بعضی آبشارها با شروع بارندگی جان میگیرند و بعضی با آب شدن برفها؛ اما چه عواملی جریان آب آنها را در طول سال تغییر میدهد؟
تماشای آبشاری که از ارتفاع صخرهها پایین میریزد، تصویری از جریان همیشگی طبیعت را در ذهن تداعی میکند؛ اما همه آبشارها در تمام طول سال پرآب نیستند. بعضی از آنها فقط پس از بارندگیهای بهاری یا پاییزی جریان پیدا میکنند و گروهی دیگر با آبشدن برفهای زمستانی جان میگیرند. حتی ممکن است آبشاری در تابستان به جریانی باریک تبدیل شود یا کاملا خشک بماند.
فصلیبودن آبشارها به منبع تأمین آب، شرایط اقلیمی، ویژگیهای زمینشناختی منطقه و میزان ذخیره آب در حوضه آبریز بستگی دارد. به همین دلیل، برای فهمیدن اینکه چرا یک آبشار فقط در بخشی از سال جریان دارد، باید مسیر آب را از نقطه آغاز تا محل سقوط آن دنبال کنیم.
آبشارهای فصلی چه تفاوتی با آبشارهای دائمی دارند؟
آبشار زمانی شکل میگیرد که جریان آب در مسیر خود با اختلاف ارتفاع ناگهانی در بستر رودخانه یا یک سطح سنگی روبهرو شود و از آن پایین بریزد. بنابراین، برای ادامه فعالیت آبشار باید در بالادست آن آب کافی وجود داشته باشد.
آبشارهای دائمی در بیشتر روزهای سال جریان آب دارند؛ زیرا رودخانه یا چشمهای که آنها را تغذیه میکند، حتی در دورههای کمبارش نیز آب کافی در اختیارشان میگذارد. این آب ممکن است از منابع زیرزمینی، دریاچهها، ذوب تدریجی برف و یخ یا ترکیبی از آنها تأمین شود.
در مقابل، آبشارهای فصلی یا موقت به منابعی وابستهاند که مقدار آب آنها در طول سال تغییر زیادی میکند. برای مثال، آبشاری که فقط از بارندگیهای موسمی تغذیه میشود، ممکن است در فصل خشک تقریبا هیچ آبی نداشته باشد.
چرا آبشارها در فصلهای مختلف پرآب یا خشک میشوند؟
چند عامل طبیعی در تغییر میزان آب آبشارها نقش دارند. مهمترین آنها عبارتاند از:
۱. بارندگی؛ مهمترین عامل در بسیاری از آبشارهای فصلی
بسیاری از آبشارها به رودخانهها و جویبارهایی وابستهاند که آب خود را از بارندگی میگیرند. وقتی باران میبارد، بخشی از آب روی سطح زمین جاری میشود و به سمت رودخانهها و درهها میرود. این جریان سطحی میتواند در مدت کوتاهی حجم آب رودخانه را افزایش دهد و آبشاری کمآب را به جریانی پرقدرت تبدیل کند.
در مناطقی که بارندگی در فصل مشخصی از سال متمرکز است، آبشارها نیز معمولا همان الگوی فصلی را دنبال میکنند. برای مثال، در مناطق دارای بارانهای موسمی، ممکن است آبشارها در فصل بارندگی خروشان باشند و با پایان بارشها بهتدریج جریان خود را از دست بدهند.
البته شدت بارندگی بهتنهایی تعیینکننده نیست. جنس خاک، شیب زمین، پوشش گیاهی و وسعت حوضه آبریز مشخص میکنند چه مقدار از آب باران به رودخانه برسد و چه مقدار در زمین نفوذ کند یا تبخیر شود.
۲. ذوب برف و یخ؛ چرا بعضی آبشارها در بهار پرآب میشوند؟
در مناطق کوهستانی، بخش زیادی از بارش زمستانی به شکل برف روی ارتفاعات باقی میماند. این برف مانند مخزنی طبیعی عمل میکند و آب را برای ماههای بعد ذخیره نگه میدارد.
با افزایش دمای هوا در بهار، برفها بهتدریج ذوب میشوند و آب حاصل از آنها به جویبارها و رودخانههای پاییندست میرسد. در نتیجه، حجم آب آبشارهایی که از برفاب تغذیه میشوند افزایش پیدا میکند.
