راز بزرگ مهاجرت شاهین‌ها بعد از ۲۰ سال فاش شد؛ شهری که آسمانش سیاه می‌شود

سال‌ها بود که دانشمندان می‌دانستند شاهین‌های پاسرخ هر زمستان اروپا و آسیای مرکزی را ترک می‌کنند و راهی آفریقا می‌شوند، اما هیچ‌کس نمی‌دانست مقصد نهایی این پرندگان کجاست. این معما نزدیک به دو دهه ادامه داشت تا ردیاب‌های ماهواره‌ای سرنخی غیرمنتظره به دست دادند؛ سرنخی که پژوهشگران را به نقطه‌ای کوچک در آنگولا رساند. (National Geographic)

آن‌ها در آنجا با صحنه‌ای روبه‌رو شدند که انتظارش را نداشتند؛ صدها هزار شاهین که هم‌زمان از هر سو به سمت درختان هجوم می‌آوردند و آسمان را تیره می‌کردند. این محل که پژوهشگران آن را «فالکوپولیس» نامیده‌اند، امروز یکی از بزرگ‌ترین محل‌های شب‌مانی پرندگان شکاری در جهان به شمار می‌رود.

بیشتر پرندگان شکاری زندگی انفرادی را ترجیح می‌دهند، اما شاهین پاسرخ استثنا است. این پرنده کوچک که جثه‌ای نزدیک به دلیجه دارد، نه‌تنها به‌صورت دسته‌جمعی مهاجرت می‌کند، بلکه در فصل زادآوری نیز کلونی‌های بزرگی می‌سازد.

در این «شهرهای پرنده‌ای»، صدها جفت شاهین کنار هم زندگی می‌کنند، برای تصاحب لانه رقابت می‌کنند، از یکدیگر غذا می‌دزدند و حتی گاهی جوجه‌هایشان را به پرندگان دیگر می‌سپارند. همین رفتارهای پیچیده، این گونه را به یکی از جذاب‌ترین سوژه‌های پژوهش‌های رفتاری تبدیل کرده است.

پتر پالاتیتس، پرنده‌شناس مجارستانی که بیش از ۲۰ سال این گونه را مطالعه کرده است، این کلونی‌ها را «شهرهای فوق‌العاده شلوغ» توصیف می‌کند.

شاهین‌های پاسرخ لانه خودشان را نمی‌سازند. آن‌ها از لانه‌های متروک کلاغ زاغی استفاده می‌کنند، اما در دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ جمعیت این پرندگان به‌دلیل مبارزه گسترده با آن‌ها به‌عنوان آفت کشاورزی به شدت کاهش پیدا کرد.

کمبود لانه، جمعیت شاهین‌های پاسرخ را هم به حدود یک‌چهارم گذشته رساند. پالاتیتس در سال ۲۰۰۶ تصمیم گرفت هزاران جعبه لانه در نقاط مختلف مجارستان نصب کند. این طرح نتیجه داد و طی حدود یک دهه، جمعیت شاهین‌ها دو برابر شد. همین افزایش جمعیت فرصت تازه‌ای برای پاسخ دادن به پرسش قدیمی درباره مهاجرت آن‌ها فراهم کرد.

پژوهشگران بین سال‌های ۲۰۰۹ تا ۲۰۱۵، ۲۸ شاهین پاسرخ را به فرستنده‌های ماهواره‌ای مجهز کردند. داده‌های این ردیاب‌ها نشان داد پرندگانی که تنها ۱۱۰ تا ۲۰۰ گرم وزن دارند، می‌توانند مدیترانه و صحرای بزرگ آفریقا را در یک پرواز بدون توقف پنج‌روزه پشت سر بگذارند.

آن‌ها پس از حدود یک هفته و طی سفری نزدیک به ۱۰ هزار کیلومتر، به جنوب آفریقا می‌رسند و چند ماه را آنجا سپری می‌کنند. اما داده‌ها نکته عجیب دیگری هم داشتند؛ همه شاهین‌ها پیش از بازگشت به اروپا، از نقطه‌ای بسیار کوچک در مرکز آنگولا عبور می‌کردند.

پالاتیتس حدس می‌زد آن نقطه محل تجمع بزرگی از شاهین‌ها باشد، اما اثبات این فرضیه ساده نبود.

آنگولا هنوز با میراث جنگ داخلی طولانی خود دست‌وپنجه نرم می‌کند و هزاران هکتار از زمین‌هایش به مین آلوده است. سال‌ها اجازه خروج گروه پژوهشی از پایتخت صادر نشد تا اینکه در سال ۲۰۱۸، پالاتیتس با خوزه زکا آگوستینیو، متخصص مین‌زدایی و فعال محیط‌زیست آنگولایی، آشنا شد. او مجوزهای لازم را فراهم کرد و گروه پژوهشی سرانجام در مارس ۲۰۱۹ راهی استان هوامبو شد. تنها دو روز بعد، فرضیه پالاتیتس درست از آب درآمد.

گروه پژوهشی ناگهان با موجی از شاهین‌ها روبه‌رو شد که از همه جهت به سمت درختان پرواز می‌کردند. برخی از آن‌ها در ارتفاع چشم انسان حرکت می‌کردند، بعضی بالاتر اوج می‌گرفتند و صدها هزار پرنده شاخه‌های درختان را شانه‌به‌شانه پر می‌کردند. پالاتیتس می‌گوید همان لحظه اشک در چشمانش جمع شد.

