به نقل از هریتیج دیلی، باستانشناسان بقایای یک شهر رومی ناشناخته را در ایالت اتریش سفلی کشف کردهاند؛ شهری که حدود ۱۸۵۰ سال پیش متروکه شد و حالا نشانههایی از خیابانهای منظم، ساختمانهای شهری، گورستانهای گسترده و آمفیتئاتری با ظرفیت حدود ۸ هزار تماشاگر از آن به دست آمده است. پژوهشگران احتمال میدهند این محوطه همان شهر گمشده «کلاودیویوم» باشد که جغرافیدان یونانی، بطلمیوس، در قرن دوم میلادی از آن نام برده بود.
این محوطه در نزدیکی روستای اشتاین، در محدوده امروزی سنت پانتالئون-ارلا در کنار رود دانوب قرار دارد. بررسیهای ژئوفیزیکی نشان میدهد شهر حدود ۲۵ تا ۳۰ هکتار وسعت داشته و از ابتدا با نقشهای منظم ساخته شده بود.
شهری بزرگتر از یک سکونتگاه نظامی
پژوهشگران از سال ۲۰۱۵ مشغول بررسی حدود ۱۰ کیلومتر از مسیر مرزی روم در امتداد دانوب، میان اِنس در اتریش علیا و سنت پانتالئون-ارلا در اتریش سفلی هستند. تحقیقات جدید بر پایه سالها مطالعه درباره حضور نظامی روم در منطقه شکل گرفته است.
جرالد گرابهر، باستانشناس دانشگاه اینسبروک، در سال ۲۰۱۷ بقایای یک دژ سنگی رومی متعلق به قرن دوم میلادی را در این منطقه شناسایی کرد. بررسیهای بعدی نیز نشان داد که پیش از آن، دژی قدیمیتر از جنس چوب و خاک در قرن نخست میلادی در همین محدوده وجود داشته است.
رومیها این موقعیت را تا حدی برای کنترل گذرگاه مهمی بر رود دانوب در نزدیکی دهانه رود آیست انتخاب کرده بودند. دره آیست یکی از کوتاهترین مسیرهای تجاری میان دانوب و رود ولتاوا را فراهم میکرد و از این نظر، منطقه برای تجارت میان قلمرو روم و سرزمینهای خارج از امپراتوری اهمیت داشت.
در شمال دانوب نیز نشانههایی از فعالیت نظامی روم به دست آمده است. باستانشناسان سه یا چهار اردوگاه موقت نظامی را شناسایی کردهاند که از حضور قابلتوجه نیروهای رومی در این منطقه و تلاش برای اعمال نفوذ بر سرزمینهای مارکومانها حکایت دارد.
شهری که از ابتدا با نقشهای منظم ساخته شد
معمولا سکونتگاههای غیرنظامی در اطراف دژهای رومی شکل میگرفتند و خدمات، کالا و محل اقامت مورد نیاز سربازان را فراهم میکردند. اما ابعاد و سازماندهی شهر اشتاین با چنین سکونتگاههایی تفاوت قابلتوجهی دارد.
بررسیهای ژئوفیزیکی شبکهای منظم از خیابانها را نشان دادهاند که در محدودهای ۲۵ تا ۳۰ هکتاری امتداد داشته است. پژوهشگران میگویند ساخت شهری با چنین ابعادی و شبکه خیابانی منظم در کنار یک دژ کمکی با حدود ۵۰۰ سرباز، نمونهای بسیار غیرمعمول در امپراتوری روم محسوب میشود.
طرح شهر همچنین به الگوی شهرهای مستقل رومی در استان نوریکوم شباهت دارد. همین موضوع باعث شده است باستانشناسان احتمال دهند اشتاین صرفا یک سکونتگاه وابسته به دژ نظامی نبوده و جایگاه شهری مهمی در منطقه داشته است.
آمفیتئاتری برای ۸ هزار تماشاگر
یکی از مهمترین شواهد درباره جایگاه این شهر، آمفیتئاتر آن است. بررسیهای ژئوفیزیکی نشان میدهد این بنا ظرفیت حدود ۸ هزار تماشاگر را داشته است؛ ظرفیتی که با آمفیتئاتر شهر کارنونتوم، یکی از مراکز مهم نظامی و غیرنظامی روم در امتداد دانوب، قابل مقایسه است.
وجود چنین بنایی نشان میدهد جمعیت مورد استفاده از شهر احتمالا بسیار بیشتر از حدود ۵۰۰ سرباز مستقر در دژ مجاور بوده است. برگزاری نمایشها و رویدادهای عمومی در فضایی با این ابعاد میتوانست جمعیتی گسترده از منطقه را به شهر جذب کند.
گورستانهای گسترده نیز تصویر مشابهی ارائه میدهند. باستانشناسان در امتداد جادههایی که از شهر خارج میشدهاند، چندین محدوده تدفین پیدا کردهاند. در شمالغرب شهر نیز گورستان بزرگی قرار داشته که شامل قبرها، مقبرهها و تپههای تدفینی بوده است. اندازه برخی از این سازهها نشان میدهد شماری از ساکنان شهر از موقعیت اجتماعی یا اقتصادی بالایی برخوردار بودهاند.
شهری که فقط یک قرن دوام آورد
شواهد فعلی نشان میدهد سکونت در اشتاین حدود سال ۸۰ میلادی آغاز شد و تقریبا یک قرن بعد، حوالی سال ۱۸۰ میلادی، پایان یافت. این بازه زمانی کوتاه برای باستانشناسان اهمیت زیادی دارد؛ زیرا محوطه تصویری نسبتا متمرکز از دورهای مهم در تاریخ روم ارائه میکند.
