به نقل از هریتیج دیلی، پژوهشگران با استفاده از فناوریهای نوین باستانشناسی دریافتند سکونتگاه نوسنگی «اوپووو اوگار-بایبوک» در شمال صربستان بسیار بزرگتر و پرجمعیتتر از آن چیزی بوده است که چهار دهه پیش تصور میشد. بررسیهای تازه نشان میدهد این محوطه بیش از ۹ هکتار وسعت داشته و در اوج شکوفایی خود احتمالا میزبان بیش از ۷۰۰ نفر بوده است.
این محوطه در منطقه وویوودینا و در جنوب بنات قرار دارد و به فرهنگ «وینچا» تعلق دارد؛ یکی از پیشرفتهترین فرهنگهای اواخر عصر نوسنگی در بالکان که نقش مهمی در گسترش کشاورزی، صنعتگری و شبکههای تبادل در اروپا ایفا کرد.
سکونتگاهی که دوباره تعریف شد
اوپووو در دهه ۱۹۸۰ بهصورت محدود حفاری شده بود و باستانشناسان آن را روستایی کوچک با حدود پنج هکتار وسعت و نزدیک به ۲۰۰ سکنه میدانستند.
اما تیم مشترک پژوهشگران آلمانی و صرب که بین سالهای ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۴ این محوطه را دوباره بررسی کردند، به نتیجهای کاملا متفاوت رسیدند. بر اساس دادههای جدید، این سکونتگاه بیش از ۹ هکتار وسعت داشته و آثار حدود ۲۲۰ سازه مسکونی در آن شناسایی شده است.
پژوهشگران معتقدند جمعیت این جامعه در دوران اوج خود از ۷۰۰ نفر نیز فراتر رفته است؛ رقمی که اوپووو را به یکی از بزرگترین سکونتگاههای شناختهشده اواخر عصر نوسنگی در جنوب بنات تبدیل میکند.
بدون حفاری گسترده، نقشه شهر باستانی ترسیم شد
برخلاف بسیاری از پروژههای سنتی، پژوهشگران این بار بهجای حفاری وسیع، ابتدا بقایای سطحی را بهطور نظاممند جمعآوری کردند و سپس از بررسیهای ژئوفیزیکی برای شناسایی ساختارهای مدفون استفاده کردند.
این روش امکان تهیه نقشهای دقیق از ساختمانهای زیر خاک را بدون تخریب بخش عمده محوطه فراهم کرد. پس از آن، گمانهزنیهای ژئوباستانشناسی و حفاری هدفمند یکی از خندقهای پیرامونی، دادههای بهدستآمده را تأیید کرد.
نتایج تاریخگذاری رادیوکربنی نیز نشان داد این سکونتگاه عمدتا بین سالهای ۴۸۵۰ تا ۴۷۲۵ پیش از میلاد مسکون بوده و در طول فعالیت خود دستکم دو مرحله توسعه را پشت سر گذاشته است.
خانههای متعدد، اما نابرابری محدود
یکی از یافتههای مهم این پژوهش، تفاوت اندک در اندازه خانهها بود. باستانشناسان معتقدند هرچند احتمالا تفاوتهای اقتصادی میان خانوارها وجود داشته، اما شواهدی از شکلگیری نابرابری شدید یا ساختار اجتماعی کاملا سلسلهمراتبی دیده نمیشود.
این الگو تصویری از جامعهای ارائه میدهد که در آن همکاری و مشارکت جمعی نقش پررنگتری نسبت به تمرکز قدرت داشته است.
پنج خندق، نشانه همکاری گسترده
پژوهشگران همچنین شواهدی از وجود حداکثر پنج خندق پیرامونی در بخشهایی از سکونتگاه پیدا کردند. ساخت چنین سازههای خاکی بزرگی به نیروی کار فراوان و هماهنگی قابلتوجه نیاز داشته است.
با این حال، هیچ نشانهای از اجبار یا سلطه یک حکومت متمرکز برای اجرای این پروژهها به دست نیامده است. پژوهشگران احتمال میدهند ساکنان اوپووو این سازهها را از طریق همکاری جمعی ساخته باشند.
پنجرهای تازه به شبکههای نوسنگی اروپا
ابعاد تازه این سکونتگاه، جایگاه اوپووو را در شبکههای ارتباطی بالکان نیز پررنگتر میکند. پژوهشگران معتقدند این جامعه احتمالا یکی از مراکز مهم تبادل کالا، دانش و ارتباط میان جوامع مختلف منطقه بوده است.
این مطالعه همچنین نشان میدهد فناوریهای نوین، از بررسیهای ژئوفیزیکی گرفته تا گمانهزنیهای ژئوباستانشناسی، میتوانند برداشتهای قدیمی از محوطههایی را که دههها پیش حفاری شدهاند بهطور اساسی تغییر دهند.
اکنون اوپووو دیگر تنها یک روستای کوچک نوسنگی به شمار نمیآید، بلکه بهعنوان یکی از مهمترین سکونتگاههای اواخر عصر نوسنگی در جنوب بنات شناخته میشود؛ محوطهای که میتواند درک پژوهشگران از رشد جمعیت، سازمان اجتماعی و ارتباطات منطقهای در اروپا پیش از تاریخ را دگرگون کند.