حیوانات سالهاست بدون کمک انسان در ساختمانها و سازههای شهری برای خودشان پناهگاه پیدا میکنند؛ پرستوها زیر لبه بامها لانه میسازند و گکوها در شکاف دیوارها جا میگیرند. بااینحال، گروهی از معماران رویکرد متفاوتی در پیش گرفتهاند و بهجای اینکه پس از ساخت ساختمان به فکر حیاتوحش باشند، نیازهای حیوانات را از همان ابتدا وارد فرایند طراحی کردهاند. (BBC)
در این پروژهها، حیوانات عملا به مشتریان معماری تبدیل شدهاند. محل لانهسازی، استراحت، جفتگیری، زمستانگذرانی و پناهگرفتن گونههای مختلف، شکل، ارتفاع، جهتگیری، ابعاد ورودیها و حتی مصالح ساختمان را تعیین میکند.
معمار اوون پیرس میگوید هدف این رویکرد آن است که همزمان با تغییر کاربری و دستکاری محیطهای طبیعی توسط انسان، زیرساختی پایدار برای گونههای دیگری که در همان محیط زندگی میکنند نیز فراهم شود.
البته طراحان نمیتوانند رفتار حیوانات را کاملا پیشبینی کنند. آنها شرایط مناسب را فراهم میکنند، اما در نهایت باید منتظر بمانند و ببینند حیوانات چگونه از این فضاها استفاده خواهند کرد.
۱. برج چندگونهای برای خفاشها، جغدها و حشرات؛ سامرست، انگلستان
این برج چندگونهای در هانیگار، مزرعه لبنیاتی سابقی در منطقه سامرست لولندز انگلستان قرار دارد؛ منطقهای که تراست حیاتوحش سامرست در حال بازگرداندن تدریجی آن به شرایط طبیعی و افزایش رطوبت آن است. شرکت معماری پیرس+ این سازه را تقریبا بهطور کامل با مصالح محلی و بازیافتی ساخته است.
معماران هنگام طراحی، گونههای مختلف را مشتریان جداگانه ساختمان در نظر گرفتند. به همین دلیل، معماری برج از سطح مرطوب زمین تا بخشهای مرتفع آن تغییر میکند.
قسمت پایینی برای گونههایی مانند مارهای بیپا، سمندرها و دیگر جانوران کوچک طراحی شده و شکافها و فضاهای متعددی دارد. در بخشهای بالاتر، قطعات چوب لارچ با فاصله و فرورفتگیهای مختلف قرار گرفتهاند تا حشرات و پرندگان کوچک بتوانند از آنها استفاده کنند.
در قسمت داخلی نیز فضاهای لانهسازی و استراحت جداگانهای برای جغد انباری، دلیجه و جغد کوچک در نظر گرفته شده است. اندازه ورودیها، سکوها، ابعاد محفظههای داخلی و محل قرارگیری آنها برای هر گونه متفاوت است.
۲. پناهگاه چندگونهای پیاول؛ کتسکیل، آمریکا
سازههای مجسمهمانند جویس هوانگ در منطقه کتسکیل نیویورک، بیشتر شبیه رگالهای چوبی بزرگی هستند؛ اما بهجای لباس، مجموعهای از لانههای پرندگان، خانههای خفاش و محفظههای مخصوص حشرات روی آنها قرار گرفته است.
هر سازه از یک قاب ساده به شکل حرف A ساخته شده و یکی از پایههای آن حالتی خمیده دارد. ارتفاع و اندازه محفظهها نیز با توجه به گونههایی که قرار است از آنها استفاده کنند، متفاوت است.
هوانگ این پروژه را با همکاری دانشجویان دانشکده معماری مؤسسه پرَت طراحی کرد. مجموعهای از این سازهها در امتداد مسیر پیادهرویی در کتسکیل و در دامنه کوههای کتسکیل قرار گرفتهاند.
