فوتبال را چه کسی اختراع کرد؟ از چین باستان تا FIFA

به نقل از نشنال‌جئوگرافیک؛ فوتبال بی‌تردید محبوب‌ترین ورزش جهان است و بیش از ۲۶۵ میلیون طرفدار در سراسر جهان دارد. این ورزش به‌دلیل سادگی، در هر زمین یا فضای بازی قابل انجام است و به‌راحتی می‌توان با بازیکنانی که در استادیوم‌های سراسر جهان می‌دوند ارتباط برقرار کرد.

اما اگر به دنبال قدیمی‌ترین ریشه‌های این ورزش هستید، باید مسیر تاریخ را به عقب دنبال کنید؛ جایی که سرنخ‌های آن در تمدن‌های باستانی چین و آمریکای میانه دیده می‌شود. در ادامه، با ریشه‌های باستانی فوتبال و دلایل محبوبیت جهانی آن آشنا می‌شوید.

چینی‌ها نخستین کسانی بودند که در قرن سوم پیش از میلاد توپ را به داخل تورها شوت می‌کردند و این کار را به‌عنوان ورزش انجام می‌دادند. اما بازی‌ که امروز در جهان با نام فوتبال شناخته می‌شود، در قرن نوزدهم در انگلستان رسمیت یافت. با این حال، پیش‌زمینه بسیاری از بازی‌های مدرن توپی را می‌توان در قاره آمریکا یافت.

«مری میلر»، استاد تاریخ هنر دانشگاه ییل که شواهد گسترده‌ای از این ورزش را بررسی کرده است، می‌گوید:

ایده ورزش تیمی در مزوآمریکا اختراع شد.

در مزوآمریکا، منطقه تاریخی وسیعی که از مکزیک تا کاستاریکا امتداد دارد، تمدن‌ها بسیار پیش از «کشف» آن توسط کلمب شکوفا بودند و بسیاری از این مردمان ورزشی را انجام می‌دادند که در آن از توپی سنگین ساخته‌شده از ماده‌ای مشتق‌شده از شیره درختان استفاده می‌شد.

اینکه دقیقا این بازی در کجا اختراع شد مشخص نیست، اما از حدود ۳۰۰۰ سال پیش در فرهنگ‌هایی مانند تئوتیئواکان‌ها، آزتک‌ها و مایاها محبوب بود. نام این بازی در فرهنگ‌های مختلف متفاوت بود؛ در میان آزتک‌ها «اولا‌مالیستلِی» و در میان مایاها «پوک-تا-پوک» یا «پیتز» نام داشت. قوانین آن نیز متفاوت بود و شامل حفظ توپ در بازی با ضربه‌زدن با بخش‌های مختلف بدن یا استفاده از راکت و چوب می‌شد.

بسیاری از این بازی‌ها با توپ‌های لاستیکی ۱۶ پوندی انجام می‌شد که هنوز نمونه‌هایی از آن در آثار باستانی وجود دارد. شواهد دیگر شامل ظروف سفالی و بیش از ۱۳۰۰ زمین سنگی بزرگ است که در سراسر منطقه یافت شده‌اند.

بازیکنان آزتک توپ را فقط با بخش‌های بدن بین دو تیم به جلو و عقب می‌فرستادند (استفاده از پا یا دست ممنوع بود). هدف آن‌ها این بود که توپ را با یک پرش به دیوار پشتی زمین حریف برسانند و اغلب در اثر برخورد با توپ سنگین دچار آسیب‌های جدی و حتی تهدیدکننده زندگی می‌شدند.

اگر بازیکنی موفق می‌شد توپ را وارد حلقه‌ای بلند در زمین حریف کند، این به معنای پیروزی خودکار بود و افتخار بزرگی برای برنده به همراه داشت.

اگرچه این بازی به‌صورت تفریحی و مانند فوتبال یا بسکتبال امروزی انجام می‌شد، اما در فرهنگ‌های مزوآمریکایی جایگاه مذهبی و آیینی نیز داشت.

پادشاهان آزتک گزارش شده است که این بازی را به‌عنوان جایگزینی برای جنگ انجام می‌دادند و از آن برای کسب حق حاکمیت یا حل اختلافات دیپلماتیک استفاده می‌کردند. در فرهنگ‌های مایا و وراکروز، در برخی آیین‌ها بازندگان بازی قربانی می‌شدند.

