آخرین شیرهای آسیایی؛ روایت نفس‌های پایانی سلطان فراموش‌شده جنگل

به نقل از نشنال‌جئوگرافیک؛ حدود ۳۰ سال پیش، نشنال جئوگرافیک در گزارشی کم‌نظیر، آخرین بازمانده‌های شیرهای آسیایی را به تصویر کشید؛ عکس‌هایی که یکی از آن‌ها بعدها روی جلد مجله نشست.

امروز بیشتر مردم، شیر را حیوانی کاملا آفریقایی می‌دانند؛ اما واقعیت این است که این شکارچی باشکوه زمانی در بخش‌های وسیعی از جهان زندگی می‌کرد. حدود ۱۰ هزار سال پیش، شیرها در گستره بزرگی از زمین پراکنده بودند؛ درست در همان دورانی که انسان‌ها نیز در حال گسترش قلمرو خود بودند و به‌تدریج جای شکارچیان بزرگ را تنگ‌تر می‌کردند.

حالا شیرها فقط در بخش کوچکی از زیستگاه تاریخی خود باقی مانده‌اند. شیر آسیایی، زیرگونه‌ای که احتمالا حدود ۱۰۰ هزار سال پیش از شیرهای آفریقایی جدا شد، امروز تنها در گوشه‌ای کوچک از قلمرو سابقش دوام آورده است. هند اکنون از حدود ۳۰۰ شیر آسیایی نگهداری می‌کند؛ حیواناتی که بیشترشان در منطقه حفاظت‌شده «گیر» با وسعتی حدود ۱۴۵۰ کیلومتر مربع زندگی می‌کنند.

دریافت مجوز برای عکاسی و حضور در سراسر جنگل گیر یک‌سال‌ونیم زمان برد؛ اما کافی بود مدت کوتاهی در این جنگل بگذرد تا دلیل تبدیل شدن شیر به نماد قدرت و سلطنت کاملا روشن شود. ببرها بی‌صدا در جنگل حرکت می‌کنند و اغلب دیده نمی‌شوند؛ اما شیر با اعتمادبه‌نفس می‌ایستد، نگاه می‌کند و عقب نمی‌نشیند.

هرچند شیرهای گیر با رفتارهای ظریف هشدار می‌دادند که بیش از حد نزدیک نشوم، اما در طول سه ماه حضور در جنگل، فرصت کم‌نظیری برای تماشای زندگی آن‌ها فراهم شد. عجیب اینجاست که چنین حیواناتی امروز در خطر انقراض قرار دارند؛ آن هم در شرایطی که جنگل گیر عملا بیش از ظرفیت خود شیر دارد. کمبود قلمرو باعث شده بعضی از آن‌ها به حاشیه جنگل بروند یا حتی کاملا از منطقه حفاظت‌شده خارج شوند؛ اتفاقی که برخورد با انسان‌ها را بیشتر کرده است.

همین موضوع یکی از دلایلی است که هند را به فکر ساخت دومین زیستگاه برای شیرهای آسیایی انداخته است. نگرانی‌های دیگری هم وجود دارد؛ از شیوع بیماری‌ها گرفته تا خطر بلایای طبیعی. در سال ۱۹۹۴ بیماری «دیستمپر سگ‌ها» بیش از یک‌سوم شیرهای منطقه سرنگتی آفریقا را از بین برد؛ حدود هزار قلاده شیر که در مدت کوتاهی تلف شدند. کارشناسان می‌گویند همین اتفاق می‌تواند برای شیرهای گیر هم تکرار شود.

شیرهای آسیایی که در ابتدای قرن بیستم به کمک یک شاهزاده هندی از نابودی کامل نجات پیدا کردند، امروز به‌دلیل محدود بودن تنوع ژنتیکی، در برابر بیماری‌ها بسیار آسیب‌پذیرند. بررسی‌های ژنتیکی نشان داده این شیرها شباهت DNA فوق‌العاده زیادی به یکدیگر دارند؛ تا جایی که برخی دانشمندان آن‌ها را شبیه دوقلوهای همسان توصیف می‌کنند.

با این حال، وقتی این فرمانروایان جنگل را تماشا می‌کنید، هیچ نشانه‌ای از ضعف یا تهدید دیده نمی‌شود. شیرهای گیر همچنان پرقدرت، سرزنده و باشکوه به نظر می‌رسند.