بعضی از معروفترین آبشارهای جهان چنین الگویی دارند. آبشار یوسمیتی در پارک ملی یوسمیتی آمریکا نمونهای شناختهشده است که بخش عمده آب خود را از ذوب برفهای ارتفاعات اطراف میگیرد. به همین دلیل، جریان آن معمولا در بهار و اوایل تابستان به بیشترین میزان میرسد و با پایان ذخیره برف، در تابستان کاهش پیدا میکند.
زمان اوج جریان چنین آبشارهایی هر سال یکسان نیست؛ زیرا میزان بارش برف در زمستان و سرعت گرمشدن هوا در بهار تغییر میکند.
۳. منابع آب زیرزمینی؛ دلیل جریان همیشگی بعضی آبشارها
همه آب باران یا برف بلافاصله به رودخانهها نمیرسد. بخشی از آن در خاک و شکافهای سنگی نفوذ میکند و به ذخایر آب زیرزمینی میپیوندد. این آب میتواند از طریق چشمهها دوباره به سطح زمین برسد و رودخانهها و آبشارها را تغذیه کند.
آبشارهایی که به چشمههای دائمی یا ذخایر بزرگ آب زیرزمینی وابستهاند، معمولا در برابر نوسانهای کوتاهمدت بارندگی مقاومترند. آب زیرزمینی مانند یک مخزن طبیعی، آب را ذخیره و بهتدریج آزاد میکند؛ بنابراین جریان رودخانه حتی در دورههای کمبارش نیز ممکن است ادامه داشته باشد.
البته این ذخیره نامحدود نیست. اگر بارندگی برای مدت طولانی کاهش پیدا کند یا برداشت آب زیرزمینی افزایش یابد، سطح آب پایین میرود و دبی چشمهها و آبشارهای وابسته به آنها نیز کاهش پیدا میکند.
۴. گرما و تبخیر؛ چرا بعضی آبشارها در تابستان خشک میشوند؟
افزایش دما فقط باعث ذوب سریعتر برفها نمیشود؛ بلکه میزان تبخیر آب را نیز بالا میبرد. در فصلهای گرم، بخشی از آب موجود در رودخانهها، خاک و مخازن طبیعی به جو بازمیگردد. گیاهان نیز آب بیشتری از خاک جذب میکنند و از طریق فرایند تعرق به جو میفرستند.
در نتیجه، اگر میزان بارندگی و ورودی آب به حوضه از مقدار آبی که تبخیر و مصرف میشود کمتر باشد، جریان رودخانه کاهش پیدا میکند. آبشارهایی که به جویبارهای کوچک یا منابع سطحی کمحجم وابستهاند، بیشتر از این تغییر تأثیر میگیرند.
به همین دلیل، برخی آبشارها در بهار پرآباند، اما با رسیدن تابستان و افزایش دما، به جریانی باریک تبدیل میشوند یا کاملا از جریان میافتند.
۵. ویژگیهای زمین و حوضه آبریز؛ چرا دو آبشار نزدیک به هم رفتار متفاوتی دارند؟
ممکن است دو آبشار در یک منطقه و با شرایط آبوهوایی مشابه قرار داشته باشند، اما یکی در تمام سال جریان داشته باشد و دیگری فقط در فصل بارندگی فعال شود. تفاوت در ویژگیهای حوضه آبریز میتواند این موضوع را توضیح دهد.
حوضه آبریز محدودهای از زمین است که آب باران و ذوب برف در آن به سمت یک رودخانه یا خروجی مشخص حرکت میکند. وسعت این محدوده، شیب زمین، جنس سنگها، نوع خاک و پوشش گیاهی بر مقدار آب ورودی به رودخانه تأثیر میگذارند.
برای مثال، زمینی با سنگهای نفوذپذیر میتواند بخش زیادی از آب باران را در خود ذخیره کند و بعدا به شکل چشمه آزاد کند. در مقابل، سطحی با نفوذپذیری کم ممکن است آب باران را سریع به سمت پاییندست هدایت کند؛ در چنین شرایطی، جریان آب پس از بارندگی بهسرعت افزایش مییابد و با پایان بارش نیز افت میکند.
