در شرایطی که بسیاری از گونههای ارکیده با خطر انقراض روبهرو هستند، یک گیاهشناس و کلکسیونر در کلمبیا تلاش میکند با تکثیر این گیاهان کمیاب، راهی برای حفظ آنها پیدا کند. (National Geographic)
دانیل پیدراهیتا در یکی از گلخانههایش در شهر لا سِخا در کلمبیا، مجموعهای از ارکیدههای اپیدندروم را بررسی میکند؛ تنها بخشی از حدود ۳۵۰۰ گونهای که در مجموعه او نگهداری میشوند. او این مجموعه را نوعی «بانک ژنتیکی» میداند.
گلهای ارکیده Masdevallia دمبلند، ظاهری عجیب دارند؛ زائدههایی شبیه شاخک از کاسبرگهایشان آویزان شده و رنگهای زرشکی، مرجانی و زرد آنها یادآور میوهای در حال پوسیدن است. این ظاهر عجیب بخشی از راهکاری است که این گیاه برای جذب گردهافشانها در طول میلیونها سال تکامل داده است.
دانیل پیدراهیتای ۶۴ ساله، حدود ۲۵ هزار ارکیده دارد؛ مجموعهای که یکی از بزرگترین کلکسیونهای خصوصی و غیرتجاری ارکیده در جهان محسوب میشود. بااینحال، هنگام بازدید از گلخانه او در نزدیکی مدلین، تمام توجهش به یک گیاه خاص معطوف است.
او یکی از زائدههای گل را بهآرامی نگه میدارد و با نوک یک سیم، مقدار بسیار کمی گرده را از مرکز یک گل به گل دیگر منتقل میکند. اگر این گردهافشانی موفق باشد، غلافی حاوی حداکثر یک میلیون دانه بسیار ریز شکل میگیرد. پیدراهیتا سپس آن را جدا میکند، در فویل میپیچد و برای پژوهشگران آزمایشگاههای مدلین میفرستد تا تلاش کنند این گیاه وحشی و دشوار را در شرایط آزمایشگاهی پرورش دهند.
بانک ژنتیکی برای ارکیدههای در معرض خطر
از بین رفتن زیستگاهها و تجارت غیرقانونی، حدود نیمی از ۳۰ هزار گونه شناختهشده ارکیده جهان را با خطر انقراض مواجه کرده است. در چنین شرایطی، مجموعههای خصوصی مانند کلکسیون پیدراهیتا میتوانند به منابع ارزشمندی برای پژوهش، تکثیر و حتی بازگرداندن گونهها به طبیعت تبدیل شوند.
البته نگهداری این مجموعهها همیشه ساده نیست. کلکسیونرها معمولا درباره روشهای پرورش گیاهان کمیاب محتاط هستند و گاهی تمایلی ندارند درباره منشأ نمونههای خود اطلاعات زیادی ارائه کنند.
اما پیدراهیتا رویکرد متفاوتی دارد. او در میان کلکسیونرهایی که معمولا ارکیدهها را بهدلیل کمیابیشان ارزشمند میدانند، تلاش میکند گونههای نادر را از وضعیت کمیاب خارج و امکان تکثیر گسترده آنها را فراهم کند.
او در مجموعهای به نام آلما دل بوسکه، به معنای «روح جنگل»، این کار را دنبال میکند. این مرکز که سال گذشته افتتاح شد، علاوه بر نگهداری ارکیدهها، محلی برای آموزش و پژوهش نیز است.
پیدراهیتا در این مجموعه ارکیدهها را گردهافشانی میکند، بذرهای خود را در اختیار پژوهشگران قرار میدهد و روشهای پرورش این گیاهان را با دیگران به اشتراک میگذارد. سه آزمایشگاه در مدلین نیز از بذرهای او برای تکثیر گونههایی استفاده میکنند که پیش از این امکان تولید انبوه آنها وجود نداشته است. پیدراهیتا میگوید این روش میتواند «تنها شانس ما برای از دست ندادن این گونهها» باشد.
علاقهای که به مجموعهای ۲۵ هزار گیاهی تبدیل شد
پیدراهیتا حدود ۳۰ سال در زمینه پرورش تجاری گل فعالیت کرده است. علاقه جدی او به ارکیدهها از اوایل دهه ۲۰۰۰ و اندکی پس از تأسیس مزرعه هورتانسیا با همسرش در شهر لا سِخا آغاز شد؛ شهری که یکی از مراکز مهم صنعت گل شاخهبریده کلمبیا است.
کلمبیا تقریبا میزبان یکپنجم گونههای ارکیده جهان است؛ بیش از هر کشور دیگری. بخش بزرگی از این گونهها نیز اپیفیت هستند؛ یعنی بهجای رشد در خاک، به درختان میچسبند و از ریشههای تخصصیافته برای زندگی روی آنها استفاده میکنند.
پیدراهیتا در جریان سفرهای پرندهنگری در طبیعت کلمبیا با ارکیدههای وحشی روبهرو شد و خیلی زود مجذوب سازگاریهای شگفتانگیز آنها شد. برخی از این گیاهان آنقدر شبیه حشرات ماده هستند که حشرات نر برای جفتگیری به آنها نزدیک میشوند و در همین فرایند، بدنشان به گردههای گیاه آلوده میشود. برخی دیگر نیز گردهافشانها را با تقلید از رایحه شکلات، میوه پوسیده یا لاشه حیوانات جذب میکنند.
