ناصرالدین شاه قاجار، چهارمین پادشاه سلسله قاجار و از چهرههای تأثیرگذار تاریخ معاصر ایران بهشمار میآید؛ فرمانروایی که بیش از نیمقرن بر ایران حکومت کرد و دوران او با تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی مهمی همراه بود. از نخستین سفرهای رسمی یک شاه ایرانی به اروپا گرفته تا تلاش برای نوسازی ساختارهای اداری و شهری، نام او با مفاهیمی چون تجدد و تغییر گره خورده است؛ البته که دوره سلطنتش خالی از چالشها و بحرانهای داخلی و خارجی نبود.
در این مقاله با زندگینامه، اقدامات و میراث بهجامانده از ناصرالدین شاه قاجار بیشتر آشنا میشویم.
عنوان | اطلاعات |
|---|---|
نام کامل | ناصرالدین شاه قاجار |
پدر | محمدشاه قاجار |
مادر | ملکجهان خانم، مشهور به مهدعلیا |
تولد | ۱۲۱۰ شمسی، تبریز |
سلطنت | ۱۲۲۷ تا ۱۲۷۵ شمسی |
پیش از سلطنت | ولیعهد و حاکم آذربایجان |
جانشین | مظفرالدین شاه قاجار |
علت مرگ | ترور به دست میرزا رضا کرمانی |
محل ترور | حرم حضرت عبدالعظیم، شهر ری |
محل دفن | حرم حضرت عبدالعظیم، شهر ری |
ناصرالدین شاه قاجار که بود؟
ناصرالدین شاه قاجار چهارمین پادشاه سلسله قاجار بود که از سال ۱۲۲۷ خورشیدی (۱۸۴۸ میلادی) تا زمان ترورش در سال ۱۲۷۵ خورشیدی (۱۸۹۶ میلادی) بر ایران حکومت کرد. دوران سلطنت طولانی او از مهمترین و تأثیرگذارترین دورههای تاریخ معاصر ایران بهشمار میآید.
عصر ناصرالدین شاه همزمان با تلاش برای اصلاحات اداری، نظامی و فرهنگی و نیز آغاز آشنایی گستردهتر ایران با غرب بود. نخستین سفرهای رسمی یک پادشاه ایرانی به اروپا، تاسیس برخی نهادهای نوین و تحولات شهری در تهران از جمله رویدادهای شاخص این دوره محسوب میشود. با این حال، حکومت او با چالشهایی همچون فشارهای سیاسی خارجی، نارضایتیهای داخلی و اعتراضهای مردمی نیز درگیر بود.
پدر و مادر ناصرالدین شاه که بودند؟
ناصرالدین شاه فرزند محمدشاه قاجار و ملکجهان خانم، مشهور به مهدعلیا، بود. محمدشاه نیز فرزند عباسمیرزا، ولیعهد فتحعلی شاه قاجار، بهشمار میرفت. ناصرالدین میرزا پس از پدرش به سلطنت رسید و در سالهای نخست پادشاهی، امیرکبیر را به صدارت منصوب کرد.
زندگی نامه ناصرالدین شاه
ناصرالدین میرزا در ۶ صفر ۱۲۴۷ هجری قمری در یکی از روستاهای شهر تبریز متولد شد. زمانی که ناصرالدین شاه متولد شد، پدرش محمد شاه در جنگی پیروز شده بود و به دلیل فتح در جنگ، نام پسرش را ناصرالدین گذاشت.
تولد ناصرالدین شاه با جشن و شادی پیروزی برگزار شد. او سومین فرزند محمد شاه محسوب میشد که از میان فرزندان زیادش که در خردسالی وفات مییافتند، به بزرگسالی رسیده و عنوان ولیعهد قاجار را از آن خود کرده بود.
محمدشاه در سال ۱۲۲۷ خورشیدی درگذشت و ناصرالدین میرزا که در آن زمان در تبریز بود، برای رسیدن به تهران و بهدست گرفتن سلطنت راهی پایتخت شد. او با کمک امیرکبیر و پشتیبانی نیروهای وفادار به سلطنت توانست بر مدعیان غلبه کند و در همان سال به تخت نشست.