وقتی شیر ماده فقط چند قدم با عکاس فاصله داشت، «ماتیاس کلوم» احساس نگرانی می‌کرد؛ اما حیوان ناگهان آرام روی پشتش غلت زد و فضای صحنه را کاملا تغییر داد. این شیرها در جنگل گیر احساس امنیت دارند؛ اما تهدیدی نامرئی همیشه بالای سرشان است. یک بیماری فراگیر یا یک فاجعه طبیعی می‌تواند جمعیت کوچک و منزوی شیرهای آسیایی را خیلی سریع تا مرز نابودی پیش ببرد.

مادر و توله‌ای که در دل جنگل کنار هم زندگی می‌کنند، هیچ تصوری از شکننده بودن آینده‌شان ندارند. یونان آخرین شیرهای خود را چند قرن پس از میلاد مسیح از دست داد؛ حدود ۵۰۰ سال بعد از آنکه تصویر شیر روی سکه‌هایش نقش بسته بود. قلمرو شیرهای آسیایی هم به‌تدریج کوچک‌تر شد تا اینکه در قرن نوزدهم، سلاح‌های گرم تقریبا آن‌ها را به نابودی کامل رساندند.

بازیگوشی و صمیمیت شیرها هنگام غذا خوردن جایش را به جدیت می‌دهد؛ اما وعده‌های غذایی در جنگل گیر همیشه صحنه‌ای خشن و پرتنش نیست. برای مادری که همراه توله‌اش گوزنی شکار کرده یا شیر جوانی که مشغول خوردن یک آنتلوپ است، معمولاً نیازی به درگیری بر سر شکار وجود ندارد.

طعمه‌ها در جنگل گیر معمولا کوچک‌تر از آفریقا هستند و گروه‌های شکار هم تعداد کمتری دارند. خود شیرهای آسیایی نیز نسبت به شیرهای آفریقایی کوچک‌ترند، یال کوتاه‌تری دارند و زیر شکمشان چین پوستی بلندی دیده می‌شود؛ ویژگی‌ای که در بسیاری از شیرهای آفریقایی وجود ندارد.

شیر ماده‌ای که از شکار سیر شده، کنار جویباری در جنگل خشک ساج آب می‌نوشد. هر پنج سال یک‌بار، برای سرشماری شیرهای گیر، از آبشخورها و دام‌های اهلی به‌عنوان طعمه استفاده می‌شود تا محل حضور آن‌ها مشخص شود.

آخرین سرشماری نشان داد حدود ۴۰ شیر از منطقه حفاظت‌شده خارج شده‌اند؛ اتفاقی نگران‌کننده، چون اطراف پارک را زمین‌های کشاورزی و کارخانه‌ها احاطه کرده‌اند.

برنامه‌هایی برای انتقال بخشی از شیرهای گیر به پناهگاه حیات‌وحش «کونو» در فاصله بیش از ۸۰۰ کیلومتری در حال بررسی است؛ اما پیدا کردن زیستگاه‌های مناسب دیگر کار آسانی نیست. در هندِ پرجمعیت، مناطق حفاظت‌شده‌ای که هم فضای کافی داشته باشند و هم طعمه مناسب برای گربه‌سانان بزرگ، بسیار محدود هستند.

ادامه نسل برای شیرها فرایند ساده‌ای نیست. آن‌ها برای هر زادآوری، حدود ۵۰۰ بار جفت‌گیری می‌کنند. وقتی شیر ماده نر را برای جفت‌گیری می‌پذیرد، همه‌چیز خیلی سریع اتفاق می‌افتد و بعد از آن، ممکن است با غرغر یا ضربه پنجه او را کنار بزند. این روند پس از وقفه‌ای کوتاه دوباره تکرار می‌شود.

محدود بودن تنوع ژنتیکی شیرهای آسیایی باعث شده حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد اسپرم‌ها دچار ناهنجاری باشند؛ شرایطی که می‌تواند با ادامه هم‌خونی، خطر ناباروری را افزایش دهد. با این حال، باغ‌وحش‌های اروپایی با اجرای برنامه‌های دقیق تکثیر توانسته‌اند جمعیت شیرهای آسیایی را به حدود ۶۰ قلاده برسانند.