پرورش ارکیده البته به صبر زیادی نیاز دارد. ممکن است در مدتی که یک درخت کاج لوبلولی چندین متر رشد میکند، یک نهال ارکیده تنها یک گل تولید کند.
پیدراهیتا میگوید:
وقتی گیاهتان بالأخره گل میدهد، واقعا احساس میکنید یک اتفاق جادویی رخ داده است.
او نخستینبار در یک نمایشگاه منطقهای ارکیده، تمام غرفه یکی از فروشندگان را خرید؛ حدود ۲۵۰ گیاه. درآمد حاصل از مزرعه هورتانسیا هزینه علاقه تازه او را تأمین میکرد و مجموعهای که با چند صد ارکیده آغاز شده بود، به هزاران گیاه رسید.
او گیاهان را از پرورشدهندگان تجاری خرید، با دیگر علاقهمندان مبادله کرد و گاهی نیز ارکیدههایی را که از شاخههای شکسته درختان جدا شده بودند، نجات داد.
مجموعهای با ۳٬۵۰۰ گونه ارکیده
امروز پیدراهیتا تخمین میزند مجموعهاش حدود ۳٬۵۰۰ گونه از ارکیدهها را در خود جای داده باشد؛ رقمی معادل حدود یکدهم خانواده ارکیدهها.
او پس از سالها نگهداری گیاهان در گلخانهها، تابستان سال گذشته آلما دل بوسکه را برای عموم افتتاح کرد. این مجموعه در ساختمانی بزرگ با سقفی حدود ۱۶ متر قرار دارد و بیش از هزار مترمربع فضای پلکانی برای باغها و نمایش ارکیدهها در اختیار دارد. در این مجموعه، گیاهان همراه، آبنماها و محیطهای مختلفی ایجاد شده است تا شرایط لازم برای رشد گونههای متفاوت ارکیده فراهم شود.
آلما دل بوسکه همچنین پایگاه پروژهای برای آموزش نسل جدیدی از پرورشدهندگان ارکیده است. پیدراهیتا طی پنج سال گذشته، صدها دانشآموز و علاقهمند را بهصورت حضوری و آنلاین با روشهای پرورش این گیاهان آشنا کرده است.
او معتقد است هر پرورشدهنده جدیدی که بتواند گونههای کمیاب را در محیط کنترلشده تکثیر کند، میتواند انگیزه برای قاچاق و برداشت غیرقانونی ارکیده از طبیعت را کاهش دهد.
یکی از شاگردان او، سانتیاگو آرانگو ۲۴ ساله، اکنون در مدلین یک نهالستان به نام Culto Orquídeas را اداره میکند. این مجموعه چهار کارمند و حدود ۹ هزار گیاه برای فروش دارد و مشتریانش در سراسر کلمبیا هستند.
آرانگو میگوید مردم ترجیح میدهند گیاهانی را بخرند که در آزمایشگاه تکثیر شدهاند، نه نمونههایی که مستقیما از طبیعت برداشت شدهاند. به گفته او، تأمین این تقاضا مسئولیتی مشترک برای تمام پرورشدهندگان تجاری است.
تلاش برای بازگرداندن ارکیدهها به طبیعت
پیدراهیتا همچنین بذرهای مجموعه خود را در اختیار پژوهشگران دانشگاه CES در مدلین قرار داده است. این پژوهشگران در حال توسعه روشهایی برای تکثیر آزمایشگاهی ارکیدههای کمیاب هستند.
یکی از گونههای مورد توجه آنها White Nun، گل ملی گواتمالا، است؛ ارکیدهای سفید و چشمگیر که در بخش بزرگی از زیستگاه طبیعی خود بهدلیل برداشت غیرقانونی تقریبا از بین رفته است.
اکنون برنامهای برای بازگرداندن این گیاه به طبیعت در گواتمالا در حال اجرا است و در آن از نهالهایی استفاده میشود که یک کلکسیونر محلی پرورش داده است. پیدراهیتا امیدوار است گیاهانی که در آزمایشگاه و از بذرهای مجموعه او تولید میشوند، بتوانند این ارکیده را از یک هدف ارزشمند برای قاچاقچیان به گیاهی معمول در نهالستانها تبدیل کنند و در آینده، همین روش برای احیای دیگر گونههای ارکیده در کلمبیا نیز به کار رود.
البته استفاده از ارکیدههای آزمایشگاهی برای تقویت جمعیتهای وحشی هنوز روشی نسبتا جدید است. یکی از چالشهای اصلی، حفظ تنوع ژنتیکی کافی برای امکان تولیدمثل موفق این گیاهان در طبیعت است.
بااینحال، نمونههایی از موفقیت وجود دارد. در فلوریدای آمریکا، ارکیدههای روح که در سال ۲۰۱۸ به منطقه حفاظتشده بیگ سایپرس بازگردانده شدند، تاکنون زنده ماندهاند؛ هرچند هنوز تولیدمثل نکردهاند. در بریتانیا نیز تابستان گذشته، برنامهای که از دهه ۱۹۹۰ آغاز شده بود، به نخستین رویش طبیعی ارکیده Lady’s Slipper در این کشور طی نزدیک به یک قرن منجر شد.
پیدراهیتا رویکردی بلندمدت دارد: حفظ گونههای در معرض خطر تا زمانی که علم و فناوری به مرحلهای برسد که بتوان آنها را دوباره به طبیعت بازگرداند. او در مسیر علاقهاش به ارکیدهها یک درس مهم آموخته است: عاشق ارکیده بودن، چیزی جز صبر نمیخواهد.