حیات وحش همیشه مسیر روبهرشدی ندارد. گاهی تغییرات اقلیمی، تخریب زیستگاه، شکار بیرویه و ورود گونههای مهاجم جمعیت یک گونه را چنان کاهش میدهد که ادامه بقای آن در طبیعت تقریبا ناممکن به نظر میرسد. بااینحال، داستان برخی گونهها نشان میدهد که حتی در چنین شرایطی نیز ممکن است ورق برگردد. (Discover Wildlife)
در نقاط مختلف جهان، برنامههای حفاظتی توانستهاند حیواناتی را که زمانی در آستانه نابودی قرار داشتند، دوباره به طبیعت بازگردانند. گاهی این کار با پرورش در اسارت آغاز شده است، گاهی با انتقال حیوانات به زیستگاههای امن و گاهی با احیای محیط زندگی آنها.
البته «بازگشت از آستانه انقراض» به معنای پایان تهدیدها نیست. بسیاری از این گونهها همچنان به حفاظت و پایش مداوم نیاز دارند. بااینحال، افزایش جمعیت آنها نشان میدهد که تلاشهای انسانی میتواند در برخی موارد مسیر سرنوشت یک گونه را تغییر دهد.
غزال عربی؛ گونهای که دوباره به طبیعت برگشت
تا سال ۱۹۶۰، غزال عربی یا اوریکس عربی در وضعیت بسیار وخیمی قرار داشت. خشکسالیهای بیشتر و تغییرات اقلیمی احتمالا در کاهش جمعیت آن نقش داشتند و شکار و زندهگیری برای مجموعههای خصوصی نیز شرایط را بدتر کرد. سرانجام این گونه در طبیعت منقرضشده اعلام شد.
اما در سال ۱۹۶۲ برنامهای برای نجات آن آغاز شد. هدف، جمعآوری تعداد کافی از حیوانات و تشکیل گلهای برای تکثیر در اسارت و سپس بازگرداندن آنها به طبیعت بود.
این برنامه در همان سالهای نخست نتیجه داد و نخستین موفقیتهای تولیدمثل در مرکز فونیکس به دست آمد. بعدها گله جهانی این گونه میان باغوحشهایی در کالیفرنیا و تگزاس توزیع شد.
بر اساس آخرین ارزیابی ذکرشده در منبع، در سال ۲۰۱۶ حدود ۱٬۲۰۰ اوریکس عربی در طبیعت و حدود ۶ تا ۷ هزار رأس در جمعیتهای تحت مدیریت وجود داشت؛ رقمی که احتمالا اکنون بیشتر شده است.
ایگوانای آبی؛ از تنها ۱۵ خزنده تا هزاران امید
ایگوانای آبی تنها در جزایر کیمن یافت میشود و زمانی بهسرعت به سوی انقراض پیش میرفت. توسعه شهری، دخالت انسان، افزایش تردد خودروها و ورود حیوانات مهاجم، جمعیت آن را بهشدت کاهش داده بود؛ تا جایی که در سال ۲۰۰۲ تنها حدود ۱۵ نمونه از آن باقی مانده بود.
نقطه عطف داستان زمانی رقم خورد که فرد برتون، دانشجوی دانشگاه کمبریج، در دهه ۱۹۸۰ هنگام انجام یک بررسی میدانی در جزایر کیمن با یکی از این خزندگان روبهرو شد. او بعدها بخش مهمی از فعالیت حرفهای خود را به حفاظت از این گونه اختصاص داد و در سال ۱۹۹۰ برنامه تکثیر آن آغاز شد.
نتیجه چشمگیر بود. در سال ۲۰۱۸، هزارمین ایگوانای آبی در طبیعت رها شد. جمعیت این گونه اکنون احیا شده است، هرچند حفاظت از آن همچنان ادامه دارد.
موش گولد؛ گونهای که ۱۵۰ سال بعد دوباره پیدا شد
موش گولد، جونده بومی استرالیای غربی، بیش از ۱۵۰ سال منقرضشده تصور میشد. ورود اروپاییها و گونههای مهاجمی مانند گربهها و روباههای وحشی، همراه با پاکسازی زمین برای کشاورزی، از عوامل اصلی نابودی آن بودند.