ناصرالدینشاه پس از آغاز سلطنت، میرزا تقیخان امیرکبیر را به صدارت منصوب کرد. امیرکبیر در سالهای نخست سلطنت او مجموعهای از اصلاحات اداری، نظامی و آموزشی را دنبال کرد؛ اما اختلاف میان صدراعظم و دربار سرانجام به برکناری و قتل امیرکبیر در سال ۱۲۳۰ خورشیدی انجامید.
ناصرالدین شاه پیش از رسیدن به حکومت، نائب السلطنه و حاکم آذربایجان شد و بعد با کمک امیرکبیر شاه ایران شد
ناصر الدین شاه پس از آن بیش از چهار دهه دیگر بر ایران حکومت کرد. دوره طولانی سلطنت او با اصلاحات اداری و ارتباطی، گسترش تلگراف و پست، توسعه تهران، تأسیس و گسترش نهادهای آموزشی و همچنین امتیازهای اقتصادی به دولتها و سرمایهگذاران خارجی همراه بود. در همین دوره، فشار روسیه و بریتانیا بر ایران افزایش یافت و برخی قراردادها و امتیازها پیامدهای سیاسی و اقتصادی مهمی برای کشور داشتند.
در سالهای پایانی سلطنت، ناصرالدین شاه همچنان درگیر مسائل داخلی و رقابت قدرتهای خارجی بود. او در نخستین روزهای ماه مه ۱۸۹۶ میلادی، همزمان با آمادهسازی مقدمات مراسم پنجاهمین سال سلطنت خود، در حرم حضرت عبدالعظیم به دست میرزا رضا کرمانی ترور شد.
همسران و فرزندان ناصرالدین شاه
ناصرالدین شاه همسران متعددی داشت و خاندان سلطنتی در دوره او گسترش زیادی پیدا کرد. جیران، انیسالدوله و امینه اقدس از شناختهشدهترین زنان دربار او بودند. جیران از همسران محبوب شاه بود و پس از مرگ او، انیسالدوله جایگاه ویژهای در دربار پیدا کرد. تاجالسلطنه، یکی از دختران ناصرالدین شاه، نیز بعدها بهعنوان یکی از زنان شناختهشده دوره قاجار و نویسنده خاطرات خود شهرت یافت.
مظفرالدینشاه، فرزند ناصرالدین شاه و ولیعهد او، پس از ترور پدرش به سلطنت رسید. دیگر فرزندان ناصرالدین شاه نیز شماری در ساختار سیاسی و اجتماعی دوره قاجار نقش داشتند.
معنی لقب «سلطان صاحبقران»
«صاحبقران» لقبی سلطنتی بود که در دورههای مختلف برای برخی فرمانروایان به کار میرفت و در سنت سیاسی ایران و جهان اسلام به پادشاهی قدرتمند و پیروز اشاره داشت. ناصرالدین شاه نیز از این لقب استفاده میکرد و عنوان «سلطان صاحبقران» در دوره او رواج داشت.
اقدامات ناصرالدین شاه
دوره سلطنت ناصرالدین شاه با مجموعهای از اصلاحات اداری و ارتباطی، توسعه برخی نهادهای آموزشی و تغییرات شهری در تهران همراه بود. در همین دوره، تلگراف و پست گسترش یافت، راهآهن تهران به شاه عبدالعظیم ساخته شد و فعالیتهای مرتبط با آموزش نوین و چاپ و نشر افزایش پیدا کرد. در کنار این اقدامات، اعطای امتیازهای اقتصادی به اتباع و شرکتهای خارجی و قراردادهای سیاسی با قدرتهای روسیه و بریتانیا نیز از مهمترین موضوعات دوره او بود.
قتل امیرکبیر
میرزا تقی خان فراهانی معروف به امیرکبیر که تلاشهای زیادی در به سلطنت رسیدن ناصرالدین شاه انجام داده بود، در سال ۱۲۶۷ هجری قمری بر اثر توطئههای مهدعلیا مادر ناصرالدین شاه عزل و به دستور شاه قاجار کشته شد. بعد از مرگ وی، با کمک انگلیسیها، آقاخان نوری روی کار آمد.
تسخیر هرات
در سالهای پایانی دهه ۱۲۲۰ خورشیدی، حکومت ایران برای تثبیت نفوذ خود در هرات تلاش کرد. نیروهای ایرانی به فرماندهی حسامالسلطنه در سال ۱۲۷۲ هجری قمری هرات را محاصره کردند و در سال بعد کنترل شهر را به دست گرفتند.
