کلوتها حاصل همکاری باد و آب در فرسایش لایههای رسوبیاند؛ اما این سازههای طبیعی چگونه طی هزاران سال شکل میگیرند؟
کلوتها از شگفتانگیزترین عوارض طبیعی مناطق بیابانی هستند؛ برجستگیهای کشیده و موازی که شیارهایی عمیق آنها را از یکدیگر جدا میکنند. تماشای این سازهها از دور، منظره شهری متروکه با دیوارها و برجهای بلند را تداعی میکند؛ اما هیچ انسانی در ساخت آنها نقشی نداشته است. باد و آب طی دورهای بسیار طولانی، لایههای زمین را فرسودهاند و چنین چشماندازی را به وجود آوردهاند.
کلوتها که در زمینشناسی با نام «یاردانگ» (Yardang) شناخته میشوند، در بیابانهای مختلف جهان وجود دارند. یکی از معروفترین نمونههای آنها را میتوان در بیابان لوت و نزدیکی شهداد در استان کرمان دید. اما این برجستگیهای عجیب دقیقا چگونه به وجود میآیند؟ برای فهمیدن سازوکار شکلگیری آنها باید به گذشته زمین و فرایندهای فرسایشی در مناطق خشک نگاه کنیم.
کلوت چیست؟
کلوت نوعی عارضه زمینشناختی کشیده و تراشیدهشده بر اثر فرسایش است که معمولا در مناطق خشک و کمپوشش شکل میگیرد. این عوارض از رسوبات یا سنگهایی ساخته میشوند که مقاومت یکسانی در برابر فرسایش ندارند. در چنین محیطهایی، باد ذرات سست را جابهجا میکند و با کمک ماسههای معلق و غلتان، بخشهایی از سطح زمین را میساید.
در نتیجه این فرایند، قسمتهایی که مقاومت کمتری دارند، سریعتر فرسوده میشوند و بخشهای مقاومتر به شکل برجستگی باقی میمانند. شیارهای میان کلوتها نیز بهتدریج عمیقتر میشوند و ساختار کشیده و موازی آنها را به وجود میآورند.
کلوتها چگونه شکل میگیرند؟
شکلگیری کلوتها به یک عامل محدود نمیشود. باد مهمترین نیروی شکلدهنده آنها به شمار میرود؛ اما جنس لایههای زمین، جهت بادهای غالب و حتی جریانهای آب سطحی نیز در ایجاد و تکامل این عوارض نقش دارند.
۱. رسوبات قدیمی، بستر شکلگیری کلوتها را میسازند
داستان شکلگیری بسیاری از کلوتها از زمانی آغاز میشود که در یک منطقه بیابانی، دریاچهها یا پهنههای آبی کمعمق وجود داشتهاند. آب در این محیطها ذرات مختلفی مانند ماسه، سیلت و رس را تهنشین میکرد و بهمرور لایههایی از رسوبات بر جای میگذاشت.
پس از عقبنشینی آب و خشکشدن محیط، این رسوبات در معرض فرسایش قرار میگرفتند. از آنجا که لایههای مختلف از نظر اندازه ذرات، ترکیب و میزان چسبندگی تفاوت دارند، مقاومت یکسانی در برابر باد و آب ندارند. همین تفاوت، زمینه را برای شکلگیری برجستگیها و شیارهای بعدی فراهم میکند.
در کلوت شهداد نیز لایههای رسوبی ماسهای و رسی که در محیطهای دریاچهای قدیمی تهنشین شدهاند، نقش مهمی در ساختار زمین دارند.
۲. باد، شیارهای اولیه را به وجود میآورد
پس از خشک شدن سطح زمین، باد میتواند ذرات سست را از جای خود بلند کند و به نقاط دیگر ببرد. این فرایند را «بادکندگی» یا Deflation مینامند. در این حالت، باد ذرات ریز و سبک را از سطح زمین جدا میکند و با جابهجایی آنها، بخشهایی از زمین را پایین میبرد.
باد همچنین ماسهها و ذرات سنگی را با خود حمل میکند. این ذرات هنگام برخورد با سطح زمین، مانند ابزارهای ساینده عمل میکنند و بهتدریج لایههای نرمتر را میتراشند. زمینشناسان به این فرایند «سایش بادی» یا Abrasion میگویند.
ترکیب این دو فرایند باعث میشود فرورفتگیهای کوچک و شیارهای اولیه در سطح زمین شکل بگیرند. این شیارها بهمرور عمیقتر میشوند و مواد بیشتری را از اطراف خود خارج میکنند.