اما در اوایل سال ۲۰۲۱، دانشمندان دانشگاه ملی استرالیا به کشف مهمی دست یافتند. بررسیهای ژنتیکی نشان داد موش شارکبی که در چند جزیره در سواحل استرالیای غربی زندگی میکند، از نظر ژنتیکی تقریبا با موش گولد یکسان است.
جمعیت این موش حدود ۲ هزار فرد برآورد شده، اما همچنان با تهدیدهایی روبهرو است. برنامههایی مانند پروژه Return to 1616 و طرحهای احیای زیستبوم میتوانند به بقای آن کمک کنند.
کورکور سرخ؛ پرندهای که دوباره بر فراز بریتانیا پرواز کرد
کورکور سرخ یکی از موفقترین نمونههای حفاظت از حیات وحش در تاریخ بریتانیا محسوب میشود. این پرنده تا سال ۱۸۷۱ از انگلستان و تا سال ۱۸۷۹ از اسکاتلند ناپدید شده بود و تنها جمعیت کوچکی از آن در ولز باقی مانده بود.
شکار و آزار انسانی عامل اصلی این کاهش شدید جمعیت بود. تلاشهای حفاظتی سالها ادامه داشت، اما جمعیت همچنان پایین باقی مانده بود.
در سه دهه گذشته، کورکورهای سرخ دوباره به مناطقی مانند چیلترن، میدلندز شرقی، یورکشایر و شمالشرق انگلستان بازگردانده شدند. تعدادی از پرندگان اولیه از اسپانیا و آلمان به بریتانیا منتقل شدند و موفقیت برنامه احیای جمعیت در چیلترن به حدی بود که از پرندگان همان منطقه برای بازگرداندن این گونه به نقاط دیگر استفاده شد. امروز کورکور سرخ یکی از سریعترین گونههای در حال افزایش در بریتانیا محسوب میشود.
قورباغه استخری شمالی؛ بازگشتی که سالها مخفی ماند
قورباغه استخری شمالی، که شباهت زیادی به قورباغه معمولی دارد، در شرق انگلستان و چند کشور شمال اروپا یافت میشود. این گونه در سال ۱۹۹۵ پس از نامناسب شدن زیستگاههای تولیدمثل، در انگلستان منقرض شد.
حدود یک دهه بعد، پروژهای محرمانه برای بازگرداندن آن به نورفک آغاز شد. طی سه سال، هر سال ۳۰ قورباغه بالغ از جمعیتی در سوئد به محلی که در پروژه با نام «سایت X» شناخته میشد، منتقل شدند.
تخمهایی که از این جمعیت به دست آمدند، به شکلگیری جمعیتی جدید کمک کردند. بین سالهای ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۱ نیز بچهقورباغهها و قورباغههای بالغ با موفقیت در منطقه تامپسون کامن، همان محدودهای که آخرین بار در آن دیده شده بودند، رها شدند.
بیزون آمریکایی و اروپایی؛ دو غول که از نابودی جان سالم بردند
زمانی حدود ۶۰ میلیون بیزون در دشتهای آمریکای شمالی زندگی میکردند؛ اما در پایان قرن نوزدهم، تعداد آنها به کمتر از ۶۰۰ رأس رسیده بود.
این حیوانات بهدلیل حرکت نسبتا کند و جثه بزرگ، هدف آسانی برای شکارچیان بودند. آنها برای گوشت و پوست، سرگرمی و حتی در چارچوب سیاستهایی برای تحت فشار قرار دادن جوامع بومی آمریکا بهشدت شکار شدند.
از اواخر قرن نوزدهم، برخی دامداران نگهداری بیزون در گلههای خصوصی را آغاز کردند و بعدها تعدادی از این حیوانات دوباره به طبیعت بازگردانده شدند.
امروز حدود ۵۰۰ هزار بیزون آمریکایی وجود دارد و اقدامات حفاظتی مختلفی برای ادامه بقای این گونه انجام میشود. پارک ملی یلواستون نیز یکی از مهمترین زیستگاههای آن به شمار میرود؛ جایی که بیزونها از دوران پیشاتاریخ بهطور پیوسته در آن حضور داشتهاند.
