زیر زمین‌های کشاورزی ایتالیا چه خبر است؟ کشف شبکه پنهان شهر باستانی روم

به نقل از هریتیج دیلی، زیر مزارع کشاورزی نزدیک شهر آکینو در مرکز ایتالیا، بقایای شهری رومی پنهان شده که هنوز بخش زیادی از آن از چشم باستان‌شناسان دور مانده است. کاوش‌های تازه در آکوی‌نوم (Aquinum) از شبکه‌ای گسترده از فاضلاب‌ها و کانال‌های زهکشی زیرزمینی پرده برداشته‌اند. پژوهشگران همچنین کتیبه‌های آیینی، محرابی رومی و گنجینه‌ای شامل بیش از ۱۰۰ سکه پیدا کرده‌اند.

آکوی‌نوم زمانی یکی از مراکز مهم امپراتوری روم در مسیر جاده باستانی ویا لاتینا (Via Latina) میان رم و کاپوا بود. این شهر حدود ۲۵۰ هکتار وسعت داشت؛ اما با وجود ۱۸ سال پژوهش دانشگاه سالنتو، باستان‌شناسان تاکنون فقط حدود ۲۰ هکتار از آن را کاوش کرده‌اند. از سال ۲۰۲۰ نیز گروه پژوهشی روما سوترانئا (Roma Sotterranea) بررسی بخش‌های زیرزمینی شهر را در کنار باستان‌شناسان آغاز کرده است.

گروه روما سوترانئا در زمینه بررسی سازه‌های باستانی زیرزمینی مانند فاضلاب‌ها، آب‌انبارها، کانال‌های زهکشی و دریچه‌های بازدید تخصص دارد. این گروه بین سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۳ بیش از ۲۴۰ متر از مجراهای زیرزمینی زیر حمام‌های مرکزی آکوی‌نوم را مستندنگاری کرد.

این شبکه از کانال‌ها و چاه‌هایی تشکیل شده است که بخشی از سامانه مدیریت آب شهر بودند. چنین زیرساختی برای هدایت آب و کنترل جریان آن در شهری با این وسعت اهمیت زیادی داشت.

از سال ۲۰۲۴، تمرکز پژوهشگران به بخش زیرزمینی تئاتر شهر تغییر کرد؛ سازه‌ای که ظرفیت آن را حدود ۵ هزار تماشاگر تخمین می‌زنند. بقایای موجود به باستان‌شناسان اجازه داده‌اند بخش زیادی از معماری تئاتر را بازسازی کنند؛ اما هنوز اطلاعات دقیقی درباره زیرساخت‌های زیرزمینی آن ندارند.

فرانچسکو آرتیبانی، مدیر پروژه روما سوترانئا، می‌گوید معماری باقی‌مانده ظاهر تئاتر را نشان می‌دهد، اما بررسی فضای زیر زمین می‌تواند مشخص کند این سازه در عمل چگونه کار می‌کرده است.

پژوهشگران در اوایل سال ۲۰۲۶، جدا از کاوش‌های زیر حمام‌ها و تئاتر، کلکتور اصلی فاضلاب آکوی‌نوم را نیز پیدا کردند. این سازه زیر محل تقاطع دو خیابان اصلی شهر قرار دارد: کاردو ماکسیموس (Cardo Maximus) در جهت شمالی ـ جنوبی و دکومانوس ماکسیموس (Decumanus Maximus) در جهت شرقی ـ غربی.

فاضلاب اصلی حدود ۱٫۴ متر عرض و بیش از ۲٫۱ متر ارتفاع دارد. در جریان بررسی‌ها، باستان‌شناسان گنجینه‌ای شامل ۱۲۰ سکه، کتیبه‌ها و قطعات سفال نیز کشف کردند. گزارش منتشرشده زمان دقیق کشف این آثار در سال ۲۰۲۶ را مشخص نمی‌کند و روشن نیست که همه آن‌ها مستقیما از داخل فاضلاب به دست آمده باشند.

پژوهشگران برای بررسی مجراهایی که ورود انسان به آن‌ها دشوار یا خطرناک است، از فناوری‌های تازه کمک می‌گیرند. یکی از این ابزارها سامانه‌ای رباتیک برای بازرسی است که کابلی به طول حداکثر ۱۰۰ متر دارد. بررسی با رادار نفوذی زمین نیز به محققان اجازه می‌دهد مسیر مجراهای مدفون را بدون حفاری کامل شناسایی کنند.

