پیکرهای مشهور پمپئی مومیایی نیستند؛ قالبهایی گچیاند که پژوهش ژنتیکی، تصور ما از هویت و نسبت قربانیانشان را تغییر داده است.
قدمزدن میان ویرانههای پمپئی فقط تماشای خانهها، دیوارنگارهها و اشیای بهجامانده از یک شهر باستانی نیست. بازدیدکنندگان با پیکرهایی روبهرو میشوند که گویی شهروندان سوخته پمپئی را درست در محل مرگشان برای همیشه منجمد کردهاند. تصور رایج، قربانیانی مومیاییشده را به ذهن میآورد، اما چهرههای مشهور محوطه در واقع قالبهای گچی هستند. قربانیان هنگام فوران کوه وزوو در سال ۷۹ میلادی جان باختند و بدنهای محصورشان بهمرور از میان رفت.
باستانشناسان قرن نوزدهم گچ را در حفرههای انسانشکل باقیمانده در خاکستر سختشده روی شهر ریختند. خاکستر آتشفشانی پیرامون بدنها سفت شده بود و پس از تجزیه بافتها، فضای خالی شکل بدن را حفظ میکرد. تزریق گچ به حفرهها، حالت بدن و بخشی از جزئیات ظاهری قربانیان را بازسازی کرد و نسخههایی گچی از لحظههای پایانی زندگی آنان پدید آورد. قالبها بعدها به نماد چند روایت تراژیک و ظاهرا خانوادگی تبدیل شدند.
یکی از مشهورترین صحنهها در اقامتگاهی دیده میشود که چهار پیکر در آن زیر پلکان کنار هم جمع شدهاند. مورخان سالها گروه را یک خانواده میپنداشتند و پیکری را که کودکی کوچک در آغوش دارد، مادر خانواده میدانستند. پژوهش ژنتیکی منتشرشده در نشریه Current Biology حالا روایت دیرپا را زیرورو کرده است. بررسی DNA مواد اسکلتی باستانی چسبیده به قالبها نشان داد چهار قربانی «خانهی دستبند طلایی» احتمالا همگی مرد بودهاند و هیچیک با دیگری نسبت خانوادگی نداشته است.
دیوید کاراملی، انسانشناس دانشگاه فلورانس و یکی از نویسندگان پژوهش، گفت: «پژوهش نشان میدهد تحلیل ژنتیکی چگونه میتواند بهطور چشمگیری بر روایتهای ساختهشده از دادههای باستانشناختی بیفزاید.» کاراملی افزود: «یافتهها برداشتهای ماندگار، مانند پیوند دادن زیورآلات با زنانگی یا تعبیر نزدیکی فیزیکی بهعنوان شاهدی بر روابط خانوادگی را به چالش میکشند.» پژوهشگران نتیجه گرفتند مردی که دستبند به دست داشت، دارای موهای سیاه و پوست تیره بود. بهنوشتهی نیکولا دیویس در گاردین، ریشههای اجدادی سه نفر از چهار فرد زیر پلکان به شمال آفریقا یا شرق مدیترانه میرسید.
تحلیل ژنتیکی به روشنشدن صحنهی مشهور دیگری نیز کمک کرد که در قالبهای گچی حفظ شده بود. دو فرد در آغوش یکدیگر در «خانهی کریپتوپورتیکوس»، بنایی چندطبقه با تزئینات غنی، پیدا شده بودند. مورخان احتمال میدادند قربانیان دو خواهر، مادر و فرزند یا دو دلداده باشند. دادههای ژنتیکی دو فرض نخست را کنار زدند، زیرا یکی از افراد مرد بود و میان آن دو نسبت مادری وجود نداشت. آلیسا میتنیک، باستانژنتیکشناس مؤسسهی انسانشناسی تکاملی ماکس پلانک و یکی از نویسندگان پژوهش، گفت: «توانستیم برخی روایتهای پیشین را که بر پایهی نحوهی پیداشدن افراد در کنار یکدیگر ساخته شده بودند، رد کنیم یا به چالش بکشیم؛ نتیجه راه را برای تفسیرهای متفاوت دربارهی هویت احتمالی آنان باز میکند.»