بیزون اروپایی نیز در قرن نوزدهم در آستانه انقراض در طبیعت قرار گرفت. شکار و نابودی جنگلها جمعیت آن را بهشدت کاهش داده بود و تا چند منطقه محدود باقی مانده بود.
در دهه ۱۹۲۰، هر دو گله وحشی باقیمانده نیز پس از پیامدهای جنگ جهانی اول از بین رفتند؛ زیرا سربازان و غیرنظامیان گرسنه برای تأمین غذا به شکار این پستانداران روی آوردند.
خوشبختانه تعدادی بیزون در اسارت باقی مانده بودند. از ۵۴ حیوان، گلههای جدید تشکیل شد و برنامه بازگرداندن آنها به طبیعت آغاز شد.
پروانه پنجهدراز شطرنجی؛ بازگشت یک زیبای نارنجی
پروانه پنجهدراز شطرنجی که با الگوی نارنجی و قهوهای خود شناخته میشود، آخرین بار در سال ۱۹۷۶ در انگلستان دیده شد. از بین رفتن جنگلهای مرطوب و فضاهای باز مورد نیاز این گونه، از عوامل اصلی نابودی آن در این کشور بود.
در سال ۲۰۱۶، مجموعهای از سازمانهای حفاظتی در قالب پروژه Back from the Brink برای بازگرداندن این پروانه وارد عمل شدند. نمونههایی از جنگلهای آردن در بلژیک برای اجرای برنامه احیای جمعیت مورد استفاده قرار گرفتند.
در سال ۲۰۱۸، پروانهها در ۱۶ منطقه از جنگل راکینگهام در نورثهمپتونشایر رها شدند و در ماه می ۲۰۱۹ نخستین نمونه بالغ متولدشده در انگلستان مشاهده شد. پایشهای بعدی نشان داد که جمعیت این گونه روند بهبودی مناسبی دارد.
سگ آبی اوراسیایی؛ مهندسان طبیعت دوباره برگشتند
سگآبی اوراسیایی زمانی در بریتانیا بهدلیل شکار برای پوست و ماده خوشبوی حاصل از بدنش منقرض شد؛ اما برنامههای حفاظتی در سالهای اخیر باعث بازگشت تدریجی این جانور به بخشهایی از بریتانیا شدهاند.
اهمیت سگهای آبی تنها به بقای خودشان محدود نمیشود. سدهایی که این حیوانات میسازند میتوانند به احیای تالابها، کاهش سیلاب و افزایش جمعیت حشرات کمک کنند.
در سال ۲۰۱۳، مشاهده سگهای آبی وحشی در رودخانه اوتر در دوون آغازگر برنامهای پنجساله برای بررسی تأثیر حضور دوباره آنها شد. نتایج این مطالعه نشان داد که زندگی در کنار این جانوران میتواند مزایای زیستمحیطی قابلتوجهی داشته باشد.
از آن زمان، سگهای آبی در بخشهایی از انگلستان، اسکاتلند و ولز دوباره رها شدهاند. در سپتامبر ۲۰۲۱ نیز سه نسل از یک خانواده سگآبی در رودخانه آوون مشاهده شدند؛ اتفاقی که گفته میشود نخستین استقرار طبیعی این جانوران در بریتانیا طی ۴۰۰ سال بوده است.
مگسگیر راروتونگا؛ پرندهای که از سایه انقراض بیرون آمد
مگسگیر راروتونگا، که با نامهای پادشاه راروتونگا یا کاکروری نیز شناخته میشود، پرندهای کوچک و زیبا بومی راروتونگا، بزرگترین جزیره جزایر کوک، است.
ورود اروپاییها به این مجمعالجزایر، همراه با معرفی گربهها و افزایش تهدید موشها، باعث شد بسیاری از پرندگان بومی در قرن نوزدهم منقرض شوند. مگسگیر راروتونگا نیز برای مدتی منقرضشده تصور میشد.
بااینحال، بررسیهایی که در دهههای ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ انجام شد، جمعیت کوچکی از این پرنده را شناسایی کرد. پس از آن، برنامه احیای کاکروری با هدف کاهش جمعیت موشها و حفاظت از لانههای پرندگان آغاز شد.
