سنگی معمولی در صحرای آفریقا که رازی ۴ میلیارد ساله از مریخ داشت

به نقل از رویترز، سنگی تیره با رگه‌ای سرخ‌رنگ در نگاه اول تفاوت چندانی با سنگ‌های معمولی ندارد؛ اما بررسی دقیق‌تر آن، یکی از نمونه‌های کم‌نظیر شهاب‌سنگ‌های مریخی را آشکار کرده است. پژوهشگران می‌گویند این سنگ که احتمالا ۴٫۱ میلیارد سال قدمت دارد، از قدیمی‌ترین شهاب‌سنگ‌های شناخته‌شده مریخ به شمار می‌رود و ترکیب معدنی متفاوتی با نمونه‌های بررسی‌شده پیشین دارد.

این شهاب‌سنگ با نام «تغازه ۰۰۱» (Teghaza 001) شناخته می‌شود و در واقع از هشت قطعه سنگ تشکیل شده است. بزرگ‌ترین قطعه تقریبا به‌اندازه یک مشت دست است. کاشفان نزدیک به دو پوند از این سنگ را سال ۲۰۲۲ در صحرای آفریقا، در کشور مالی، پیدا کردند. بررسی‌های اولیه طی دو سال نشان داد که منشأ آن مریخ است؛ اما پژوهش‌های تازه جزئیات بیشتری از تاریخچه این سنگ را روشن کرده‌اند.

داستان این سنگ به حدود ۴٫۱ میلیارد سال پیش بازمی‌گردد؛ زمانی که بلورهای ماده معدنی زیرکن احتمالا از مواد مذاب در مریخ شکل گرفتند. وجود زیرکن برای پژوهشگران اهمیت زیادی دارد؛ زیرا می‌توانند با دقت بالایی سن آن را تعیین کنند.

قدمت این بلورها تغازه ۰۰۱ را در گروهی بسیار محدود قرار می‌دهد. پیش از این، فقط دو نمونه سنگ مریخی دیگر شناسایی شده بودند که احتمالا حدود چهار میلیارد سال پیش شکل گرفته‌اند. بیشتر شهاب‌سنگ‌های مریخی شناخته‌شده قدمتی در حدود چند میلیارد سال دارند، اما تعداد نمونه‌های بسیار کهن در مجموعه‌های زمینی اندک است.

این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که مشاهدات فضاپیماها نشان می‌دهد بخش بزرگی از سطح مریخ بیش از سه میلیارد سال قدمت دارد. بنابراین، شهاب‌سنگ‌های بسیار قدیمی می‌توانند اطلاعاتی درباره بخش‌هایی از تاریخ سیاره سرخ ارائه دهند که نمونه‌های موجود تاکنون کمتر نمایندگی کرده‌اند.

پژوهشگران پس از بررسی دقیق‌تر متوجه شدند که بافت سنگ، ترکیب مواد معدنی و حتی عناصر سازنده آن با دیگر شهاب‌سنگ‌های مریخی شناخته‌شده تفاوت دارد. همین ویژگی‌ها این نمونه را به فرصتی تازه برای مطالعه زمین‌شناسی مریخ تبدیل می‌کنند.

یانگ لیو، دانشمند سیاره‌شناس در آزمایشگاه پیشرانش جت ناسا، می‌گوید رمزگشایی از تاریخچه این سنگ پیچیده است. ویلی نیکلاس، زمین‌شناس مؤسسه علوم قمری و سیاره‌ای که در پژوهش جدید مشارکت نداشته نیز معتقد است این نمونه با شهاب‌سنگ‌های مریخی بررسی‌شده پیشین تفاوت چشمگیری دارد.

دانشمندان برای شناخت یک سیاره به نمونه‌هایی از بخش‌های مختلف آن نیاز دارند. اگر بیشتر شهاب‌سنگ‌های در دسترس فقط نماینده بخشی از مریخ باشند، نمی‌توان بر اساس آن‌ها تاریخچه تمام سیاره را بازسازی کرد. تغازه ۰۰۱ می‌تواند بخشی از این تصویر ناقص را تکمیل کند.

یکی از یافته‌های مهم درباره تغازه ۰۰۱، نشانه‌هایی از تماس سنگ با آب در جریان شکل‌گیری و تحول آن است. پژوهشی که تابستان منتشر شد، شواهد مربوط به این موضوع را بررسی کرده بود. این یافته احتمالا نشان می‌دهد سنگ در دوره‌ای از تاریخ مریخ شکل گرفته که آب مایع در محیط آن حضور داشته است.

وجود آب مایع در گذشته مریخ از مهم‌ترین موضوعات پژوهش درباره این سیاره است؛ زیرا آب یکی از پیش‌نیازهای شناخته‌شده حیات محسوب می‌شود. البته شواهد تماس این سنگ با آب به‌تنهایی وجود حیات در مریخ را ثابت نمی‌کند، اما اطلاعات ارزشمندی درباره شرایط محیطی این سیاره در گذشته دور به دست می‌دهد.

دانشمندان تاکنون بیشتر اطلاعات خود درباره مریخ را از داده‌های مدارگردها، سطح‌نوردها و شهاب‌سنگ‌هایی به دست آورده‌اند که بر اثر برخوردهای کیهانی از سطح این سیاره جدا شده و به زمین رسیده‌اند. بااین‌حال، تعداد این نمونه‌ها محدود است و ممکن است نماینده همه مناطق و دوره‌های زمین‌شناختی مریخ نباشند.

تغازه ۰۰۱ فرصتی برای بررسی ترکیب سنگی متفاوت فراهم می‌کند. پژوهشگران می‌توانند با مطالعه بیشتر قطعات موجود، درباره مواد سازنده، فرایندهای زمین‌شناختی و شرایط محیطی مریخ در گذشته اطلاعات دقیق‌تری به دست آورند.

بررسی شهاب‌سنگ تغازه ۰۰۱ اهمیت برنامه‌هایی را نیز نشان می‌دهد که هدفشان انتقال نمونه‌های مستقیم از مریخ به زمین است. مریخ‌نورد استقامت ناسا از زمان فرود در سال ۲۰۲۱، نمونه‌هایی از سنگ‌های جالب‌توجه سطح مریخ را جمع‌آوری و ذخیره کرده است؛ اما برنامه بازگرداندن این نمونه‌ها به زمین همچنان در وضعیت نامشخصی قرار دارد.

پژوهشگران معتقدند حتی مقدار اندکی از این مواد می‌تواند اطلاعات علمی فراوانی در اختیار دانشمندان قرار دهد. بررسی نمونه‌های مستقیم مریخ با ابزارهای آزمایشگاهی زمینی، امکان مطالعه جزئیاتی را فراهم می‌کند که شاید تجهیزات فضاپیماها به‌تنهایی نتوانند آشکار کنند.

دانشمندان همچنان می‌توانند بررسی‌های بیشتری روی قطعات تغازه ۰۰۱ انجام دهند و احتمال دارد نمونه‌های دیگری از همین سنگ یا شهاب‌سنگ‌های مشابه در سطح زمین پیدا شوند. این سنگ کوچک از صحرای مالی، اکنون سرنخ‌هایی از مریخ در زمانی بیش از چهار میلیارد سال پیش را در اختیار پژوهشگران گذاشته است.