پیشروی نیروهای ایران در هرات با واکنش شدید بریتانیا روبهرو شد. دولت بریتانیا که حضور ایران در هرات را برخلاف منافع خود میدانست، به جنوب ایران حمله کرد و بخشهایی از سواحل و بنادر جنوبی را به تصرف درآورد. ادامه این جنگ در نهایت حکومت ناصرالدین شاه را به پذیرش شرایط صلح واداشت و موضوع هرات در معاهده پاریس تعیین تکلیف شد.
اصلاحات و اقدامات داخلی ناصرالدین شاه
در دوره ناصرالدین شاه برخی از فناوریها و نهادهای جدید وارد ساختار اداری و شهری ایران شدند. تلگراف از مهمترین این تحولات بود و امکان انتقال سریعتر پیام میان شهرها و مراکز حکومتی را فراهم کرد. شبکه پست نیز توسعه یافت و راهآهن تهران به شاه عبدالعظیم بهعنوان یکی از نخستین خطوط راهآهن ایران ساخته شد.
آموزش نوین نیز در این دوره گسترش پیدا کرد. دارالفنون که در اواخر دوره محمدشاه پایهگذاری شده بود، در دوران ناصرالدین شاه به فعالیت خود ادامه داد و شماری از دانشآموختگان آن برای ادامه تحصیل به اروپا اعزام شدند. در همین دوره، توجه به چاپ، روزنامهنگاری و انتقال دانش و فناوریهای جدید نیز افزایش یافت.
تهران نیز در دوره طولانی سلطنت ناصرالدین شاه تغییرات شهری قابلتوجهی را تجربه کرد. توسعه برخی محلهها، ایجاد بناهای دولتی و گسترش امکانات ارتباطی، چهره پایتخت را نسبت به دورههای پیشین تغییر داد.
امتیاز رژی
امتیاز رژی امتیاز انحصار توتون و تنباکو بود که ناصرالدین شاه آن را به فردی به نام تالبوت داد
در سال ۱۳۰۸ هجری قمری و در زمان صدر اعظمی امینالسلطان، ناصر الدین شاه قاجار امتیاز توتون و تنباکو را به شخصی انگلیسی به نام تالبوت داد. واگذاری این امتیاز که به زیان تجار داخلی بود، موجب اعتراضات وسیعی در داخل ایران شد. حاج آقا نورالله نجفی در اصفهان به واگذاری این امتیاز اعتراض کرد و فتوای تحریم تنباکو را صادر کرد. حاجی میرزا حسن شیرازی و حاجی میرزا حسن مجتهد آشتیانی در تهران، حاج میرزا جواد آقا مجتهد در آذربایجان، علی اکبر فال اسیری در فارس و سید عالمگیر در مازندران رهبری قیام مردم علیه این امتیاز را بر عهده داشتند. سرانجام با فتوای میرزای شیرازی قلیان و تنباکو حرام اعلام شد و دامنه اعتراضات مردم وسیعتر شد. ناصرالدین شاه به ناچار امتیاز رژی را لغو کرد و مجبور شد از بانک شاهنشاهی وامی برای دادن خسارت تالبوت دریافت کند. این وام نخستین قرضی بود که ایران از بیگانگان دریافت کرد.
معاهده آخال
معاهده آخال در سال ۱۲۹۹ هجری قمری میان میرزا سعید خان موتمنالملک نماینده ناصرالدین شاه و ایوان زینوویف نماینده روسیه، به امضا رسید. طبق این معاهده، روسیه موظف شد از تجاوز قبایل ترکمن به شمال ایران جلوگیری کند، رود اترک، از رودخانه های مرزی ایران، بهعنوان مرز بین ایران و روسیه به رسمیت شناخته شد و ایران از دعاوی خود نسبت به ترکستان و ماوراءالنهر صرفنظر کرد. بدین ترتیب سرزمینهای شرقی خزر از قلمرو ایران جدا شد.
واگذاری امتیاز به روس
ناصرالدین شاه قاجار در سال ۱۲۸۵ هجری قمری امتیاز بهره برداری انحصاری از مراکز صید ماهی در قسمتهایی از سواحل ایران در دریای خزر را به شخصی روسی به نام لیانازوف داد.
