تاریخچه هواپیما در ایران؛ از نخستین پرواز تا شکل‌گیری شبکه هوایی کشور

در این مدت، هوانوردی از نمایش یک هواپیمای سبک در تهران به شبکه‌ای برای جابه‌جایی مسافر و بار میان شهرهای ایران و مقاصد خارجی تبدیل شده است. شکل‌گیری فرودگاه‌هایی مانند قلعه‌مرغی و مهرآباد، راه‌اندازی مسیرهای منظم، تأسیس شرکت‌هایی مانند هواپیمایی ایرانیان و هواپیمایی ملی ایران، هما و آموزش خلبانان و نیروهای فنی، مهم‌ترین مراحل این تحول به شمار می‌روند.

درباره تاریخ دقیق ورود اولین هواپیما به ایران میان منابع اختلاف وجود دارد. دانشنامه ایرانیکا نخستین پرواز ثبت‌شده هواپیما بر فراز تهران را به پایان سال ۱۹۱۳ میلادی، یعنی زمستان ۱۲۹۲ خورشیدی، نسبت می‌دهد. حدود یک دهه بعد، دولت ایران نخستین هواپیمای خود را خرید و توسعه نیروی هوایی و زیرساخت‌های پرواز را جدی‌تر دنبال کرد.

فرایند تهیه بلیط نیز هم‌زمان با توسعه فناوری تغییر کرد. مراجعه حضوری به دفتر شرکت هواپیمایی یا آژانس مسافرتی، برای سال‌ها تنها روش دسترسی به پروازها بود؛ اما اکنون مشاهده برنامه حرکت، مقایسه گزینه‌ها و خرید بلیط هواپیما به‌صورت آنلاین انجام می‌شود.

براساس روایت دانشنامه ایرانیکا، اولین هواپیمایی که در تهران دیده شد یک فروند بلریو ۱۱، Blériot XI، ساخت فرانسه بود. این هواپیما در پایان سال ۱۹۱۳ میلادی و در دوران احمدشاه قاجار وارد آسمان تهران شد و خلبانی روس آن را هدایت می‌کرد.

تهران آن زمان فرودگاه یا باند استانداردی نداشت. بلریو در میدان مشق تهران، محدوده‌ای که امروزه ساختمان‌های باغ ملی و وزارت امور خارجه در اطراف آن قرار دارند، فرود آمد. براساس روایت ایرانیکا، هواپیما هنگام فرود با یک توپ مستقر در میدان برخورد کرد و آسیب دید؛ سپس تعمیر شد و بعدتر به روسیه بازگشت.

درباره نحوه ورود این هواپیما اختلاف تاریخی وجود دارد. در برخی منابع فارسی، انتقال هواپیما از مسیر بندر انزلی و مونتاژ قطعات آن در ایران ذکر شده است و تاریخچه سازمان هواپیمایی کشوری نیز روایتی از ورود قطعات هواپیما از بندر انزلی در سال ۱۲۹۶ ارائه می‌کند. این روایت از نظر تاریخ و مشخصات هواپیما با گزارش ایرانیکا یکسان نیست؛ بنابراین نمی‌توان همه این جزئیات را به یک پرواز واحد نسبت داد.

بلریو ۱۱ از مهم‌ترین هواپیماهای آغاز دوران هوانوردی بود. طراحی این هواپیما به شرکت فرانسوی Blériot Aéronautique و لویی بلریو ارتباط داشت. پرواز تهران مسیر مسافربری منظمی ایجاد نکرد و بیشتر یک رویداد نمایشی و فناوری بود؛ اما نخستین مواجهه مستند مردم تهران با هواپیما محسوب می‌شود.

تصاویر تاریخی مختلفی از حضور هواپیماهای اولیه در میدان مشق و بازدید احمدشاه قاجار منتشر شده‌اند. بااین‌حال، در استفاده از این تصاویر باید میان «تصویر نخستین هواپیمای حاضر در ایران»، «تصویر یک بلریو ۱۱ مشابه» و تصاویر هواپیماهایی که کمی بعد وارد کشور شدند تفاوت قائل شد. برای همین بهتر است تصاویر آرشیوی با توضیح دقیق منبع و عبارت‌هایی مانند «تصویری منتسب به نخستین هواپیماهای حاضر در تهران» منتشر شوند.

