموعه به‌عنوان خانه سلطنتی خیریه فعالیت می‌کرد.
در طرح جدید، هر بخش وظیفه مشخصی دارد. ساختمان ورودی اصلی به امور اداری و مدیریتی اختصاص یافته است. صومعه مجموعه محل نمایش دائمی آثار خواهد بود و ساختمان میدان اونامونو گالری‌های نمایشگاه موقت و مخزن قابل‌دسترسی آثار را در خود جای می‌دهد. ساختمان قدیمی آسایشگاه نیز روایت کلی فرهنگ باسک را از طریق فضاهای موضوعی و نمایشگاه‌های غوطه‌ورکننده ارائه می‌کند. بخش اصلی مسیرهای رفت‌وآمد هم کارکرد پیشین خود را حفظ می‌کند.
هم‌تراز کردن بخش‌های مختلف با ترازهای اصلی کف صومعه و بازگرداندن نظم فضایی تاریخی، به بازدیدکنندگان کمک می‌کند مجموعه را به‌صورت یکپارچه‌تر درک کنند.
نمای یکپارچه با اندود آهکی
یکی از اهداف اصلی پروژه، ایجاد هماهنگی بصری میان ساختمان‌هایی است که در دوره‌های مختلف ساخته یا تغییر داده شده‌اند. معماران برای دستیابی به این هدف، استفاده از اندود ملات آهکی را برای سطوح داخلی و نماها در نظر گرفته‌اند.
این انتخاب به شیوه سنتی پرداخت چنین بناهایی اشاره دارد؛ روشی که در آن معمولا بخش عمده سطوح پوشیده می‌شد و سنگ نمایان را برای نماها و عناصر مهم معماری نگه می‌داشتند. پرداخت آهکی، ضمن ایجاد ظاهری آرام و خنثی، به پیوند بصری میان بخش‌های مختلف مجموعه کمک می‌کند.
طرح بازسازی در عین حفظ ویژگی‌های تاریخی بنا، تلاش می‌کند آن را با هویت یک نهاد فرهنگی عمومی هماهنگ کند. معماران برای رسیدن به این هدف، رویکردی کلاسیک و کم‌پیرایه را در نظر گرفته‌اند که از سنت معماری رومی تأثیر می‌گیرد.
معماری با استعاره درختی زنده
در طرح موزه، میان معماری ساختمان و محتوای مردم‌شناختی نمایشگاه‌ها ارتباطی مفهومی شکل می‌گیرد. برنامه موزه‌شناسی از تعبیر «aretz bizia» به معنای «درخت زنده» الهام می‌گیرد؛ استعاره‌ای برای نمایش فرهنگ باسک به‌عنوان موجودیتی زنده و در حال رشد.
این ایده در سازمان‌دهی فضایی یکی از ساختمان‌های طولی مجموعه نیز دیده می‌شود. حجم اصلی بنا مانند تنه‌ای چوبی و سبک در نظر گرفته شده و خرپاهای چوبی سقف، نقش تاج درخت را تداعی می‌کنند. این ساختار به شیوه ساخت خانه‌های سنتی باسک، موسوم به «باسری»، و همچنین سنت کشتی‌سازی تاریخی این منطقه اشاره دارد.
در این رویکرد، عناصر سازه‌ای تنها نقش فنی ندارند؛ آن‌ها به ابزاری برای انتقال معنا تبدیل می‌شوند. بازدیدکننده می‌تواند از طریق شکل و جنس مصالح، بخشی از مفاهیم فرهنگی موردنظر موزه را درک کند.
سنگ، چوب و فولاد؛ مصالحی با معنای فرهنگی
پروژه با استفاده از مصالحی که در معماری و فرهنگ باسک جایگاه دارند، میان فضای نمایشگاه و هویت منطقه ارتباط برقرار می‌کند. سنگ، چوب و فولاد در کنار یکدیگر فضایی آرام و هماهنگ می‌سازند و در عین حال، هرکدام نقش مشخصی در بیان ایده معماری دارند.
در این مجموعه، فولاد سیاه برای مشخص‌کردن مسیرهای فضایی و ارتباطات نمایشگاهی به کار می‌رود؛ در مقابل، چوب به استعاره درخت و اجزای آن، از ریشه تا تنه و تاج، اشاره دارد. به این ترتیب، مصالح علاوه بر کاربرد سازه‌ای و اجرایی، به بخشی از زبان بصری موزه تبدیل می‌شوند.
طرح بازسازی موزه فرهنگ باسک می‌کوشد گذشته تاریخی ساختمان را حفظ کند و در عین حال، تجربه‌ای منسجم‌تر برای بازدیدکنندگان بسازد. در این پروژه، معماری صرفا ظرفی برای نگهداری آثار نیست؛ بلکه خود به بخشی از روایت فرهنگ، تاریخ و شیوه زندگی مردم باسک تبدیل می‌شود.