تعیین مرزهای جنوب شرقی
گلداسمیت نماینده کمپانی هند شرقی انگلیس، برای تعیین مرزهای جنوب شرقی ایران و افغانستان به دربار ناصرالدین شاه آمد. بعد از مذاکرات، قسمت شمالی مرز بین بلوچستان انگلیس و ایران یعنی خط بین کوهک و کوه ملک سیاه و مرز بین سیستان ایران و افغانستان در بین سالهای ۱۲۸۸ تا ۱۲۸۹ هجری قمری معین شد. پس از آن نیز مذاکرات و کمیسیونهای دیگری برای تعیین و تثبیت مرزها تشکیل شد. این فرایند در نهایت به مشخص شدن بخشهایی از مرزهای ایران با افغانستان و بلوچستان انجامید.
امتیاز رویتر
امتیاز رویتر در دوره صدراعظمی سپهسالار بهمدت ۷۰ سال به بارون جولیوس رویتر داده شد
در سال ۱۲۸۹ هجری قمری، ناصرالدین شاه امتیاز گستردهای را به بارون جولیوس رویتر، سرمایهدار بریتانیایی، واگذار کرد. این امتیاز حوزههای گستردهای از جمله راهآهن، استخراج معادن و بهرهبرداری از برخی منابع اقتصادی ایران را دربرمیگرفت.
امتیاز رویتر با مخالفتهای گستردهای در داخل ایران و همچنین مخالفت روسیه روبهرو شد و در نهایت لغو شد. چند سال بعد، امتیاز تأسیس بانک شاهنشاهی ایران به رویتر واگذار شد و این بانک در سالهای بعد نقش مهمی در نظام مالی ایران پیدا کرد.
دیگر اقدامات ناصرالدین شاه
- ناصرالدین شاه قاجار حکومت نواحی بندرعباس و هرمز را بهمدت ۲۰ سال به سید صعید خان امام مسقط واگذار کرد.
- خط راهآهن تهران به شهر ری و حرم عبدالعظیم در دوره ناصرالدین شاه کشیده شد.
- نخستین سری تمبر پستی در ایران چاپ و الصاق تمبر به نامهها و مرسولات پستی معمول شد.
- بحرین در این زمان، رسما تحتالحمایه انگلستان شد.
- ناصرالدین شاه کشتی پرسپولیس را از آلمان خریداری کرد.
- ناصرالدین شاه اداره پست ایران را به هیئت اتریشی واگذار کرد.
- نخستین خط تلگرافی در این دوره ایجاد شد که انگلستان را به هندوستان وصل کرد. این خط از بنادر بوشهر، بندر عباس و بندر جاسک میگذشت.
نخستین خط تلگراف ایران در دوره ناصرالدین شاه ایجاد شد که انگلیس را به هند وصل میکرد
- تاسیس مدرسه به سبک جدید از اقدامات ناصرالدین شاه بود. در سال ۱۳۰۵ هجری قمری اولین دبستان توسط حاج میرزا حسن رشدیه در تبریز تاسیس شد.
- ناصرالدین شاه اجازه استخراج نفت از تنکابن، کجور و کلارستان مازندران را به محمد ولی خان خلعتبری واگذار کرد.
- اولین حفاری چاه نفت در ایران در سال ۱۳۰۲ هجری قمری در زمان ناصرالدین شاه بهوسیله شرکت هوتز در حوضه دالکی خلیج فارس صورت پذیرفت؛ اما چاه به نفت نرسید و شرکت از ادامه کار منصرف شد.
- میرزا رضاخان مویدالسلطنه نخستین سفیر ایران در آلمان بود که در زمان ناصرالدین شاه به این پست رسید.
وقایع مهم دوران سلطنت ناصرالدین شاه قاجار
در دوره سلطنت ناصرالدین شاه قاجار وقایع مهمی رخ داد که برخی از آنها مربوط به شورشهای داخلی و ارتباطات ایران با خارج بود و برخی دیگر مربوط به اصلاحاتی بود که شاه در دوره حکومتش انجام داد.
جنگ آق دربند سرخس
این جنگ در سال ۱۲۷۱ هجری قمری میان فریدون میرزا سردار ناصرالدین شاه و محمد امین خان، حاکم خوارزم رخ داد که به شکست و کشته شدن حاکم خوارزم انجامید. دولت روسیه بعد از این جنگ با استقرار نیروهای قزاق خود در منطقه خوارزم، مقدمه از دست رفتن متصرفات ایران در کنار جیحون را آماده کرد.