مرحله بعدی تاریخ هواپیما در ایران در سال ۱۹۲۲ میلادی، حدود سال ۱۳۰۱ خورشیدی، رقم خورد؛ زمانی که دولت ایران نخستین هواپیمای خود را از آلمان خرید. این هواپیما یونکرس F13، Junkers F 13 بود و خرید آن به برنامه دولت برای ایجاد توان هوایی منظم ارتباط داشت. در سال ۱۹۲۳ نیز دو فروند F13 دیگر خریداری شدند که «گیلان» و «مازندران» نام گرفتند.

یونکرس F13 جایگاه مهمی در تاریخ جهانی هوانوردی نیز دارد. این هواپیما که نخستین پرواز خود را در سال ۱۹۱۹ انجام داد، از سوی موزه آلمان، Deutsches Museum، به‌عنوان نخستین هواپیمای مسافربری تمام‌فلزی جهان معرفی شده است. کابین آن ظرفیت چهار مسافر داشت و دو خلبان در بخش جلوی هواپیما مستقر می‌شدند.

بنابراین یونکرس F13 را می‌توان نخستین هواپیمای خریداری‌شده از سوی دولت ایران دانست، اما نباید آن را نخستین هواپیمایی دانست که وارد خاک ایران شد؛ زیرا پرواز بلریو ۱۱ تقریبا یک دهه پیش از آن انجام شده بود.

پاسخ به این سؤال به تعریف «هواپیمای جنگی» بستگی دارد. نخستین یونکرس F13 خریداری‌شده توسط دولت بیشتر برای مأموریت‌های ارتباطی و ترابری مناسب بود و یک جنگنده محسوب نمی‌شد.

از سال ۱۹۲۳ تا ۱۹۲۵، با شکل‌گیری نیروی هوایی، انواع هواپیماهای روسی، فرانسوی و بریتانیایی وارد ناوگان نظامی ایران شدند. Breguet 19 فرانسوی و de Havilland DH.9A بریتانیایی از نخستین هواپیماهای نظامی مستند این دوره هستند. ایرانیکا همچنین ثبت کرده است که احمدخان نخجوان پس از آموزش در فرانسه با یک Breguet 19 دارای پرچم و نشان ایران به قلعه‌مرغی رسید.

برگه ۱۹ یک هواپیمای دو سرنشینه بود که برای مأموریت‌های شناسایی و بمباران سبک طراحی شده بود. به همین دلیل می‌توان آن را یکی از نخستین هواپیماهای رزمی نیروی هوایی ایران دانست. با توجه به ورود چند مدل نظامی در فاصله زمانی کوتاه، معرفی یک مدل مشخص به‌عنوان «اولین هواپیمای جنگی ایران» بدون تعیین معیار، دقیق نیست.

هم‌زمان با افزایش تعداد هواپیماها، ایجاد محلی مناسب برای نشست‌وبرخاست به یکی از نیازهای اصلی کشور تبدیل شد. پیش از آن، هواپیماها از زمین‌های باز و میدان‌هایی مانند میدان مشق استفاده می‌کردند.

قلعه‌مرغی در جنوب تهران در اوایل دهه ۱۳۰۰ خورشیدی به مرکز اصلی فعالیت‌های هوایی نظامی تبدیل شد. در منابع تاریخی، تاریخ ۸ مرداد ۱۳۰۱ با حضور و نمایش هواپیماها در این محدوده پیوند خورده و قلعه‌مرغی عموما به‌عنوان نخستین فرودگاه رسمی تهران و یکی از نخستین مراکز سازمان‌یافته هوانوردی ایران شناخته می‌شود.

این مجموعه در سال‌های ابتدایی بیشتر کارکرد نظامی و آموزشی داشت. استقرار هواپیما، ایجاد آشیانه‌ها، آموزش خلبانان و انجام پروازهای برنامه‌ریزی‌شده به تدریج قلعه‌مرغی را به یکی از مهم‌ترین مراکز شکل‌گیری نیروی هوایی ایران تبدیل کرد.

ورود هواپیما به ایران به معنی شکل‌گیری فوری شبکه مسافربری نبود. برای ایجاد حمل‌ونقل هوایی منظم، علاوه بر هواپیما و فرودگاه، به شرکت بهره‌بردار، برنامه زمانی، خدمات پستی و مسیرهای مشخص نیاز بود.

دولت ایران در دهه ۱۳۰۰ امتیاز فعالیت هوایی را به شرکت آلمانی یونکرس، Junkers، واگذار کرد. این شرکت با نام Junkers Luftverkehr Persien فعالیت خود را گسترش داد و تهران را به شهرهایی مانند بندر پهلوی، همدان، کرمانشاه، قصرشیرین، بوشهر، اصفهان، شیراز، مشهد، تبریز و قزوین متصل کرد. برخی مسیرها نیز در ادامه به شهرهایی مانند باکو، بغداد و کابل امتداد پیدا کردند.