دستکاری قالبها در گذر زمان
جوزپه فیورلی، باستانشناس ایتالیایی، ساخت قالبهای گچی را در دههی ۱۸۶۰ آغاز کرد؛ زمانی که بیش از یک قرن از شروع کاوش پمپئی میگذشت. شیوهی او از قربانیانی که بدنهای محصورشان طی سالها تجزیه شده بود، ۱۰۴ نسخهی گچی پدید آورد. پژوهشگران در سال ۲۰۱۵ دریافتند هیچیک از قالبها اسکلت کامل ندارد، هرچند برخی حاوی قطعات استخوان هستند. پژوهش تازه همچنین میگوید قالبها در گذشته بهشدت دستکاری و احتمالا با آزادی خلاقانه مرمت شدهاند. مرمتگرانی که تصمیم گرفتند بعضی ویژگیهای شکل بدنها را برجسته کنند یا تغییر دهند، ناخواسته برداشت عمومی از قربانیان پمپئی را منحرف کردهاند.
تنوع جمعیتی پمپئی
دستکاریهای پیشین، تحلیل ژنتیکی را برای شناخت باستانشناسان از قربانیان ضروریتر میکند. گروه پژوهشی در مجموع ۱۴ قالب را بررسی کرد و توانست از پنج مورد DNA استخراج کند. یافتهها افزون بر آشکارکردن تفاوتهای غیرمنتظره در جنسیت و خویشاوندی، از تنوع جمعیتی پمپئی خبر میدهند. در قرن نخست میلادی، امپراتوری روم از جزایر بریتانیا تا شمال آفریقا گسترده بود و پمپئی نزدیک بندری باستانی و پررفتوآمد قرار داشت که کشتیهای مصر مرتب به آن وارد میشدند.
کیتی برت، پژوهشگر مطالعات کلاسیک دانشگاه کرنل که در پژوهش مشارکت نداشت، موقعیت بندری و رفتوآمد کشتیهای مصر را در گفتوگو با اشلی استریکلند از سیانان توضیح داد. استیون تاک، مورخ دانشگاه میامی در اوهایو که او نیز عضو گروه پژوهشی نبود، به سیانان گفت رومیان باستان معمولا مردم سرزمینهای دیگر را اسیر و برده میکردند. گستردگی امپراتوری، تجارت دریایی و جابهجایی اجباری انسانها میتواند تنوع تبارهای دیدهشده در دادههای ژنتیکی پمپئی را توضیح دهد. مطالعهی تازه در نهایت سوگیریهای نهفته در برداشتهای قدیمی دربارهی جنسیت، روابط و خاستگاه قربانیان را آشکار کرده است.
محدودیت برداشت از ظاهر قربانیان
دیوید رایش، متخصص ژنتیک دانشگاه هاروارد و یکی از نویسندگان پژوهش، گفت: «نتایج نشان میدهد دربارهی برخی رویدادها تا چه اندازه اطلاعات اندکی داریم.» رایش افزود: «وقتی ابزار علمی تازه را به کار میگیرید، چیزهایی میبینید که با بازسازیهای پیشین بسیار متفاوتاند؛ گذشته، چنانکه در تعبیر مشهور آمده، سرزمینی کشفنشده، واقعا بیگانه و بسیار متفاوت است.» او در پایان گفت: «گاهی چیزی که گمان میکنید میبینید، واقعا همان نیست.» پس از نزدیک به ۲ هزار سال، ژنهای باقیمانده در قطعات استخوان نشان میدهند حتی حالت دستها، نوع زیورآلات و نزدیکی بدنها نیز برای تعیین هویت، جنسیت یا نسبت خانوادگی قربانیان کافی نیست.