بنابراین، تنها میزان بارندگی منطقه مشخص نمیکند که یک آبشار دائمی باشد یا فصلی؛ نحوه ذخیره و انتقال آب نیز اهمیت زیادی دارد.
آیا فعالیتهای انسانی میتوانند آبشارها را فصلیتر کنند؟
بله. تغییرات طبیعی تنها عامل کاهش جریان آبشارها نیستند. فعالیتهای انسانی نیز میتوانند منابع آبی رودخانهها را تغییر دهند و حتی جریان آبشارهایی را که در گذشته دائمی بودهاند، بهشدت کاهش دهند.
ساخت سد و بند در بالادست، برداشت آب برای کشاورزی و مصرف شهری، پمپاژ آب زیرزمینی و تخریب پوشش گیاهی از جمله عواملی هستند که بر جریان رودخانهها اثر میگذارند. برای مثال، اگر بخش زیادی از آب رودخانه پیش از رسیدن به آبشار برداشت شود، حجم جریان پاییندست کاهش پیدا میکند.
تغییر کاربری زمین نیز میتواند نحوه نفوذ آب در خاک و سرعت رواناب را تغییر دهد. از بین رفتن پوشش گیاهی در بعضی مناطق، فرسایش خاک و رواناب سریعتر را افزایش میدهد و ظرفیت طبیعی زمین برای ذخیره آب را کاهش میدهد.
تغییرات اقلیمی چه تأثیری بر آبشارهای فصلی دارند؟
تغییرات اقلیمی میتوانند زمان و شدت جریان آبشارها را تغییر دهند. افزایش دما، تغییر الگوی بارندگی و کاهش ذخیره برف در برخی مناطق کوهستانی باعث میشود آب بیشتری زودتر از گذشته به رودخانهها برسد.
برای مثال، اگر برفهای زمستانی در یک منطقه زودتر ذوب شوند، آبشارهای وابسته به برفاب ممکن است در اواخر زمستان یا اوایل بهار به اوج جریان برسند؛ اما در میانه تابستان آب کمتری داشته باشند. اگر میزان بارش برف نیز کاهش پیدا کند، حجم آب ذخیرهشده برای ماههای گرم کمتر خواهد بود.
پارک ملی یوسمیتی در آمریکا یکی از مناطقی است که تغییرات ذخیره برف و زمان ذوب آن بر جریان آبشارهایش اثر میگذارد. سازمان پارکهای ملی آمریکا هشدار داده است که تغییر زمان ذوب برف میتواند زمان اوج جریان آبشارها را جابهجا کند و حتی باعث شود برخی از آنها در تابستان زودتر از گذشته کمآب شوند.
بهترین زمان بازدید از آبشارهای فصلی چه موقع است؟
برای دیدن یک آبشار در پرآبترین حالت، نمیتوان یک فصل مشخص را برای همه مناطق پیشنهاد کرد. بهترین زمان بازدید به منبع تغذیه آبشار بستگی دارد.
اگر آبشار از بارندگی تغذیه شود، معمولا فصل پربارش منطقه زمان مناسبی برای بازدید است. در آبشارهای کوهستانی که به ذوب برف وابستهاند، بهار و اوایل تابستان اغلب زمان بهتری محسوب میشوند. آبشارهای متکی به چشمهها نیز ممکن است در بیشتر ماههای سال جریان داشته باشند؛ هرچند در دورههای خشکسالی حجم آب آنها کاهش پیدا میکند.
پیش از سفر بهتر است وضعیت بارندگی، میزان برف و شرایط جریان رودخانه در روزهای نزدیک به بازدید را بررسی کنید. همچنین باید توجه داشت که بارندگی شدید میتواند سطح آب را ناگهان بالا ببرد و مسیرهای اطراف آبشار را لغزنده یا خطرناک کند.
آبشارهای فصلی یادآوری میکنند که جریان آب در طبیعت همیشه ثابت نیست. آنچه در یک فصل به شکل آبشاری خروشان دیده میشود، ممکن است چند ماه بعد تنها دیوارهای سنگی و بستر خشک رودخانه باشد. این تغییر نه اتفاقی عجیب، بلکه نتیجه پیوند میان بارندگی، ذخیره آب، دما و ویژگیهای زمین در یک حوضه آبریز است.