۳. پل خفاشها؛ هلند
یک پل ۲۵ متری در جنوبغربی هلند، علاوه بر عبور عابران پیاده و دوچرخهسواران، برای خفاشها نیز محل زندگی فراهم میکند.
کانال ولوتواترینگ بخشی از یک مسیر تفریحی سبز جدید است و برای چند گونه خفاش نقش کریدور پروازی دارد. شرکت معماری نکست آرکیتکتس از همین ویژگی استفاده کرد و بخشهایی از پل را به زیستگاه خفاشها تبدیل کرد.
بدنه پل از بتن ساخته شده است؛ مادهای که میتواند گرما را جذب و سپس آزاد کند و در نتیجه محیطی نسبتا پایدار برای خفاشها ایجاد کند. سه بخش پل نیز زیستگاههایی برای فصلهای مختلف دارند.
بخش شمالی پل بهعنوان پناهگاه زمستانی طراحی شده است؛ جایی که دما پایین و نسبتا ثابت باقی میماند. قسمت زیرین عرشه و نردههای آجری نیز فضاهایی برای تابستان، زادآوری و جفتگیری فراهم میکنند.
ورودی اصلی خفاشها در سمت آب قرار دارد و یک لبه بتنی آن را برای این حیوانات قابل شناساییتر میکند. طراحان امیدوارند در نهایت کلونی بزرگی از خفاشها در اطراف پل شکل بگیرد.
۴. «لطفا منتظر بمانید»؛ پناهگاهی برای حشرات در فرانسه
کاهش جمعیت حشرات در دهههای اخیر، مارلن هویسود، طراح فرانسوی، را به طراحی پروژه «لطفا منتظر بمانید» ترغیب کرد. او این سازه را برای حشرات، بهویژه گونههای شهری مانند مورچهها و صدپاها، طراحی کرده است.
فرمهای این مجموعه امکان پناهگرفتن، لانهسازی و زمستانگذرانی را برای حشرات فراهم میکنند. هویسود با همکاری پژوهشگران کینگز کالج لندن، مواد و رنگهایی را انتخاب کرد که با ترجیحات حشرات و محیط طبیعی آنها سازگار باشند.
این سازهها از خاک رس طبیعی ساخته شدهاند و برای حفظ حالت اولیه و طبیعی خاک، در کوره پخته نشدهاند. سپس یک ماده چسباننده طبیعی روی آنها قرار گرفته است تا در برابر شرایط جوی مقاومت بیشتری داشته باشند.
۵. برج حیاتوحش برای جغدهای انباری؛ انگلستان
وقتی یک ساختمان قدیمی یا درخت توخالی که جغد انباری در آن لانه میکرد، از بین میرود، این سازه کوچک میتواند جایگزینی برای آن باشد.
این برج تنها حدود ۲ مترمربع مساحت و ۴٫۵ متر ارتفاع دارد، اما سه دیوار آن برای گونههای مختلف طراحی شدهاند. در دیوار شرقی، سوراخی در ارتفاع ۳٫۵ متری قرار گرفته که به یک جعبه لانه عمیق و نسبتا بزرگ برای جغد انباری منتهی میشود.
این ورودی رو به فضای باز قرار گرفته تا جغدی که در حال پرواز است بتواند آن را ببیند. در دیوار غربی، یک فضای لانهسازی باز برای دلیجه قرار دارد و پایینتر از آن نیز محفظهای عمیق برای جغد کوچک تعبیه شده است.
سکوهای نزدیک ورودیها و سقف بزرگ سازه نیز از جوجههای تازهبالغ در برابر خطرات محافظت میکنند. دیوار جنوبی که گرمتر است، سوراخهای کوچک متعددی در ملات دارد تا عنکبوتها، زنبورها و دیگر حشرات بتوانند از آن استفاده کنند.
۶. کندوی دریایی مامبلز؛ ولز
دیوار دریایی ۱٫۲ کیلومتری روستای مامبلز در خلیج سوانزی برای محافظت از منطقه در برابر سیلاب ساخته شده است، اما بخشهایی از همین زیرساخت حالا به زیستگاه موجودات دریایی تبدیل شدهاند.
