کاوش‌های باستان‌شناسی در ارگ بالاحصار کابل، بقایای کاخ‌های مغولی، سازه‌های بودایی و استخری ستاره‌ای را آشکار کرده است.
به نقل از هریتیج دیلی، باستان‌شناسان در جریان کاوش‌های تازه در ارگ بالاحصار کابل، پایتخت افغانستان، بقایای کاخ‌های باستانی، سازه‌های صومعه‌ای بودایی و استخری ستاره‌ای‌شکل را کشف کرده‌اند. این یافته‌ها بخشی از برنامه گسترده باستان‌شناسی و حفاظت از ارگی هستند که بیش از ۲٬۰۰۰ سال تاریخ سکونت و تحولات سیاسی و مذهبی را در خود جای داده است.
بالاحصار مجموعه‌ای مستحکم روی برآمدگی صخره‌ای در جنوب بخش تاریخی کابل است. کاوش در نقاط مختلف آن، لایه‌هایی از ساختمان‌های مسکونی، بناهای مذهبی، مجموعه‌های کاخی و تأسیسات نظامی را آشکار کرده است. در میان یافته‌های تازه، بقایای کاخی متعلق به دوره گورکانیان هند بیش از همه جلب توجه می‌کند؛ بنایی که نقاشی‌های دیواری، فضاهای حمام و سازه‌ای شبیه تخت سلطنتی دارد.
کاخ مغولی و استخری ستاره‌ای در دل سنگ
یکی از یافته‌های چشمگیر باستان‌شناسان، استخری ستاره‌ای‌شکل است که در بخش بالایی ارگ و مستقیما در بستر سنگی تراشیده‌اند. پژوهشگران این استخر را به مجموعه کاخ دوره گورکانیان نسبت می‌دهند؛ بااین‌حال، هنوز تاریخ دقیق ساخت و کاربری اصلی آن مشخص نیست.
این سازه ممکن است کاربرد تزئینی، تفریحی یا آیینی داشته باشد؛ اما باستان‌شناسان هنوز به نتیجه قطعی درباره عملکرد آن نرسیده‌اند. بقایای کاخ نیز از وجود فضاهای مسکونی پیشرفته در کنار استحکامات نظامی حکایت دارند. نقاشی‌های دیواری و امکانات حمام، تصویری از زندگی درباری و فعالیت‌های اشراف‌زادگان در این مجموعه ارائه می‌کنند.
ردپای صومعه‌های بودایی در تاریخ کابل
کاوش‌ها فقط به دوره‌های متأخر محدود نمی‌شوند. پژوهشگران سازه‌هایی مرتبط با صومعه‌های بودایی و قطعاتی از مجسمه‌های بودایی نیز پیدا کرده‌اند. این آثار از اهمیت مذهبی محوطه پیش از شکل‌گیری دوره‌های اسلامی آن خبر می‌دهند.
موقعیت تاریخی افغانستان در مسیرهای ارتباطی میان آسیای مرکزی، سرزمین‌های ایرانی و شبه‌قاره هند، زمینه رفت‌وآمد فرهنگ‌ها و سنت‌های مذهبی گوناگون را فراهم می‌کرد. یافته‌های بالاحصار نیز بخشی از همین پیشینه تاریخی را نشان می‌دهند. بااین‌حال، پژوهشگران هنوز نتوانسته‌اند تاریخ قطعی هرکدام از سازه‌های بودایی کشف‌شده را تعیین کنند.
سکه‌های باستانی، سفالینه‌های لعاب‌دار اسلامی، چراغ‌های روغنی، ظروف سفالی و اشیای مرتبط با زندگی روزمره نیز در جریان کاوش‌ها به دست آمده‌اند. بررسی این آثار به باستان‌شناسان کمک می‌کند دوره‌های مختلف سکونت در ارگ را بازسازی کنند و تغییرات آن را هم‌زمان با حضور جوامع و قدرت‌های سیاسی گوناگون بشناسند.
ارگ بالاحصار؛ مرکز قدرت سیاسی و نظامی کابل
موقعیت مرتفع بالاحصار، این مجموعه را در بخش بزرگی از تاریخ کابل به یکی از مراکز مهم قدرت سیاسی و نظامی تبدیل کرده بود. این ارگ در دوره‌های مختلف کاربری‌های گوناگونی داشت و به‌عنوان اقامتگاه سلطنتی، مرکز اداری، پادگان و دژ دفاعی استفاده می‌شد.
دوره گورکانیان هند در میان آثار تازه شناسایی‌شده جایگاه ویژه‌ای دارد. ظهیرالدین بابر، بنیان‌گذار امپراتوری گورکانیان هند، در سال ۱۵۰۴ کابل را تصرف کرد و این شهر پس از آن به یکی از مراکز مهم شبکه‌های سیاسی و فرهنگی گورکانیان تبدیل شد. کاخ تازه شناسایی‌شده نشان می‌دهد که بالاحصار در کنار استحکامات دفاعی، فضاهای مسکونی مجللی نیز داشته است.
کاوش در عمق ۱۱ متری ارگ
پژوهشگران در حال حاضر در پنج محدوده مختلف ارگ کاوش می‌کنند. عمق یکی از گمانه‌های باستان‌شناسی به حدود ۱۱ متر زیر سطح کنونی زمین رسیده است. این عمق به لایه‌های انباشته‌شده در همان نقطه مربوط می‌شود و به این معنا نیست که تمام ارگ زیر ۱۱ متر خاک مدفون شده باشد.
درگیری‌ها و بازسازی‌های پی‌درپی طی قرن‌ها، ساختار بالاحصار را به‌شدت تغییر داده‌اند. بخش زیادی از این مجموعه در جریان جنگ دوم انگلیس و افغانستان در سال ۱۸۷۹ تخریب شد. استفاده نظامی در دوره‌های بعد و درگیری‌های معاصر نیز آسیب‌های بیشتری به آن وارد کردند.
برنامه حفاظت و بررسی آثار تاریخی
کاوش‌های کنونی بخشی از برنامه گسترده حفاظت از بالاحصار هستند که صندوق فرهنگ آقاخان آن را هدایت می‌کند. فعالیت‌های اصلی این برنامه از سال ۲۰۱۸ ادامه دارند. باستان‌شناسان برای بررسی و ثبت بقایای باقی‌مانده، در کنار روش‌های معمول کاوش از رادار نفوذی زمین و اسکن لیزری سه‌بعدی نیز استفاده می‌کنند.
با وجود کشف‌های تازه، بخش بزرگی از ارگ هنوز کاوش نشده است. پژوهشگران همچنان باید زمان نخستین سکونت در این محوطه، تاریخ سازه‌های بودایی و کاربری اصلی استخر ستاره‌ای را مشخص کنند. ادامه کاوش‌ها ممکن است اطلاعات بیشتری درباره دوره‌های مذهبی، مسکونی، سیاسی و نظامی یکی از مهم‌ترین محوطه‌های باستان‌شناسی کابل آشکار کند.