به نقل از لایو ساینس، پژوهش جدید نشان میدهد بخش زیرین پوسته زمین در زیر کوههای آپنین ایتالیا در حال جداشدن و فرورفتن به درون گوشته است؛ فرایندی که میتواند علت بخش بزرگی از فعالیتهای لرزهای این منطقه را توضیح دهد.
رشتهکوه آپنین مانند ستونی طولانی در امتداد شبهجزیره ایتالیا کشیده شده و یکی از پیچیدهترین مناطق زمینساختی مدیترانه را شکل میدهد. پژوهش تازه نشان میدهد تحولات زمینشناختی این منطقه وارد مرحلهای متفاوت شده است؛ مرحلهای که در آن پوسته زیرین بهآرامی از بخشهای بالاتر جدا میشود و به درون گوشته سقوط میکند.
زمینشناسان این فرایند را «پوستهزدایی» یا «دلامینیشن» (Delamination) مینامند. پژوهشگران معتقدند همین فرایند اکنون نقش مهمی در ایجاد بسیاری از زمینلرزههای منطقه آپنین دارد.
داستانی ۵۰ میلیون ساله در اعماق مدیترانه
مدیترانه از نظر زمینشناسی منطقهای بسیار پیچیده محسوب میشود و مجموعهای از صفحات کوچک تکتونیکی، رشتهکوهها و حوضههای دریایی در آن کنار یکدیگر قرار گرفتهاند. در مقیاس بزرگ، بخش مهمی از این پیچیدگی به حرکت صفحه آفریقا مربوط میشود.
صفحه آفریقا طی حدود ۵۰ میلیون سال گذشته به سمت شمال حرکت کرده و با فشار بر ساختار زمینساختی اوراسیا، به فرورانش بقایای یک اقیانوس باستانی به نام تتیس در زیر منطقه آپنین کمک کرده است. در فرایند فرورانش، یک صفحه زمینساختی به زیر صفحهای دیگر میرود و وارد گوشته میشود.
این حرکت فقط به شکلگیری کوههای آپنین منجر نشده، بلکه مجموعهای از نیروهای کششی و فشاری را در سراسر منطقه ایجاد کرده است. حرکت مرز فرورانش به سمت صفحه آفریقا نیز باعث کشیدهشدن و نازکشدن پوسته در سمت اوراسیا شده است.
دو حوضه بزرگ در دو سوی ایتالیا
یکی از پیامدهای این حرکات، شکلگیری دو حوضه بزرگ دریایی در اطراف کورسیکا و ساردینیا بود. حوضه قدیمیتر در غرب این دو جزیره قرار دارد و بخش جوانتر در شرق آنها شکل گرفته که امروزه با دریای تیرنی شناخته میشود.
دریای تیرنی حدود ۱۰ میلیون سال پیش شکل گرفت. بااینحال، دانشمندان تاکنون در توضیح دقیق نیرویی که هم باعث کشیدهشدن پوسته و ایجاد این حوضهها شده و همزمان به شکلگیری و فشردهشدن رشتهکوه آپنین کمک کرده است، با پرسشهایی روبهرو بودند. پژوهش جدید سرنخ مهمی برای پاسخ به این مسئله ارائه میکند.
پوسته زیرین در حال جداشدن است
استفانو تاوانی، زمینشناس دانشگاه فلورانس و همکارانش برای بررسی این فرایند دادههای مختلفی را با یکدیگر ترکیب کردند. آنها سوابق زمینلرزهها، دادههای مربوط به حرکت سطح زمین از سامانه موقعیتیابی جهانی و اندازهگیریهای ماهوارهای را در کنار مدلهای مربوط به حرکت صفحات زمینساختی بررسی کردند.
نتایج نشان داد که در زیر رشتهکوه آپنین، بخش پایینی پوسته زمین در حال جداشدن از قسمت بالایی است. این بخش جداشده سپس به سمت پایین حرکت میکند و وارد گوشته میشود.
این فرایند همان «پوستهزدایی» است. در این حالت، بهجای اینکه فقط یک صفحه به زیر صفحه دیگر فرو برود، بخش سنگینتر و زیرین پوسته از قسمت بالایی جدا میشود و تحت تأثیر نیروهای درونی زمین به سمت گوشته سقوط میکند.
پژوهشگران بر اساس یافتههای خود میگویند پوستهزدایی احتمالا عامل اصلی بخش بزرگی از فعالیتهای لرزهای در آپنین است، نه صرفا فرورانش صفحهای که پیشتر نقش مهمی در توضیح زمینساخت این منطقه داشت.
این فرایند چه آیندهای برای ایتالیا دارد؟
پوستهزدایی در زیر آپنین همچنان ادامه دارد، اما این فرایند در مقیاس زمانی انسان بسیار کند رخ میدهد. به گفته تاوانی، چند میلیون سال دیگر بخش زیرین پوسته در این منطقه ممکن است بهطور کامل جدا و وارد گوشته شود.
پس از آن، دو صفحه زمینساختی در این بخش میتوانند به یکدیگر متصل شوند و ساختار زمینساختی منطقه وارد مرحله تازهای شود.
پژوهشگران همچنین معتقدند پدیده مشابهی ممکن است در نقاط دیگری از جهان رخ دهد. یکی از نمونههای مورد اشاره تاوانی، گودال هلنیک در جنوب یونان است؛ منطقهای که در آن نیز فرایندهای پیچیده مرتبط با مراحل پایانی فرورانش جریان دارند.
به این ترتیب، مطالعه آپنین فقط به درک بهتر زمینلرزهها و کوهزایی در ایتالیا کمک نمیکند، بلکه میتواند سرنخهایی درباره چگونگی تغییر مناطق فرورانشی در آخرین مراحل عمر خود نیز در اختیار زمینشناسان قرار دهد.