امروز بیش از ۴۰۰ مگسگیر راروتونگا در این جزیره زندگی میکنند و بخشی از آنها نیز به جزیره آتیو منتقل شدهاند.
بندیکوت شرقی؛ نخستین بازگشت موفق یک پستاندار استرالیایی
سال ۲۰۲۱ برای حفاظت از حیات وحش استرالیا سالی مهم بود؛ زیرا بندیکوت شرقی به نخستین گونه استرالیایی تبدیل شد که وضعیت آن از «منقرضشده در طبیعت» به «در معرض خطر» تغییر کرد.
این کیسهدار بهاندازه خرگوش، بومی ویکتوریا و تاسمانی است و کاهش زیستگاه و افزایش شکارچیان، جمعیت آن را بهشدت کاهش داده بود. در اواخر دهه ۱۹۸۰ تنها حدود ۱۵۰ نمونه از آن باقی مانده بود.
برای نجات این گونه، مناطق حفاظتشدهای با حصارهای ضدشکارچی ایجاد شد و برنامه تکثیر در اسارت نیز به کمک Zoos Victoria به اجرا درآمد.
یکی از جالبترین بخشهای این پروژه، نقش سگهای آموزشدیده بود. در یک ذخیرهگاه طبیعی در دانکلد ویکتوریا، سگهای نگهبان ویژه با دور نگه داشتن روباهها از بندیکوتهای شرقی، به حفاظت از آنها کمک میکنند.
طوطی اکو؛ پرندهای که از ۲۰ نمونه به صدها پرنده رسید
طوطی اکو گونهای بومی موریس است که بهدلیل از دست دادن زیستگاه و منابع غذایی و همچنین حضور گربههای وحشی، بهشدت در معرض خطر قرار گرفت.
جمعیت این پرنده از اواخر قرن هفدهم روندی نزولی داشت و در دهه ۱۹۸۰ به حدود ۲۰ نمونه رسیده بود.
بنیاد حیات وحش موریس با همکاری انجمن جانورشناسی لندن برنامههای حفاظتی مختلفی را برای نجات آن اجرا کرد. یکی از مهمترین اقدامات، ایجاد پارک ملی Black River Gorges در سال ۱۹۹۴ بود.
امروز حدود ۷۰۰ طوطی اکو در این پارک زندگی میکنند و جمعیت دیگری نیز در کوههای بامبوس در حال شکلگیری است. در سال ۲۰۱۹ نیز وضعیت حفاظتی این گونه از «در معرض خطر» به «آسیبپذیر» تغییر کرد.
ماکائوی اسپیکس؛ طوطی آبی که دوباره به برزیل برگشت
ماکائوی اسپیکس یکی از تازهترین نمونههای بازگشت یک گونه از آستانه انقراض محسوب میشود. این طوطی آبیرنگ که بومی برزیل است، بیش از دو دهه در طبیعت منقرضشده بود.
سرنوشت این پرنده در سال ۲۰۱۱ با انیمیشن «ریو» بیشتر مورد توجه مردم جهان قرار گرفت؛ فیلمی که داستان یک ماکائوی اسپیکس به نام بلو را روایت میکرد و آگاهی عمومی درباره وضعیت این گونه را افزایش داد.
ماکائوی اسپیکس به نام طبیعتشناس آلمانی یوهان باپتیست ریتر فون اسپیکس نامگذاری شده است که این پرنده را در سال ۱۸۱۹ شناسایی کرد.
در آستانه هزاره جدید، این گونه در طبیعت منقرضشده اعلام شد و تنها حدود ۲۴ عدد از آن در مجموعههای خصوصی باقی مانده بود. این پرندگان برای آغاز یک برنامه تکثیر در اسارت گردآوری شدند.
در سال ۲۰۲۲، هشت ماکائوی اسپیکس دوباره در زیستگاه بومی خود در برزیل رها شدند. هشت ماکائوی ایلینگر نیز همراه آنها در طبیعت حضور داشتند تا به پرندگان پرورشیافته در اسارت کمک کنند مهارتهای لازم برای بقا را دوباره یاد بگیرند.
