چرا اسکندر، باشکوهترین شهر ایران را به آتش کشید؟
ویرانههای تخت جمشید هنوز هم یکی از برجستهترین نمادهای شکوه ایران باستان به شمار میروند؛ شهری باشکوه که در سال ۳۳۰ پیش از میلاد به دست اسکندر مقدونی در آتش سوخت. با این حال، دلیل اصلی این اقدام همچنان یکی از بحثبرانگیزترین پرسشهای تاریخ است.
تخت جمشید، پایتخت آیینی شاهنشاهی هخامنشی، تنها یک مرکز حکومتی نبود؛ این شهر نماد قدرت، ثروت و نظم یکی از بزرگترین امپراتوریهای جهان باستان محسوب میشد. زمانی که اسکندر پس از شکست داریوش سوم وارد این شهر شد، با کاخهایی مجلل و گنجینههایی عظیم روبهرو شد.
روایتهای متفاوت از آتشسوزی تخت جمشید
منابع تاریخی درباره علت سوزاندن تخت جمشید اتفاقنظر ندارند. برخی نویسندگان باستانی مانند دیودور و پلوتارک نوشتهاند ماجرا در جریان جشنی درباری رخ داد؛ جایی که زنی آتنی به نام «تائیس» حاضران را تشویق کرد تا در واکنش به آتشزدن آتن به دست خشایارشا، کاخهای پارسی را به آتش بکشند. در این روایت، اسکندر و همراهانش با مشعل به سوی کاخها رفتند و آتشسوزی آغاز شد.
اما آریان، مورخ دیگر جهان باستان، روایت متفاوتی ارائه میدهد. به نوشته او، این اقدام تصمیمی حسابشده و از پیش تعیینشده بود؛ حرکتی سیاسی برای نمایش پایان قدرت هخامنشیان.
انتقام یونان یا تصمیمی سیاسی؟
در هر دو روایت، موضوع انتقام از ایران دیده میشود. حمله خشایارشا به آتن در سال ۴۸۰ پیش از میلاد و آتشسوزی بخشهایی از این شهر، سالها در ذهن یونانیان باقی مانده بود. لشکرکشی اسکندر نیز تا حدی با شعار انتقام از ایران و حمایت از دولتشهرهای یونانی توجیه میشد.
به همین دلیل، نابودی تخت جمشید میتوانست نمادی از پایان این دشمنی تاریخی باشد.
از سوی دیگر، برخی پژوهشگران معتقدند اسکندر با نابودی پایتخت آیینی ایران میخواست اقتدار سیاسی هخامنشیان را در هم بشکند و حمایت نیروهای یونانی حاضر در سپاه خود را حفظ کند.
آیا اسکندر پشیمان شد؟
برخی منابع باستانی اشاره کردهاند که اسکندر بعدها از این تصمیم ابراز نارضایتی کرد؛ اما زمانی که شعلهها گسترش یافت، دیگر امکان بازگرداندن شرایط وجود نداشت. بخش بزرگی از کاخهای باشکوه شهر نابود شد و شکوه چندصدساله تخت جمشید از میان رفت.
رازی که آتش حفظ کرد
با وجود این ویرانی گسترده، آتشسوزی پیامدی غیرمنتظره هم داشت. فروریختن دیوارها و مدفون شدن بخشی از الواح اداری تخت جمشید زیر آوار، باعث شد این اسناد ارزشمند از نابودی کامل در امان بمانند و قرنها بعد به دست باستانشناسان برسند.
پاسخ نهایی چیست؟
امروز هم پاسخ قطعی برای این پرسش وجود ندارد که اسکندر با انگیزه انتقام، محاسبه سیاسی یا ترکیبی از چند عامل تخت جمشید را سوزاند. اما آنچه مسلم است، آتش آن شب فقط کاخها را نابود نکرد؛ بلکه یکی از مهمترین نمادهای جهان باستان را برای همیشه تغییر داد.
- اگر اسکندر از ایرانیان شکست میخورد، چه میشد؟29 روز قبلمطالعه '5
- اسکندر مقدونی، خداوندگار آسیا و سردار شکستناپذیر03 اسفند 04مطالعه '17
- سرنوشت تاریک جسد اسکندر کبیر؛ از مقبره گمشده تا حمله کوسهها!06 اسفند 03مطالعه '9