۳. تفاوت مقاومت لایهها، برجستگیها را باقی میگذارد
همه بخشهای زمین به یک اندازه در برابر فرسایش آسیبپذیر نیستند. بعضی لایهها سستترند و باد و آب راحتتر آنها را میفرسایند؛ درحالیکه لایههای متراکمتر یا چسبندهتر مقاومت بیشتری دارند.
با ادامه فرسایش، بخشهای نرمتر سریعتر پایین میروند و لایههای مقاومتر به شکل دیوارهها و برجستگیهای کشیده باقی میمانند. به همین دلیل، کلوتها در واقع از انباشتهشدن مواد به وجود نمیآیند؛ بلکه فرسایش اطراف آنها باعث نمایانشدن این برجستگیها میشود.
۴. جهت باد به کلوتها شکل کشیده میدهد
بادهای غالب در شکل نهایی کلوتها نقش مهمی دارند. هنگامی که باد در یک جهت مشخص و طی دورهای طولانی میوزد، فرسایش نیز در امتداد همان جهت شدت میگیرد. شیارها و برجستگیها بهتدریج در راستای باد غالب کشیده میشوند.
کلوتهای معمولی اغلب شکلی نامتقارن دارند: بخش رو به باد، پهنتر و پرشیبتر است؛ اما قسمت پشت به باد بهتدریج باریک میشود و ارتفاع کمتری پیدا میکند. این فرم کشیده و آیرودینامیکی از ویژگیهای شاخص یاردانگها به شمار میرود.
البته جهت و شدت باد تنها عوامل تعیینکننده نیستند. ساختار لایههای زمین، شیب آنها و میزان مقاومتشان نیز میتوانند شکل نهایی کلوت را تغییر دهند.
۵. آب نیز در تراشیدن کلوتها نقش دارد
با اینکه باد مهمترین عامل شکلدهنده یاردانگها محسوب میشود، آب را نباید از فرایند شکلگیری آنها حذف کرد. بارندگیهای پراکنده در مناطق بیابانی میتوانند روانابهایی ایجاد کنند که از دامنهها پایین میآیند و رسوبات نرم را با خود میبرند.
این جریانها شیارهای کوچک ایجاد میکنند، سطح دامنهها را میتراشند و در فرسایش بخشهایی از کلوت نقش دارند. همچنین هوازدگی و فروریختن قطعات سنگ و رسوبات، به تغییر شکل این برجستگیها کمک میکند.
در واقع، باد و آب در کنار یکدیگر چشمانداز کلوتها را شکل میدهند؛ هرچند سهم هرکدام به شرایط زمینشناختی و اقلیمی منطقه بستگی دارد.
چرا کلوتهای شهداد شبیه یک شهر بزرگ هستند؟
کلوتهای شهداد در حاشیه غربی بیابان لوت، مجموعهای گسترده از برجستگیهای کشیده و شیارهای موازی را تشکیل میدهند. تکرار این ساختارها در کنار یکدیگر، منظرهای شبیه شهری با خیابانها، دیوارها و برجهای طبیعی ایجاد کرده است.
تفاوت در ارتفاع، شکل و مقاومت لایههای رسوبی باعث شده است کلوتها اندازه و ظاهر یکسانی نداشته باشند. بعضی از آنها دیوارههایی بلند و پرشیب دارند و برخی دیگر به شکل برجستگیهایی کوتاهتر و کشیده دیده میشوند.
این ساختارها نتیجه فرسایش طولانیمدت رسوبات منطقهاند؛ فرایندی که همچنان میتواند با وزش باد، بارندگی و جابهجایی ذرات ادامه پیدا کند.
آیا کلوتها فقط در ایران وجود دارند؟
خیر. کلوتها یا یاردانگها در بیابانهای مختلف جهان دیده میشوند. از نمونههای شناختهشده آنها میتوان به عوارض مشابه در بیابانهای مصر، چین، نامیبیا و ایالات متحده اشاره کرد. شرایط خشک، وجود رسوبات یا سنگهای قابل فرسایش و وزش بادهای مؤثر، زمینه شکلگیری این عوارض را فراهم میکند.
حتی روی سطح مریخ نیز ساختارهایی شبیه یاردانگهای زمینی مشاهده شدهاند. بررسی این عوارض به دانشمندان کمک میکند درباره جهت بادهای گذشته و فرایندهای فرسایشی در سیاره سرخ اطلاعات بیشتری به دست آورند.
کلوتها نمونهای از قدرت فرسایش در تغییر چهره زمین هستند. باد بهتنهایی نمیتواند چنین سازههایی را در مدت کوتاهی بسازد؛ اما وقتی در گذر زمان با تفاوت مقاومت لایههای زمین و فرسایش ناشی از آب همراه میشود، میتواند از رسوبات قدیمی، برجستگیهایی شگفتانگیز و چشماندازی منحصربهفرد خلق کند.