پژوهشگران دانشگاه سوانزی در بخشهایی از دیوار، پنلهای بتنی ششضلعی نصب کردهاند. سطح این پنلها شیارها و الگوهایی عمیق دارد که ساختار ناهموار سواحل سنگی را تقلید میکند.
جلبکهای دریایی، حلزونهای دریایی و صدفهای چسبیده به سنگها بهتدریج در شکافها و فرورفتگیهای این پنلها ساکن شدهاند. در نتیجه، دیواری که برای محافظت از انسانها در برابر دریا ساخته شده بود، به فضای زندگی گونههای دریایی نیز تبدیل شده است.
۷. کیوسک زیستمحیطی بارن المز؛ لندن
این سازه در نگاه اول بخشی از زیرساخت شهری به نظر میرسد، اما نمای بیرونی آن برای گونههای مختلف حیاتوحش طراحی شده است. در داخل ساختمان، تجهیزات مکانیکی و الکتریکی از ورود آلودگی فاضلاب به رودخانه تیمز جلوگیری میکنند؛ درحالیکه نمای بیرونی به زیستگاهی عمودی برای جانوران تبدیل شده است.
بخشی از نمای ۱۰۰ مترمربعی ساختمان از دیوار گابیونی تشکیل شده است. این دیوار از قفسههای مشبک فلزی پرشده با مواد طبیعی و ضایعات ساخته شده و میتواند برای زنبورهای انفرادی، حشرات، عنکبوتها، سوسکها و پرندگان زیستگاه فراهم کند.
این نوع دیوار برخلاف دیوارهای سبز معمولی به آبیاری نیاز ندارد و مقاومت بیشتری در برابر آتش دارد. طراحان همچنین پیشبینی کردهاند که این زیستگاه بتواند بین ۵۰ تا ۱۲۰ سال برای حیاتوحش قابل استفاده باشد.
سقف قهوهای ساختمان نیز مانند یک کریدور زیستمحیطی عمل میکند و به جابهجایی جانوران میان فضاهای سبز اطراف، از جمله مرکز تالابهای لندن، کمک میکند.
۸. خانه گوزنهای قلعه آکلند؛ انگلستان
همه سازههای مخصوص حیاتوحش با هدف حفاظت بلندمدت از حیوانات ساخته نشدهاند. خانه گوزن قلعه آکلند در دورهای تاریخی ساخته شد که گوزنها بخشی از فعالیتهای شکار اشراف و نجیبزادگان بودند.
این بنای متعلق به قرن هجدهم در محوطه پارک گوزن قلعه آکلند قرار دارد؛ مکانی که از دوره نورمنها محل اقامت اسقفهای دورهام بوده است. گوزنها در حیاط غذا میخوردند و در فضای سرپوشیده ساختمان پناه میگرفتند.
ساختمان در عین حال برای انسانها نیز کاربرد داشت و مهمانان شکار اسقف میتوانستند در آن استراحت کنند و از منظره اطراف لذت ببرند. معماری آن نمونهای نادر از سبک نئوگوتیک قرن هجدهم بهشمار میرود و با الهام خیالپردازانه از بناهای قرون وسطایی، ظاهر قلعهمانندی دارد؛ از جانپناههای کنگرهدار و شکافهای تیراندازی گرفته تا منارههای تزئینی و طاقهای نوکتیز.
این هشت پروژه نشان میدهند معماری حیاتوحش لزوما به معنای ساختن یک خانه ساده برای یک گونه خاص نیست. گاهی یک پل، دیوار دریایی، برج یا حتی یک ساختمان زیرساختی شهری میتواند همزمان بخشی از نیازهای انسان و حیاتوحش را تأمین کند. در چنین رویکردی، معماران بهجای آنکه طبیعت را مزاحمی برای شهر بدانند، تلاش میکنند برای گونههای دیگر نیز جایی در محیط ساختهشده باقی بگذارند.