ارتباط با روسیه
روابط ایران و روسیه در دوره ناصرالدین شاه تحت تأثیر جنگ کریمه، رقابت روسیه و بریتانیا و گسترش نفوذ روسیه در آسیای مرکزی قرار داشت. در دوره صدارت میرزا آقاخان نوری، روابط اداری و رفتوآمد میان ایران و روسیه گسترش یافت و مناسبات دو کشور در حوزههای سیاسی و تجاری ادامه پیدا کرد.
ایران در جریان جنگ کریمه میان روسیه و ائتلافی به رهبری بریتانیا و فرانسه، سیاست بیطرفی در پیش گرفت. در همین دوره، دولت ایران برای حفظ موازنه میان قدرتهای خارجی تلاش میکرد؛ سیاستی که در سالهای بعد نیز یکی از مسائل اصلی حکومت ناصرالدین شاه بود.
معاهده پاریس
در سال ۱۲۷۳ هجری قمری، فرخ خان امینالملک کاشانی و ملکم خان نمایندگان ناصرالدین شاه در پاریس به وساطت ناپلئون سوم عهدنامه پاریس را با لارد کولی نماینده انگلستان امضا کردند. بر اساس این معاهده ایران تعهد کرد هیچگونه ادعایی به خاک افغانستان نداشته باشد و انگلیس نیز متعهد شد جزایر و بنادر ایران را تخلیه کند. بدین ترتیب افغانستان و هرات از ایران جدا شدند. بعد از امضای عهدنامه پاریس، ناصرالدین شاه امتیاز کشتیرانی در حوضه سفلای رود کارون را به کمپانی انگلیسی برادران لینچ واگذار کرد.
ظهور سید جمالالدین اسدآبادی
سید جمال الدین اسدآبادی روشنفکر دینی عصر ناصری بود که نظریه وحدت جهان اسلام را داد
سید جمالالدین یکی از روشنفکران دوره ناصرالدین شاه قاجار بود. او در مصر انجمن حزبالوطنی را تاسیس کرد و در جامعالازهر مشغول تدریس و بحث فلسفه ابن سینا شد. او سپس به فرانسه رفت و در سال ۱۳۰۳ هجری قمری در پاریس بههمراه شیخ محمد عبده روزنامه عروه الوثقی را چاپ کرد.
سید جمالالدین در فرانسه بود که با مورخ معروف فرانسوی، ارنست رنان درباره تطبیق اسلام با تمدن غرب مباحثه کرد. سید جمالالدین از فرانسه به انگلستان رفت و در سال ۱۳۰۸ هجری قمری در لندن روزنامه ضیاالخافقین را به زبانهای عربی و انگلیسی چاپ کرد. مقالاتی که سید جمالالدین اسدآبادی در روزنامه عروهالوثقی انتشار میداد، روی شاه تاثیر گذاشت و او را به تهران دعوت کرد. عبدالحمید دوم، سلطان عثمانی، قصد داشت از عقاید سید جمال در باب وحدت جهان اسلام استفاده کند و خود ریاست آن را عهدهدار شود.
شورش عبدالله کرد
در سال ۱۲۹۷ هجری قمری و در زمان صدارت میرزا یوسف مستوفیالممالک، عبدالله کرد از روسای کردستان با حمایت عثمانیها قیام و مزاحمتهایی برای دولت مرکزی در غرب ایران ایجاد کرد؛ اما خیلی زود سرکوب شد.
نخستین خط تلگراف
نخستین خط تلگراف ایران در سال ۱۲۶۷ هجری قمری در دوره ناصرالدین شاه، بین کاخ گلستان و باغ لالهزار کشیده شد.
تاسیس اولین موزه ملی
اولین موزه در ایران، با تاسیس کاخ موزه ناصرالدین شاه در کاخ گلستان آغاز شد.
