یک جزیره تازه در بخش شمالی دریای خزر ظاهر شده است؛ اتفاقی که نشانه‌ای آشکار از عقب‌نشینی آب در کم‌عمق‌ترین بخش این دریا محسوب می‌شود.
به نقل از یورونیوز، یک جزیره تازه در بخش شمالی دریای خزر یا کاسپین و در نزدیکی جزیره کولالی در قزاقستان ظاهر شده است. این جزیره یکی از چندین محدوده خشکی است که در سال‌های اخیر با پایین رفتن سطح آب از زیر آب بیرون آمده‌اند. پژوهشگران می‌گویند ادامه این روند می‌تواند چهره سواحل خزر و زیستگاه گونه‌های جانوری آن را تغییر دهد.
فعال محیط‌زیست و داوطلبی به نام دانیار آکیمژانوف که در بررسی هوایی اخیر منطقه حضور داشت، این جزیره جدید را شناسایی کرد. به گفته او، جزیره تازه کوچک است؛ اما نمونه‌ای است از تغییراتی که طی چند سال اخیر در شمال خزر رخ داده‌اند.
آکیمژانوف می‌گوید طی چهار تا پنج سال گذشته چندین جزیره جدید را در این بخش از خزر ثبت کرده است. برخی از آن‌ها حدود یک کیلومتر طول و ۲۰۰ تا ۳۰۰ متر عرض دارند.
جزیره‌های تازه خزر چگونه ظاهر می‌شوند؟
بخش شمالی و شمال‌شرقی دریای خزر کم‌عمق‌ترین قسمت این پهنه آبی محسوب می‌شود. عمق آب در بسیاری از نقاط ساحلی قزاقستان تنها حدود سه تا ۶ متر است؛ بنابراین حتی کاهش چند متری سطح آب می‌تواند مناطق گسترده‌ای از بستر دریا را نمایان کند.
پژوهشگران موسسه تحقیقات دریای خزر در قزاقستان نیز پیش‌بینی می‌کنند با ادامه کاهش سطح آب، مناطق بیشتری از بستر دریا آشکار شوند. با این حال، همه این مناطق لزوما به جزیره‌های دائمی تبدیل نخواهند شد.
دوام هر محدوده تازه نمایان‌شده به عواملی مانند شکل بستر دریا، موج‌ها، تغییرات ناشی از باد و روند آینده سطح آب خزر بستگی دارد.
برخی از این جزیره‌ها خیلی زود به زیستگاه جانوران تبدیل شده‌اند. آکیمژانوف می‌گوید خودش یک گراز وحشی را روی یکی از جزیره‌های جدید دیده است. گرگ‌ها نیز در زمستان و هنگام یخ‌زدن آب می‌توانند خودشان را به برخی از این مناطق برسانند.
سطح آب خزر در سه دهه ۲٫۴۵ متر پایین رفته است
دریای خزر بزرگ‌ترین پهنه آب محصور در خشکی جهان است و میان ایران، قزاقستان، روسیه، جمهوری آذربایجان و ترکمنستان قرار دارد. بیش از ۸۰ درصد آب ورودی آن نیز از رود ولگا در روسیه تأمین می‌شود. با وجود نوسان طبیعی سطح آب خزر در دوره‌های مختلف، این دریا طی چند دهه اخیر روند نزولی داشته است.
بر اساس داده‌های اندازه‌گیری‌شده، سطح آب در بخش قزاقستان از منفی ۲۶٫۸۲ متر در سال ۱۹۹۶ به منفی ۲۹٫۲۷ متر در سال ۲۰۲۵ رسیده است؛ یعنی طی حدود سه دهه، ۲٫۴۵ متر کاهش یافته است.
این روند همچنان ادامه دارد. طبق داده‌های مؤسسه تحقیقات دریای خزر، میانگین سطح آب در ایستگاه پایش جزیره کولالی در ژوئیه ۲۰۲۶ به منفی ۲۹٫۴۲ متر رسید که پایین‌ترین میزان ثبت‌شده در دوره بررسی این ایستگاه محسوب می‌شود.
کاهش سطح آب در شمال‌شرق خزر اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا شیب بستر دریا در این منطقه بسیار ملایم است. در نتیجه، کاهش نسبتا اندک سطح آب می‌تواند خط ساحلی را در مسافت زیادی عقب براند.
بررسی‌های این مؤسسه نشان می‌دهد مساحت بخش مورد مطالعه در شمال‌شرق خزر که زیر آب قرار دارد، بین سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۵ حدود ۱۶ هزار و ۳۸۴ کیلومتر مربع کاهش یافته است.
چرا آب خزر عقب‌نشینی می‌کند؟
سطح دریای خزر در طول تاریخ بارها افزایش و کاهش داشته است. از دهه ۱۹۳۰ تا ۱۹۷۷، سطح آب حدود سه متر پایین رفت؛ اما در دو دهه بعد حدود ۲٫۵ متر افزایش پیدا کرد و سپس دوره دیگری از کاهش آغاز شد. با این حال، پژوهش‌های جدید نشان می‌دهند افزایش دمای منطقه و فعالیت‌های انسانی در کاهش‌های اخیر نقش دارند.
افزایش دما باعث بیشتر شدن تبخیر از سطح خزر شده و کاهش بارش نیز فشار بیشتری بر تراز آبی آن وارد کرده است. از سوی دیگر، سدها جریان رودخانه‌هایی را که به خزر می‌ریزند تنظیم می‌کنند و برداشت آب برای کشاورزی و سایر مصارف نیز میزان آبی را که در نهایت به دریا می‌رسد، کاهش می‌دهد.