جزئیات دقیق مشخص نیست، اما برخی زمین‌های بازی با پنل‌هایی تزئین شده‌اند که قربانی شدن بازندگان را به تصویر می‌کشند. قربانی و ورزش در اسطوره آفرینش مایا نیز به هم مرتبط هستند؛ در این روایت، دو دوقلو بازیکن توپ، خدایان دنیای زیرین را شکست می‌دهند و سپس به خورشید و ماه تبدیل می‌شوند.

با وجود شواهد، برخی باستان‌شناسان قرن بیستم باور نداشتند که به جز برندگان کسی قربانی شود. «مری میلر» می‌گوید:

آن‌ها نمی‌توانستند باور کنند که مایاها قربانی انسانی انجام می‌دادند. اکنون می‌دانیم این کاملاً نادرست است و همچنین این تصور که برندگان قربانی می‌شدند نیز اشتباه است.

در اسطوره مایا، بازنده بازی بود که قربانی می‌شد و امروزه پژوهشگران این موضوع را پذیرفته‌اند.

با وجود اینکه سایر فرهنگ‌ها مانند بومیان آمریکا و استرالیا نیز بازی‌های مشابهی انجام می‌دادند، ورزش مدرن فوتبال (که برخی آن را «ساکر» می‌نامند و بسیاری دیگر «فوتبال») در مدارس بریتانیا شکل گرفت. اگرچه قرن‌ها نسخه‌های غیررسمی آن بازی می‌شد، اما در قرن نوزدهم رسمیت یافت.

در اواسط قرن نوزدهم، پیشرفت‌های حمل‌ونقل، کار و فناوری باعث شد مردم بتوانند برای مسابقات رقابتی به زمین‌های چمن سفر کنند. تا دهه ۱۸۴۰، مجموعه‌ای از مدارس بریتانیایی استانداردهای خود را برای بازی ایجاد کردند و امکان برگزاری تورنمنت میان بازیکنانی که قوانین مشترک می‌دانستند فراهم شد.

به مرور زمان، دو مجموعه قانون غالب شد. باشگاه فوتبال شفیلد به تیم‌ها اجازه ضربه آزاد در صورت تخلف حریف می‌داد، در حالی که دانشگاه کمبریج حمل توپ با دست را ممنوع کرده بود.

با گسترش محبوبیت، بازیکنان در قالب «انجمن فوتبال لندن» متحد شدند. در سال ۱۸۷۷، باشگاه شفیلد رسما قوانین لندن را پذیرفت. در آن زمان برخی تیم‌ها شروع به جذب گسترده بازیکنان و پرداخت مخفیانه به اعضای طبقه کارگر کردند.

در حالی که بازیکنان طبقه بالا خواهان آماتور ماندن ورزش بودند، در سال ۱۸۸۵ اجازه حضور بازیکنان حرفه‌ای صادر شد و این موضوع باعث رشد گسترده فوتبال شد. تا سال ۱۹۰۴، این ورزش به سطح بین‌المللی رسید و همان سال فدراسیون جهانی فوتبال (فیفا) تاسیس شد.

از آن زمان، موفقیت فوتبال به‌طور چشمگیری افزایش یافت. این ورزش در المپیک ۱۹۰۸ حضور یافت و نخستین جام جهانی در سال ۱۹۳۰ برگزار شد و فوتبال حرفه‌ای شکوفا شد. امروزه فیفا همچنان نهاد حاکم بر فوتبال است و تنها در سال ۲۰۲۱ درآمدی معادل ۷۵۵٫۵ میلیون دلار داشته است.

اما قلب فوتبال همیشه در زمین بازی بوده است؛ جایی که از کودکان تا بازیکنان حرفه‌ای از لذت بازی لذت می‌برند. روح فوتبال که «تفکر پیچیده تیمی» نامیده می‌شود، همچنان در نسخه‌های مدرن این ورزش و در میان میلیون‌ها بازیکن آماتور و حرفه‌ای زنده است؛ بازیکنانی که هر روز در زمین‌های رسمی یا غیررسمی می‌دوند، دریبل می‌زنند و توپ را به جریان می‌اندازند.