صدراعظمهای ناصرالدین شاه قاجار
امیرکبیر
امیرکبیر بزرگترین صدراعظم عصر ناصری بود و بیشتر اصلاحات عصر ناصری در زمان وی به انجام رسید
میرزا تقی خان امیرکبیر تلاشهای زیادی در به سلطنت رسیدن ناصرالدین شاه انجام داد. او در دوره ناصرالدین شاه هم صدراعظم بود و هم وزیر خارجه. امیرکبیر، مشیرالدوله را برای حل منازعات مناطق مرزی به دربار عثمانی و میرزا عباس منشی را برای حل مسائل آشوراده به روسیه فرستاد. امیرکبیر اصلاحات زیادی انجام داد، بهطور مثال؛ گامهای اول را برای تنظیم امور پست، تاسیس چاپارخانه، تاسیس ضرابخانه در تهران، ایجاد یونیفورم برای سربازان ایرانی را به سبک یونیفورم ارتش اتریش را برداشت و عمارت توپخانه تهران را بنا کرد.
امیرکبیر روزنامه وقایع اتفاقیه را تاسیس کرد، اولین شماره این روزنامه در سال ۱۲۶۷ هجری قمری چاپ شد. مدیریت این روزنامه را حاجی میرزا جبار عهدهدار بود. روزنامه وقایع اتفاقیه بعد از مرگ امیرکبیر به دولت علیه ایران تغییر نام داد و انتشار آن تا زمان سپهسالار ادامه یافت. امیرکبیر در سال ۱۲۶۷ هجری قمری بر اثر توطئههای مهد علیا مادر ناصرالدین شاه عزل و سپس به دستور شاه قاجار کشته شد. بعد از کشته شدن امیرکبیر، میرزا آقاخان نوری اعتماد الدوله با حمایت انگلیسیها به وزارت ناصرالدین شاه رسید.
آقاخان نوری
میرزا آقاخان نوری با کمک انگلیسیها جایگزین امیرکبیر شد؛ اما پس از مدتی شاه او را نیز عزل کرد و خود شخصا زمام امور را به دست گرفت و دستور داد چند وزارتخانه مانند وزارت خارجه، وزارت مالیه به وزیری میرزا یوسف مستوفیالممالک، وزارت جنگ به وزیری میرزا محمد خان قاجار، وزارت داخله، وزارت وظایف و وزارت علوم به وزیری علی خان امینالدوله باقی بمانند. شاه مجلس مصلحتخانه را در این دوره با شرکت وزیران، شاهزادگان درجه اول و رجال اعیان برای شور مسائل مهم مملکتی تشکیل داد.
میرزاحسین خان سپهسالار
حاجی میرزا حسین خان سپهسالار در سال ۱۲۸۸ هجری قمری به وزارت ناصرالدین شاه قاجار رسید. مسجد سپهسالار تهران، عمارت دارالشورای ملی ایران، مدرسه ناصریه و عمارت بهارستان از بناهایی هستند که به دستور وی ساخته شدند.
مستوفیالممالک
گسترش تهران در دوره مستوفی الممالک بود. او زمینهای زیادی از اطراف تهران خرید و آباد کرد. اکثر محلههای تهران که بر جای ماندهاند، از آبادیهایی هستند که وی بنا کرده است. آرامگاه مستوفیالممالک در ونک قرار دارد.
امینالسلطان
پس از مرگ مستوفیالممالک، امینالسلطان جایگزین او شد و دو سال بعد، رسما صدارت وی را به عهده گرفت. در این دوره، رقابت روسیه و انگلیس در ایران شدت یافت و سفرای دو کشور تلاش کردند تا نظر شاه و امینالسلطان را به خود جذب کنند. سرانجام انگلیسیها موفق شدند شاه را بهسمت خود سوق دهند. ناصرالدین شاه در این زمان برای بار سوم به انگلستان سفر کرد. در این سفر میرزا ملکم خان توانست امتیاز لاتاری را از ناصرالدین شاه بگیرد.
امینالسلطان که تمایل او بهسمت روسیه بیشتر بود، امتیاز لاتاری را که به میرزا ملکم خان انگلیسی واگذار شده بود لغو کرد
لغو امتیاز لاتاری سبب اختلاف بین امینالسلطان و میرزا ملکم خان شد. میرزا ملکم خان در همین زمان، روزنامه قانون را منتشر میکرد. امتیاز تالبوت نیز در دوره صدارت امینالسلطان بود و در پانزده فصل بین ایران و شرکت انگلیسی امضا شد. امتیاز بانک شاهنشاهی نیز در این دوره برای ۶۰ سال به رویتر واگذار شد. امینالسلطان همچنین امتیاز تاسیس بانک استقراضی را به روسها داد. وی تا زمان ترور ناصرالدین شاه، بر سیاست نزدیکی به روسها پافشاری کرد.