کاوش‌های سال ۲۰۲۶ فقط به زیرساخت‌های شهری محدود نمانده‌اند. باستان‌شناسان در بخش دیگری از آکوی‌نوم، سنگی حکاکی‌شده پیدا کردند که تصویر یک گاو، قوچ و خوک روی آن دیده می‌شود. این سه حیوان با آیین سووتاوریا (Suovetaurilia) ارتباط دارند؛ یکی از مهم‌ترین مراسم قربانی در مذهب روم باستان که طی آن یک خوک، گوسفند و گاو قربانی می‌کردند.

این سنگ در دوره‌ای بعد به‌عنوان سنگ‌فرش در یک تقاطع مهم شهر استفاده شده بود. کشف آن نشان می‌دهد آثار مرتبط با آیین‌های مذهبی گاهی پس از تغییر کاربری، در ساختارهای روزمره شهر نیز باقی می‌ماندند.

پژوهشگران همچنین محرابی مرمری پیدا کردند که به نبوغ آگوستوس (Genius of Augustus) اختصاص داشت. کتیبه روی محراب نشان می‌دهد مانیوس پوپیدیوس آنترُس، یکی از آزادشدگان ثروتمند روم، هزینه ساخت آن را تأمین کرده بود. او به مقام سِویر آگوستالیس رسیده بود؛ عضوی از یک نهاد مذهبی شهری که ارتباط نزدیکی با آیین امپراتوری داشت.

یکی دیگر از کشفیات غیرمعمول در تئاتر آکوی‌نوم به دست آمد. باستان‌شناسان لوحی مرمری با عبارت لاتین FVL(GVR) C[ONDITVM] پیدا کردند که معنای آن «صاعقه دفن‌شده» است.

در باورهای مذهبی روم باستان، مکان‌هایی که صاعقه به آن‌ها برخورد می‌کرد، می‌توانستند مقدس تلقی شوند. رومیان گاهی مواد و بقایای مرتبط با محل برخورد صاعقه را طی مراسمی دفن می‌کردند و مکان را به‌صورت رسمی مشخص یا تقدیس می‌کردند. این کتیبه شواهدی از چنین باورها و آیین‌هایی در محدوده تئاتر یا اطراف آن به دست می‌دهد.

مرمت پنج سردیس مرمری کشف‌شده در محوطه نیز بخشی از فعالیت‌های فصل کاوش ۲۰۲۶ بوده است. یکی از این مجسمه‌ها با نام «سزار آکوی‌نوم» شناخته می‌شود.

آکوی‌نوم در مسیر ویا لاتینا قرار داشت؛ جاده‌ای باستانی که رم را به بخش‌های جنوبی ایتالیا متصل می‌کرد. این موقعیت به رونق شهر کمک کرد و آکوی‌نوم به یکی از مراکز مهم منطقه تبدیل شد. این شهر به تولید رنگ ارغوانی نیز شهرت داشت؛ صنعتی که سیسرون، سیاستمدار و سخنور رومی، در نوشته‌هایش به آن اشاره کرده است.

آکوی‌نوم همچنین با یوونال، شاعر طنزپرداز رومی، ارتباط تاریخی دارد و او در آثارش از این شهر نام برده است. چندین قرن بعد، منطقه اطراف آکینو با توماس آکویناس، فیلسوف و الهی‌دان قرون وسطی، پیوند خورد؛ خانواده او مالک قلعه نزدیک روکا‌سکا بودند و نامش نیز از آکینو گرفته شده است.

کاوش‌های پیشین در این محوطه، نشانه‌هایی از ثروت و اهمیت شهر را آشکار کرده‌اند؛ از جمله مجموعه بزرگی از حمام‌های رومی با موزاییک‌های بسیار سالم. بااین‌حال، بیشتر آکوی‌نوم هنوز زیر زمین‌های کشاورزی مدفون است.

آرتیبانی درباره این محوطه می‌گوید تماشای زمین‌های گسترده‌ای که امروز شخم زده و کشت می‌شوند، درحالی‌که شهری کامل زیر آن‌ها قرار دارد، تجربه‌ای شگفت‌انگیز است. با توجه به اینکه تاکنون فقط بخش کوچکی از این شهر ۲۵۰ هکتاری کاوش شده، خیابان‌ها، ساختمان‌ها و زیرساخت‌های زیرزمینی بسیاری همچنان در انتظار کشف هستند.