بخش عمده این نگرانی متوجه شمال خزر است؛ جایی که آب کم‌عمق‌تر است و تغییر سطح آب سریع‌تر خود را در شکل ساحل و مساحت پهنه آبی نشان می‌دهد.
عقب‌نشینی خزر برای فک‌های خزری خبر خوبی نیست
کاهش سطح آب تنها ظاهر سواحل را تغییر نمی‌دهد و حیات جانوران منطقه نیز تحت تاثیر آن قرار گرفته است. یکی از مهم‌ترین گونه‌های در معرض خطر، فک خزری است؛ پستانداری که فقط در دریای خزر زندگی می‌کند.
جمعیت این گونه طی حدود یک قرن از نزدیک به یک میلیون به حدود ۱۰۰ هزار رأس کاهش یافته است. عقب‌نشینی آب نیز اکنون زیستگاه‌هایی را که فک‌ها برای استراحت فصلی از آن‌ها استفاده می‌کنند، تغییر می‌دهد.
به گفته عسل بایمکانوا، پژوهشگر فک‌های خزری، مساحت جزیره‌هایی که این جانوران برای استراحت به آن‌ها می‌روند، از سال ۱۹۹۵ بیش از ۱۵ برابر کاهش یافته است.
پژوهشگران در سال ۲۰۲۱ در یکی از جزیره‌های کوچک تازه‌شکل‌گرفته که «نیو دورنف» نام داشت، اقامت کردند و هزاران فک را در آنجا مشاهده کردند. وقتی در سال ۲۰۲۳ به منطقه بازگشتند، جزیره به شکل قابل‌توجهی بزرگ‌تر شده بود و گاهی حتی خودرو می‌توانست به آن برسد. این جزیره بعدها به خشکی اصلی متصل شد.
اتصال جزیره به ساحل باعث شد فک‌ها یکی از زیستگاه‌های جداافتاده خود را از دست بدهند. بایمکانوا می‌گوید فک‌ها به جزیره‌ای جدا از خشکی نیاز دارند و با از بین رفتن این جدایی، دیگر نمی‌توانند مانند گذشته از آن استفاده کنند.
یخ‌های نازک‌تر، تهدید دیگری برای فک‌ها
عقب‌نشینی خزر فک‌ها را به سمت مناطق غربی‌تر نیز می‌راند؛ مناطقی که فعالیت انسانی بیشتری دارند و ماهیگیری، کشتیرانی، گردشگری و فعالیت‌های نفت و گاز در آن‌ها جریان دارد.
گرم‌تر شدن زمستان‌ها نیز مشکل دیگری ایجاد کرده است. فک‌های خزری برای زایمان به یخ‌های زمستانی وابسته‌اند، اما افزایش دما باعث می‌شود سطح یخ نازک‌تر و ناپایدارتر شود. برای توله‌فک‌های تازه متولدشده، نبود پوشش یخی پایدار می‌تواند شانس زنده ماندن را به‌شدت کاهش دهد.
کاهش سطح آب همچنین تالاب‌های منطقه را تحت تأثیر قرار می‌دهد و می‌تواند در آینده مشکلات بیشتری برای شیلات، بنادر، کشتیرانی و زیرساخت‌های ساحلی ایجاد کند.
آیا خزر به سرنوشت آرال دچار می‌شود؟
بیشتر مدل‌های اقلیمی پیش‌بینی می‌کنند سطح آب دریای خزر در قرن بیست‌ویکم همچنان کاهش پیدا کند؛ با این حال، میزان دقیق این کاهش هنوز مشخص نیست.
بر اساس یکی از مدل‌های پژوهشی، در یک سناریوی میانی اقلیمی ممکن است سطح آب خزر تا پایان قرن حدود هشت متر کاهش پیدا کند. البته نتایج مدل‌های مختلف تفاوت قابل‌توجهی با یکدیگر دارند. در صورت کاهش پنج‌متری سطح آب، ممکن است حدود ۷۷ هزار کیلومتر مربع از بستر شمال خزر نمایان شود.
با این حال، کل دریای خزر در معرض خشک‌شدن مشابه دریاچه آرال قرار ندارد. بخش‌های مرکزی و جنوبی خزر عمق بسیار بیشتری دارند و آسیب‌پذیری آن‌ها در برابر کاهش سطح آب با شمال دریا یکسان نیست.
به گفته سیفان کوریچ، پژوهشگر اقلیم و آب در دانشگاه آلاباما، بخش شمالی خزر حدود یک‌چهارم تا یک‌سوم کل پهنه آبی را تشکیل می‌دهد و احتمال دارد این بخش در صورت ادامه روند فعلی با شرایطی مشابه آرال روبه‌رو شود.
آینده خزر اما کاملا از پیش تعیین نشده است. پژوهش‌های کوریچ نشان می‌دهد برداشت آب توسط انسان می‌تواند در برخی سناریوها کاهش سطح آب را تا هفت متر بیشتر کند.
در همین حال، کشورهای حاشیه خزر در حال بررسی راهکارهایی برای مدیریت بهتر منابع آب، پایش تغییرات سطح دریا و سازگاری با پیامدهای آن هستند. قزاقستان نیز پیشنهاد ایجاد برنامه‌ای مشترک برای حفاظت از منابع آبی خزر را مطرح کرده است.
پنج کشور ساحلی خزر همچنین در قالب برنامه اقدام ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۶ کنوانسیون تهران، روی پایش وضعیت دریا، بررسی پیامدهای تغییر سطح آب و تدوین اقدامات سازگاری کار می‌کنند. پژوهشگران تأکید دارند که با توجه به مشترک بودن این پهنه آبی، مدیریت آینده آن بدون همکاری هر پنج کشور امکان‌پذیر نخواهد بود.