علاقه ناصرالدین شاه به عکاسی
ناصرالدین شاه از نخستین پادشاهان ایران بود که به عکاسی علاقه نشان داد. این فناوری در دوره او به دربار راه یافت و خود شاه نیز به عکاسی و ثبت تصاویر علاقهمند شد. عکاسان دربار، از جمله آنتوان سوروگین، تصاویری از اعضای خاندان سلطنتی، درباریان، بناها، مناظر و بخشهایی از زندگی دربار ثبت کردند.
بخشی از این تصاویر امروزه ارزش تاریخی دارند؛ زیرا اطلاعاتی درباره چهره افراد، پوشش، معماری و فضای اجتماعی دوره قاجار در اختیار پژوهشگران قرار میدهند. ناصرالدین شاه همچنین به نقاشی و ثبت تصویری وقایع و افراد دربار علاقه داشت و از این نظر، دوره او یکی از مهمترین دورههای تاریخ تصویری ایران بهشمار میرود.
سفرهای ناصرالدین شاه
سفر اول: سفر ناصرالدین شاه به اروپا در فروردین ۱۲۵۲ شمسی بود. در آن زمان پنج سال از حکومت ناصرالدین شاه میگذشت. در این سفر، میرزا حسین خان سپهسالار، شاه را همراهی میکرد. ناصرالدین شاه در سفرش به کشورهای آلمان، انگلیس، فرانسه، اتریش، سوئیس، بلژیک و عثمانی سفر کرد.
دومین سفر: دومین سفر ناصرالدین شاه به اروپا در فروردین ۱۲۵۷ خورشیدی بود. او از شهرهای نخجوان و تفلیس به مسکو رفت. او در روسیه با الکساندر دوم دیدار کرد و سپس به آلمان رفت و در آنجا با ویلهلم اول، امپراتور آلمان دیدار کرد و سپس به شهر پاریس رفت و با رئیسجمهوری این کشور ملاقات کرد.
ناصرالدین شاه در طول دوره حاکمیتش سه سفر به فرنگستان(اروپا) داشت
سفر سوم: یک سال پیش از سفر ناصرالدین شاه قاجار به اروپا، او از سوی رئیسجمهوری فرانسه، تزار روسیه و سلطان عبدالحمید شاه عثمانی، برای بازدید از این کشورها دعوت شد. ناصرالدین شاه قصد سفر به انگلستان را داشت؛ اما از طرف این کشور دعوتنامه نداشت. سفیر انگلستان از ملکه خواست برای ناصرالدین شاه دعوتنامه بفرستد و ملکه چنین کرد. ناصر الدین شاه قاجار علاوه بر انگلیس، به شهر آمستردام نیز رفت و مورد استقبال خاندان سلطنتی این کشور قرار گرفت.
ترور ناصرالدین شاه
ناصرالدین شاه در اول می ۱۸۹۶ میلادی، برابر با ۱۲۷۵ خورشیدی، در حرم حضرت عبدالعظیم در شهر ری به دست میرزا رضا کرمانی ترور شد. شاه در آن زمان برای برگزاری مراسم پنجاهمین سال سلطنت خود آماده میشد.
میرزا رضا کرمانی پیش از ترور سابقه فعالیت سیاسی و مخالفت با حکومت ناصرالدین شاه را داشت. او مدتی در ارتباط با سید جمالالدین اسدآبادی بود و پس از بازگشت به ایران، ناصرالدین شاه را هدف قرار داد. میرزا رضا با شلیک گلوله شاه را کشت و سپس دستگیر شد.
پس از ترور ناصرالدین شاه، پسرش مظفرالدین میرزا که در تبریز به سر میبرد، به سلطنت رسید و با عنوان مظفرالدینشاه قاجار حکومت را آغاز کرد.
برخی روایتهای مربوط به سالهای پس از ترور، قتل آقاخان کرمانی و شیخ احمد روحی را نیز به ماجرای ترور ناصرالدین شاه مرتبط دانستهاند؛ بااینحال، منابع تاریخی درباره ارتباط مستقیم آنان با طرح ترور اختلاف دارند و نمیتوان این ارتباط را بهصورت قطعی بیان کرد.