این شبکه فقط مسافر جابه‌جا نمی‌کرد و حمل محموله و پست هوایی نیز بخش مهمی از فعالیت آن بود. به همین دلیل فعالیت یونکرس را باید یکی از نقاط آغاز واقعی هوانوردی تجاری در ایران دانست.

اگر منظور از «اولین پرواز مسافربری» یک سرویس تجاری برنامه‌ریزی‌شده باشد، دانشنامه ایرانیکا آغاز رسمی پروازهای منظم یونکرس را ۸ فوریه ۱۹۲۷، در بهمن ۱۳۰۵ خورشیدی ثبت کرده است.

یکی از نخستین مسیرها تهران به بندر پهلوی، بندر انزلی امروزی، بود که دو بار در هفته انجام می‌شد. مسیر دیگری تهران را از طریق همدان و کرمانشاه به قصرشیرین متصل می‌کرد. شبکه یونکرس بعدتر به مناطق بیشتری از ایران و کشورهای همسایه توسعه یافت.

بنابراین باید میان «اولین مشاهده هواپیما در ایران»، «اولین هواپیمای خریداری‌شده توسط دولت» و «اولین پرواز مسافربری منظم» تفاوت گذاشت؛ این سه رویداد به ترتیب به اوایل دهه ۱۲۹۰، سال ۱۳۰۱ و سال ۱۳۰۵ خورشیدی مربوط می‌شوند.

عبارت «اولین هواپیمای مسافربری جهان» می‌تواند دو معنی متفاوت داشته باشد. اگر معیار، نخستین سرویس تجاری و برنامه‌ای حمل مسافر باشد، Benoist Type XIV جایگاه مهم‌تری از یونکرس F13 دارد.

در ۱ ژانویه ۱۹۱۴، شرکت St. Petersburg–Tampa Airboat Line در ایالت فلوریدای آمریکا پرواز برنامه‌ای خود را بر فراز خلیج تامپا آغاز کرد. خلبان این پرواز تونی جانوس، Tony Jannus، بود. موزه ملی هوا و فضای اسمیتسونین این سرویس را نخستین سرویس برنامه‌ای تجاری حمل مسافر با هواپیمای بال‌ثابت معرفی می‌کند.

اما Junkers F13 که چند سال بعد در سال ۱۹۱۹ به پرواز درآمد، عنوان دیگری دارد: نخستین هواپیمای مسافربری تمام‌فلزی جهان. همین مدل چند سال بعد به نخستین هواپیمای خریداری‌شده توسط دولت ایران تبدیل شد.

فعالیت شرکت یونکرس در ایران اهمیت زیادی داشت، اما این شرکت آلمانی بود. نخستین شرکت تجاری خصوصی با هویت ایرانی در دسامبر ۱۹۴۴، آذر ۱۳۲۳، با نام هواپیمایی ایرانیان، Iranian Airways، تأسیس شد. آماده‌سازی این مجموعه برای آغاز عملیات حدود یک سال و نیم طول کشید.

هواپیمایی ایرانیان برای توسعه عملیات خود با شرکت آمریکایی Trans World Airlines، TWA، همکاری کرد و هواپیماهای C-47 و DC-3 Dakota را وارد ناوگان کرد. تهران به مشهد از نخستین مسیرهای برنامه‌ای این شرکت بود و در ادامه مقاصدی مانند اصفهان، شیراز، بوشهر، آبادان، اهواز و زاهدان نیز به شبکه آن افزوده شدند.

در سال‌های بعد، Persian Air Services، پرشین ایر سرویسز، نیز فعالیت کرد. تلاش برای یکپارچه‌سازی صنعت سرانجام به ایجاد شرکت ملی انجامید و در فوریه ۱۹۶۲، اواخر سال ۱۳۴۰ خورشیدی، هواپیمایی ملی ایران، هما یا Iran Air، شکل گرفت.

یکی از چهره‌های کلیدی این دوره علی‌محمد خادمی بود. او از پیشگامان هوانوردی تجاری ایران و نخستین افسر ایرانی نیروی هوایی بود که گواهینامه تجاری خلبانی را از مراجع هوانوردی بریتانیا دریافت کرد. خادمی بعدها سال‌ها مدیریت هما را برعهده داشت و در سال ۱۹۷۰ به ریاست انجمن بین‌المللی حمل‌ونقل هوایی، IATA، رسید.

