به نقل از هریتیج دیلی، باستانشناسان در گوبکلیتپه، یکی از مهمترین محوطههای نوسنگی جهان در جنوبشرقی ترکیه، برای نخستین بار دو تدفین دستنخورده را کشف کردند؛ یافتهای که میتواند یکی از قدیمیترین معماهای این محوطه را توضیح دهد. پژوهش تازه که در نشریه PLOS One منتشر شده، نشان میدهد بسیاری از صدها قطعه استخوان انسانی پراکندهای که از سال ۱۹۹۵ در ساختمانهای سنگی این محوطه پیدا شدهاند، احتمالا در اصل به قبرهایی تعلق داشتهاند که زیر کف خانههای مسکونی قرار داشتند.
پژوهشگران معتقدند فرسایش خاک و رانشهای زمین طی هزاران سال، بقایای این قبرها را از بخشهای مرتفع سکونتگاه به سمت سازههای یادمانی پاییندست منتقل کرده است. این فرضیه، برداشت پیشین را که همه استخوانهای پراکنده را نتیجه آیینهای تدفین عمدی میدانست، به چالش میکشد؛ هرچند وجود برخی آیینهای ویژه، مانند دستکاری جمجمهها، همچنان محتمل است.
معمایی که سه دهه ادامه داشت
گوبکلیتپه که حدود ۱۵ کیلومتر با شانلیاورفا فاصله دارد، به ستونهای عظیم T شکل و نقشبرجستههای حیوانات وحشی شهرت دارد. این محوطه که از حدود ۹۶۰۰ تا ۸۰۰۰ پیش از میلاد مسکونی بود، زمانی صرفا یک مرکز آیینی تصور میشد؛ اما کاوشهای سالهای اخیر وجود خانهها و شواهد زندگی روزمره را نیز آشکار کردهاند.
یکی از بزرگترین پرسشهای باستانشناسان، وجود ۹۲۸ قطعه استخوان انسانی پراکنده در میان رسوبات ساختمانهای یادمانی بود. این استخوانها به زنان، مردان و افراد کمسنوسال تعلق داشتند و برخی از آنها آثار برشهای عمیق یا آسیبهای طبیعی را نشان میدادند.
نخستین قبر؛ سه نفر زیر یک کف گچی
نخستین تدفین در سال ۲۰۱۷، هنگام اجرای کانال زهکشی در زیر کف گچی یک ساختمان مستطیلی نوسنگی کشف شد. داخل گودالی کلیهایشکل، بقایای دستکم سه نفر قرار داشت که استخوانهایشان پس از دفن جابهجا و دوباره چیده شده بود.
پژوهشگران بقایای یک زن بالای ۳۵ سال، یک مرد ۲۰ تا ۳۰ ساله و یک دختر نوجوان ۱۱ تا ۱۴ ساله را شناسایی کردند و احتمال دادند بقایای فرد چهارمی نیز در گور وجود داشته باشد. جمجمهها در گوشه جنوبشرقی گودال کنار هم قرار داشتند، استخوانهای دیگر بیشتر در مرکز متمرکز بودند و چند استخوان بلند نیز در امتداد دیوار غربی چیده شده بود.
وجود استخوانهای کوچک دست و پا نشان میدهد اجساد ابتدا بهصورت کامل دفن شده بودند و بعدها، هنگام دفن افراد جدید، بقایای قدیمیتر کنار زده شده است. به همین دلیل، پژوهشگران این گور را نمونهای از تدفین جمعی زیر کف ساختمان میدانند که در آن، گور چندین بار باز شده است.
دومین تدفین؛ زنی جوان با بدنی خمیده
دومین قبر نخستین بار در سال ۲۰۱۲ شناسایی شد، اما بهدلیل محدودیت زمانی تا سال ۲۰۲۲ بهطور کامل کاوش نشد. این تدفین در غرب ساختمان یادمانی A قرار داشت و به احتمال زیاد به زنی ۲۰ تا ۳۰ ساله تعلق داشت.
جسد به پهلوی چپ، در حالتی خمیده و رو به شرق قرار گرفته بود. برخلاف گور نخست، بخش زیادی از اسکلت همچنان در جای اصلی خود باقی مانده بود، اما استخوانها بر اثر فشار خاک، رسوبات آهکی و فعالیت جانوران کوچک، از جمله احتمالا جوندگان، بهشدت خرد شده بودند.
این آسیبها برای پژوهشگران اهمیت زیادی داشت؛ زیرا نشان داد بسیاری از شکستگیهای استخوانها میتوانند نتیجه فرایندهای طبیعی پس از دفن باشند، نه الزاما آیینهای انسانی.
فرسایش زمین؛ پاسخی برای استخوانهای پراکنده
مقایسه این دو تدفین با استخوانهای پراکنده ساختمانهای یادمانی، شباهتهای چشمگیری را آشکار کرد. هر دو گروه آثار خردشدگی، رسوبات آهکی و فعالیت جانوران را نشان میدهند؛ موضوعی که از فرضیه انتقال بقایای قبرها بر اثر فرسایش و رانش زمین حمایت میکند.
از آنجا که ساختمانهای سنگی گوبکلیتپه در بخش فرورفته محوطه قرار دارند و اطراف آنها را لایههای مرتفع سکونتگاهی احاطه کرده است، مواد حاصل از فرسایش میتوانسته بهتدریج به داخل این سازهها منتقل شود. پژوهشهای پیشین نیز نشان داده بودند که پر شدن این ساختمانها احتمالا فقط نتیجه دفن عمدی نبوده و عوامل طبیعی نیز در آن نقش داشتهاند.
آیین جمجمهها همچنان پابرجاست
با وجود این توضیح تازه، پژوهشگران تأکید میکنند که شواهد آیینهای پیچیده تدفین همچنان در گوبکلیتپه وجود دارد. بررسیهای پیشین پنج جمجمه را شناسایی کردهاند که برشهای عمیق و عمدی روی آنها دیده میشود؛ نشانهای از اینکه برخی افراد پس از مرگ تحت مراسم ویژهای قرار گرفتهاند.
نقشبرجستههای انسانهای بیسر و حیواناتی که سر انسان را حمل میکنند نیز احتمال وجود سنتهای نمادین مرتبط با مرگ را تقویت میکند. محوطههای همدورهای مانند سفرتپه و کاراهانتپه نیز شواهدی از بریدن، خراشیدن و حتی سوزاندن جمجمهها ارائه کردهاند؛ موضوعی که نشان میدهد جوامع نوسنگی جنوبشرقی ترکیه آیینهای تدفین متنوعی داشتهاند.
تصویری تازه از زندگی در گوبکلیتپه
کشف این دو تدفین، شواهد بیشتری در اختیار پژوهشگران قرار داده که گوبکلیتپه فقط محل برگزاری آیینهای مذهبی نبوده، بلکه سکونتگاهی واقعی با خانهها، زندگی روزمره و گورهای خانوادگی محسوب میشده است.
دفن مردگان زیر کف خانهها در آناتولی و شامِ دوره نوسنگی سنتی شناختهشده بود و یافتههای تازه، گوبکلیتپه را نیز در همین چارچوب قرار میدهد. پژوهشگران میگویند برای روشن شدن زمان دقیق اجرای آیینهای مختلف و چگونگی تغییر آنها در طول ۱۶۰۰ سال سکونت در این محوطه، به تاریخگذاریهای بیشتر و بررسی دقیقتر بقایای انسانی نیاز است.