به گفته او، احساس می‌کرد وارد جهانی تازه شده است؛ انگار که دیگر روی زمین نیست، بلکه بخشی از آسمان شده است.

شاهین‌ها هر سال فقط حدود ۶ هفته، در ماه‌های فوریه و مارس، در منطقه‌ای به وسعت تقریبی چهار کیلومتر مربع گرد هم می‌آیند. آن‌ها هنگام غروب، مطابق نام علمی خود Falco vespertinus یا «شاهین غروب»، به‌تدریج وارد منطقه می‌شوند.

بیش از یک ساعت، پرندگان بالای درختان انبه و اکالیپتوس می‌چرخند تا جای مناسبی برای شب‌مانی پیدا کنند. فضولاتشان زمین را سفید می‌کند، صدای بال‌هایشان هوا را پر می‌کند و وقتی هم‌زمان روی شاخه‌ها می‌نشینند، درختان شبیه درختانی به نظر می‌رسند که شکوفه زده‌اند.

شمارش چنین جمعیتی کار ساده‌ای نیست. پژوهشگران به‌جای شمارش مستقیم پرندگان، مساحت محل استقرار آن‌ها و ظرفیت درختان را اندازه می‌گیرند تا جمعیت را برآورد کنند.

برآوردهای جهانی جمعیت شاهین پاسرخ را تا حدود ۴۰۰ هزار فرد تخمین می‌زند، اما پالاتیتس معتقد است هنگام مشاهده فالکوپولیس، چیزی نزدیک به یک میلیون پرنده را در آسمان دیده است.

اگر این برآورد تأیید شود، این محل به یکی از بزرگ‌ترین گردهمایی‌های پرندگان شکاری روی زمین تبدیل خواهد شد.

پژوهشگران هنوز پاسخ قطعی ندارند، اما چند فرضیه مطرح کرده‌اند. این منطقه میان رودخانه‌ها قرار گرفته است و از آسمان به‌راحتی دیده می‌شود. آب‌وهوای معتدل، درختان بلند و فراوانی حشرات نیز شرایط مناسبی برای توقف شاهین‌ها فراهم کرده است.

مهم‌تر از همه، هر سال در ماه مارس میلیون‌ها موریانه بالدار از زمین بیرون می‌آیند و منبع غذایی عظیمی در اختیار شاهین‌ها قرار می‌دهند. شاهین‌ها در این مدت وزن خود را بین ۲۰ تا ۳۰ درصد افزایش می‌دهند و چربی لازم برای بازگشت دشوار به اروپا را ذخیره می‌کنند.

پالاتیتس حتی احتمال می‌دهد زندگی گروهی به آن‌ها کمک کند محل دسته‌های بزرگ موریانه را راحت‌تر پیدا کنند.

کشف این شهر پنهان، نگرانی‌های تازه‌ای هم ایجاد کرده است. سال‌ها شکار شاهین‌ها برای تأمین غذا در آنگولا رواج داشت و بررسی بازارهای محلی نشان می‌داد ده‌ها هزار پرنده هر سال کشته می‌شوند. هرچند قوانین شکار حیات‌وحش سخت‌گیرانه‌تر شده‌اند، اما اجرای آن‌ها همیشه یکسان نیست.

از سوی دیگر، استفاده بیشتر از سموم کشاورزی می‌تواند جمعیت موریانه‌ها را کاهش دهد و قطع درختان برای تهیه هیزم نیز محل شب‌مانی شاهین‌ها را از بین ببرد.

پژوهشگران این بار فقط روی حفاظت مستقیم از پرندگان تمرکز نکردند، بلکه تلاش کردند مردم محلی را هم وارد ماجرا کنند. آگوستینیو با مدارس، کلیساها و رهبران سنتی منطقه همکاری کرد و گروه پژوهشی اردوگاهی برای آموزش و پژوهش راه انداخت.

امروز خبر فالکوپولیس در سراسر آنگولا پیچیده است. رئیس‌جمهور این کشور از آن به‌عنوان گنج ملی یاد کرده، وزارت محیط‌زیست از منطقه بازدید کرده و در میدان اصلی شهر مونگو مجسمه‌ای دو متری از شاهین پاسرخ نصب شده است.

جالب‌تر اینکه پنج پسر ۱۲ ساله محلی، تیم فوتبالی به نام «شاهین‌های مونگو» تشکیل داده‌اند و مسابقه‌هایشان را فرصتی برای آموزش همسالان خود درباره حفاظت از این پرندگان می‌دانند.

داستان شاهین پاسرخ نشان می‌دهد حیات‌وحش مرزهای سیاسی را نمی‌شناسد. این پرنده برای ادامه زندگی به لانه‌های متروک در اروپا، موریانه‌های آفریقا و حفاظت مردم چند کشور مختلف نیاز دارد.

شاید مهم‌ترین درس فالکوپولیس همین باشد؛ اینکه گاهی سرنوشت یک گونه نه فقط به کشف‌های علمی، بلکه به همکاری انسان‌هایی وابسته است که هزاران کیلومتر از هم فاصله دارند؛ از نصب جعبه‌های لانه در مجارستان گرفته تا توپ فوتبالی که کودکان آنگولایی را به سفیران حفاظت از شاهین‌ها تبدیل می‌کند.