ناصرالدین شاه قاجار ۵۰ سال حکومت کرد و در حالی که مشغول تدارک برای جشن پنجاهمین سالگرد سلطنتش بود، توسط میرزا رضای کرمانی ترور شد
ناصرالدین شاه نزدیک به ۵۰ سال پادشاهی کرد. بعد از به قتل رسیدن شاه، او را در حرم عبدالعظیم حسنی به خاک سپردند. سنگ قبر وی از سنگ مرمر ساخته شده و تمثال ناصرالدین شاه روی آن حک شده است. این سنگ در حال حاضر در موزه کاخ گلستان نگهداری میشود و یکی از شاهکارهای کندهکاری دوره قاجار است.
حرم سرای ناصرالدین شاه
از ابتدای تاسیس سلسله قاجاریه، حرمسرا جزوی از تشکیلات دربار محسوب میشد. آقا محمد خان حرمخانهای تشکیل داد و جانشین او فتحعلی شاه آن را تبدیل به حرمسرایی بزرگ کرد؛ اما حکایت حرمسرای ناصرالدین شاهی داستانی جداگانه دارد.
شرح حرمسرایی که ناصرالدین شاه برای خود ساخت، در تواریخ و سفرنامهها بهصورت مفصل ذکر شده است. عینالسلطنه تعداد زنان عقدی و صیغهای ناصرالدین شاه را ۱۱۲ نفر ذکر کرده است. این جمعیت اگر با کلفتهای هر یک از این زنان، جمع بسته شود، رقمی در حدود ۲,۰۰۰ نفر را شامل میشود. برای اداره این حرمسرا و مدیریت چنین جمعیتی، هزینه بسیاری از بودجه مملکت صرف میشد. ناصرالدین شاه حرمسرای خود را بسیار بزرگ و با امکانات مفصل و مجلل ساخته بود. او در سفری که به کشورهای اروپایی داشت، با دیدن شاهان این کشورها که دارای یک همسر مسن بودند، تعجب میکرد.
حرمسرای مجلل ناصری با داستان کودکی به نام «ملیجک» که موردعلاقه قبله عالم بود، گره خورده است
داستان حرم سرای ناصری با ملیجک گره خورده است. ملیجک یکی از افراد حرمسرای ناصرالدین شاه بود که شاه علاقه خاصی به وی داشت و بیشتر وقت خود را با او میگذراند. وی برادر امینه اقدس، زن ناصرالدین شاه بود که بهدلیل اینکه در کودکی به زبانی دیگر گنجشک را ملیجک خوانده بود، شاه وی را به همین نام، ملیجک خواند.
بعدها پسر ملیجک اول، جایگزین پدر شد و عنوان ملیجک ثانی را به خود گرفت. ملیجک دوم با دختر ناصرالدین شاه ازدواج کرد و نزدیکترین فرد به شاه شد. او از این طریق توانست به شهرت و ثروت زیادی دست پیدا کند.
پس از مرگ ناصرالدین شاه، ساختار حرمسرای او تغییر کرد و بخشی از زنان دربار از مجموعه سلطنتی خارج شدند. مظفرالدین شاه حرمسرا را بسیار کوچک کرد و محمد علی شاه جانشین او به یک همسر اکتفا کرد.
ناصرالدین شاه قاجار که مشهور به «سلطان صاحبقران»، «قبله عالم» و «شاه شهید» است، طولانیترین دوره حکومت قاجار را به خود اختصاص داد. در دوره ۵۰ ساله او وقایع بسیاری رخ داد و البته اصلاحاتی نیز شکل گرفت و بعضی امکانات برای اولین بار در ایران به کار گرفته شد. شما هم نظر خود را در مورد زندگینامه ناصرالدین شاه و اقدامات او با ما و کاربران کجارو به اشتراک بگذارید.
سوالات متداول
ناصرالدین شاه قاجار به چه اسمی معروف بود؟
ناصرالدین شاه قاجار با القابی همچون «سلطان صاحبقران»، «قبله عالم» و «شاه شهید» شناخته میشود.
ناصرالدین شاه قاجار چند سال حکومت کرد؟
ناصرالدین شاه نزدیک به ۵۰ سال پادشاهی کرد و زمانی که در حال تدارک برای جشن ۵۰ سالگی پادشاهی خود بود، ترور شد.