بااینحال، شواهد موجود نشان نمیدهند که شهر در اثر جنگ یا یک فاجعه ناگهانی از بین رفته باشد. برعکس، پژوهشگران معتقدند ساکنان آن احتمالا بهصورت برنامهریزیشده منطقه را ترک کردهاند.
باربارا کاینرات از مؤسسه باستانشناسی پژوهشی میگوید یافتههای باستانشناسی از عقبنشینی برنامهریزیشده رومیها از این منطقه در حدود سال ۱۸۰ میلادی حکایت دارند و نشانهای از تخریب شهر پیدا نشده است.
آیا این همان کلاودیویوم گمشده است؟
یکی از بزرگترین پرسشهای پروژه اکنون به هویت واقعی شهر مربوط میشود. یکی از فرضیههای اصلی این است که محوطه اشتاین همان «کلاودیویوم» باشد؛ شهری که کلودیوس بطلمیوس، جغرافیدان یونانی قرن دوم میلادی، در نوشتههای خود از آن نام برده است.
بطلمیوس مختصات جغرافیایی کلاودیویوم را ثبت کرده و پژوهشگران میگویند این مختصات با موقعیت محوطه اشتاین تطابق قابلتوجهی دارد. او همچنین از رودخانهای یاد کرده بود که در مختصاتی مشابه از شمال وارد دانوب میشد؛ ویژگیای که میتواند با رود آیست در این منطقه مطابقت داشته باشد.
بااینحال، شناسایی قطعی شهر هنوز به شواهد بیشتری نیاز دارد. پژوهشگران برای تأیید این فرضیه باید دادههای باستانشناسی، جغرافیایی و تاریخی بیشتری را کنار هم قرار دهند.
پایان جنگها و تغییر سیاست روم
تاریخ احتمالی ترک شهر نیز سرنخ دیگری در اختیار پژوهشگران قرار میدهد. یافتههای سکهشناسی نشان میدهند سکونت در اشتاین تقریبا در سال ۱۸۰ میلادی پایان یافته است؛ همان دورهای که مارکوس اورلیوس، امپراتور روم، درگذشت و پسرش کومودوس قدرت را به دست گرفت.
این تغییر سیاسی با پایان جنگهای مارکومانیک نیز همزمان شد؛ مجموعهای از درگیریها که از سال ۱۶۶ میلادی بخشهایی از مرز دانوب را درگیر کرده بود. پس از مرگ مارکوس اورلیوس، کومودوس با گروههای درگیر به توافق صلح رسید و راهبرد روم در این منطقه تغییر کرد.
پژوهشگران احتمال میدهند همین تغییر راهبردی باعث شده باشد کلاودیویوم، اگر همان شهر اشتاین بوده باشد، متروکه شود و حضور نظامی و اداری روم در شهر لاوریاکوم، یعنی اِنس امروزی، متمرکز شود.
مهاجرت ساکنان به شهری بزرگتر
لاوریاکوم در ادامه به یکی از مراکز مهم رومی در منطقه تبدیل شد. یافتههای باستانشناسی احتمال جابهجایی بخشی از ساکنان شهر متروکه اشتاین به این مرکز را تقویت میکند.
برای نمونه، باستانشناسان تجهیزات مرتبط با ریختهگری برنز و انواع مشابهی از سنجاقهای لباس رومی را در هر دو محوطه پیدا کردهاند. شباهت این یافتهها میتواند نشانهای از ارتباط میان جمعیت دو شهر باشد.
حدود ۵۰ سال پس از متروکهشدن اشتاین، شهر لاوریاکوم تقریبا سه برابر بزرگتر از شهر رهاشده شده بود. در همین مدت، ساکنان یا سازندگان بعدی اشتاین نیز بسیاری از مصالح قابلاستفاده ساختمانها را جدا کردند و از محوطه عملا بهعنوان معدن مصالح ساختمانی بهره بردند.
دژ نیمهتمام دیگری در نزدیکی شهر
تصویر پیچیده حضور روم در این منطقه تنها به شهر اشتاین محدود نمیشود. در آلبینگ، واقع در همین شهرداری امروزی، باستانشناسان محل ساخت یک دژ بزرگ لژیونری رومی را نیز شناسایی کردهاند.
در این محوطه، گودالهای مربوط به پی و بخشهایی از پایههای سازههای نظامی آماده شده بود، اما پروژه پیش از تکمیل دیوارهای دژ متوقف شد. کنار هم گذاشتن این یافتهها نشان میدهد منطقه در فاصله کوتاهی شاهد تغییرات مهمی در برنامهریزی نظامی و شهری روم بوده است.
جستوجو برای راز شهری که ناپدید شد
پژوهشگران اکنون امیدوارند ترکیب روشهای مختلف باستانشناسی، اطلاعات بیشتری درباره چگونگی شکلگیری شهر، ساکنان آن و دلایل ترک محوطه آشکار کند. تصویربرداری هوایی، بررسیهای ژئوفیزیکی، کاوشهای هدفمند و تحلیلهای علوم طبیعی از جمله روشهایی هستند که میتوانند به این پرسشها پاسخ دهند.
بااینحال، ادامه تحقیقات به تأمین بودجه پایدار نیاز دارد و پژوهشگران هنوز منابع مالی میانمدت و بلندمدت لازم برای بررسی کامل محوطه را در اختیار ندارند.
اگر در نهایت مشخص شود محوطه اشتاین همان کلاودیویوم بوده است، باستانشناسان شهری را شناسایی کردهاند که تقریبا دو هزار سال از نقشه تاریخی منطقه ناپدید شده بود. این کشف میتواند اطلاعات تازهای درباره زندگی شهری، تحولات نظامی و تغییر سیاست امپراتوری روم در یکی از مهمترین مرزهای شمالی آن ارائه دهد.