توسعه صنعت هواپیمایی فقط به خرید هواپیما و ساخت فرودگاه محدود نبود. ایران برای اداره ناوگان جدید به خلبان، مهندس، مکانیک، متخصص تعمیر و نگهداری و نیروهای آموزش‌دیده نیاز داشت.

یکی از مهم‌ترین نام‌ها در این بخش کلنل محمدتقی‌خان پسیان است. پژوهشکده تاریخ معاصر ایران او را «اولین هوانورد ایرانی» معرفی می‌کند. پسیان هنگام اقامت در آلمان آموزش‌های نظامی و هوانوردی دید و مدتی با نیروی هوایی آلمان ارتباط آموزشی داشت. او پیش از شکل‌گیری سازمان‌یافته نیروی هوایی ایران این آموزش‌ها را پشت سر گذاشته بود.

احمدخان نخجوان جایگاه متفاوتی دارد. پس از اعزام گروهی از افسران ایرانی به فرانسه برای آموزش خلبانی، نخجوان دوره پرواز را گذراند و با یک Breguet 19 با نشان ایران به قلعه‌مرغی رسید. دانشنامه ایرانیکا به همین دلیل از او با عنوان نخستین خلبان نظامی ایران یاد می‌کند. او بعدها فرمانده نیروی هوایی نیز شد.

عیسی‌خان اشتوداخ نیز از دیگر خلبانان پیشگام بود. او در میان افسرانی قرار داشت که برای آموزش به اتحاد جماهیر شوروی اعزام شدند و از معدود افرادی بود که توانست یکی از هواپیماهای تازه خریداری‌شده de Havilland DH.9A را به تهران برساند.

پاسخ این سؤال به تعریفی که از «اولین خلبان ایرانی» داریم بستگی دارد. اگر منظور نخستین ایرانی آموزش‌دیده در هوانوردی باشد، منابع پژوهشکده تاریخ معاصر از محمدتقی‌خان پسیان نام می‌برند. این منبع محل تولد او را یکی از روستاهای آذربایجان شرقی ذکر کرده و دوران کودکی و تحصیل او را با تبریز مرتبط می‌داند. در برخی دیگر از زندگی‌نامه‌های همان پژوهشکده نیز تبریز به‌عنوان محل تولد او آمده است.

اگر منظور نخستین خلبان نظامی در ساختار سازمان‌یافته نیروی هوایی ایران باشد، احمدخان نخجوان پاسخ دقیق‌تری است. به همین دلیل در منابع مختلف گاهی پسیان و گاهی نخجوان به‌عنوان «اولین خلبان ایرانی» معرفی می‌شوند.

عفت تجارتچی نخستین زن ایرانی دارنده گواهینامه خلبانی شناخته می‌شود. او در ۱۹۴۰ گواهینامه گرفت و با de Havilland Tiger Moth پرواز می‌کرد. ایرانیکا از عنا اوشید و صدیقه دولتشاهی نیز در میان زنان این باشگاه نام می‌برد.

کارخانه شهباز در دهه ۱۳۱۰ در دوشان‌تپه تهران شکل گرفت و از نخستین مراکز مونتاژ و تعمیر هواپیما در ایران بود. Tiger Moth، Hawker Audax و Hawker Hind در این مجموعه مونتاژ شدند.

با گسترش پروازهای غیرنظامی، مهرآباد مرکز پروازهای تجاری تهران شد. فعالیت سازمان هواپیمایی کشوری، Iranian Airways و هما جایگاه آن را تقویت کرد. پس از راه‌اندازی فرودگاه امام خمینی، بخش عمده پروازهای بین‌المللی منتقل شد.

با ورود DC-3، Vickers Viscount و جت‌های Boeing، ظرفیت و برد پروازها افزایش یافت و شبکه هما توسعه پیدا کرد. هم‌زمان، خرید حضوری بلیط جای خود را به خرید آنلاین بلیط هواپیما داد.

تاریخچه هواپیما در ایران از بلریو ۱۱ و یونکرس F13 تا شکل‌گیری قلعه‌مرغی، شهباز، مهرآباد، Iranian Airways و هما ادامه یافت. چهره‌هایی مانند احمدخان نخجوان، عفت تجارتچی و علی‌محمد خادمی نیز در توسعه این صنعت نقش داشتند.