شاهکار مهندسی مایاها؛ راز تولید عسل در خانه‌های باستانی فاش شد

به نقل از هریتیج دیلی، در جریان کاوش‌های باستان‌شناسی مسیر قطار مایا در ایالت کینتانا رو مکزیک، پژوهشگران بقایای یک زنبورستان پیشاکلمبی را کشف کرده‌اند؛ سازه‌ای که برای پرورش زنبورهای بی‌نیش مایا استفاده می‌شد. این کشف، اطلاعات تازه‌ای درباره نحوه سازمان‌دهی خانه‌ها، تولید عسل و مدیریت منابع طبیعی در میان جوامع باستانی مایا ارائه می‌دهد.

مؤسسه ملی مردم‌شناسی و تاریخ مکزیک (INAH) که جزئیات این کشف را منتشر کرده است، این محوطه را یکی از نمونه‌های نادر زنبورداری باستانی مایا می‌داند؛ کشفی که نشان می‌دهد تولید عسل بخشی جدایی‌ناپذیر از اقتصاد خانوادگی این تمدن بوده است.

این سازه در نزدیکی پارک طبیعی آکتون چن در منطقه تولوم قرار دارد و نخستین بار سال ۲۰۲۲ هنگام عملیات نجات‌بخشی باستان‌شناسی در بخش پنجم پروژه قطار مایا شناسایی شد.

زنبورستان که با کد T5_23001 ثبت شده است، حدود ۱۹٫۵ متر طول، ۳٫۹ متر عرض و ۱٫۲ متر ارتفاع دارد. باستان‌شناسان معتقدند درون آن ردیف‌هایی از تنه‌های توخالی درخت، موسوم به «خوبون» (Jobones)، قرار می‌گرفت که محل نگهداری کلنی‌های زنبورهای بی‌نیش و تولید عسل بودند. این تنه‌ها زیر سقفی از مصالح گیاهی قرار داشتند تا از باران و تابش مستقیم خورشید محافظت شوند.

به گفته مقام‌های فرهنگی مکزیک، این کشف نشان می‌دهد خانه‌های مایا تنها محل سکونت نبودند، بلکه فضایی بودند که زندگی روزمره، تولید غذا، کشاورزی و بهره‌برداری از منابع طبیعی را در کنار هم ترکیب می‌کردند.

یکی از مهم‌ترین یافته‌های این محوطه، ۴۰ دیسک دایره‌ای از جنس سنگ آهک و مرجان است که قطر آن‌ها بین ۱۰ تا ۲۰ سانتی‌متر اندازه‌گیری شده است.

پژوهشگران احتمال می‌دهند این دیسک‌ها درپوش کندوهای چوبی بوده باشند. این قطعات در نزدیکی دیوارهای زنبورستان پیدا شدند؛ جایی که همراه آن‌ها سفال‌هایی نیز کشف شد که احتمالاً برای نگهداری عسل استفاده می‌شدند.

افزون بر این، ابزارهای سنگی دیگری نیز به دست آمده است؛ از جمله سنگ‌هایی که احتمال دارد وزنه تور ماهیگیری بوده باشند و سنگ‌های آسیابی که برای خرد کردن مواد غذایی به کار می‌رفتند.

به گفته لوئیس ارنستو ناروائز مک، باستان‌شناس مؤسسه INAH، این دیسک‌ها اهمیت ویژه‌ای دارند، زیرا شاید بتوانند ثابت کنند برخی روش‌های زنبورداری مایا طی صدها یا حتی هزاران سال تغییر چندانی نکرده‌اند.

امروزه در بسیاری از جوامع مایایی، درپوش‌های سنگی جای خود را به پوشش‌های چوبی اندودشده با گل داده‌اند؛ هرچند برخی روستاها همچنان از نمونه‌های سنگی استفاده می‌کنند.

پژوهشگران اکنون قصد دارند سطح متخلخل این دیسک‌ها را از نظر بقایای موم زنبور بررسی کنند؛ آزمایشی که می‌تواند نقش واقعی آن‌ها را در زنبورداری باستانی تأیید کند.

زنبورستان از دیوارهایی سنگی ساخته شده که در آن‌ها سنگ‌های بزرگ به‌صورت افقی و سنگ‌های کوچک به‌صورت عمودی چیده شده‌اند. میان برخی سنگ‌ها نیز گوه‌های سنگی برای استحکام بیشتر قرار داده شده است. جهت شرقی-غربی سازه نشان می‌دهد فضای داخلی آن برای استقرار چندین ردیف کندوی چوبی طراحی شده بود.

باستان‌شناسان احتمال می‌دهند این مجموعه به دوره پساکلاسیک متأخر مایا، یعنی بین سال‌های ۱۲۰۰ تا ۱۵۲۱ میلادی، تعلق داشته باشد؛ هرچند نمی‌توان احتمال استفاده از آن در سال‌های آغازین دوره استعمار اسپانیا، یعنی تا حدود ۱۶۹۷ میلادی، را رد کرد. تاریخ‌گذاری دقیق‌تر پس از بررسی سفال‌های کشف‌شده انجام خواهد شد.

این زنبورستان به‌تنهایی ساخته نشده بود. کاوش‌ها مجموعه‌ای گسترده‌تر از دیوارهای سنگی، سطوح هموارشده و پی ساختمان‌هایی را آشکار کرده‌اند که احتمالا خانه‌ها یا انبارهای خانوادگی بوده‌اند.

کمتر از ۱۰۰ متر آن‌سوتر نیز بقایای سازه‌ای دیده شده که احتمال دارد نیایشگاهی کوچک بوده باشد. وجود یک سنوته و غار طبیعی در نزدیکی مجموعه نیز نشان می‌دهد انتخاب محل سکونت با توجه به دسترسی به منابع طبیعی انجام می‌شده است.

مجموع این یافته‌ها تصویری از یک واحد مسکونی مایا ارائه می‌دهد که در آن، اعضای خانواده هم‌زمان به پرورش زنبور، کشت ذرت و لوبیا، نگهداری محصولات کشاورزی و دیگر فعالیت‌های روزمره می‌پرداختند.

این برداشت با گزارش‌های تاریخی قرن شانزدهم نیز همخوانی دارد؛ گزارش‌هایی که زنبورداری مایا را بخشی از ساختار خانوادگی و اقتصادی آن‌ها توصیف کرده‌اند.

نمونه‌های خاک این محوطه اکنون در آزمایشگاه‌های یوکاتان بررسی می‌شوند تا شرایط محیطی مناسب برای پرورش گونه Melipona beecheii، زنبور بی‌نیش سنتی مایاها، بازسازی شود. هم‌زمان، سفال‌ها و ابزارهای سنگی در آزمایشگاه‌های کینتانا رو و کامپچه تحت مطالعه قرار دارند.

مؤسسه INAH همچنین قصد دارد زنبورستان‌های امروزی مایا را از منظر مردم‌باستان‌شناسی بررسی کند تا شباهت‌ها و تفاوت‌های آن‌ها با شواهد باستان‌شناسی مشخص شود.

اگر آزمایش‌های شیمیایی و فیزیکی وجود بقایای موم زنبور را روی دیسک‌های سنگی تأیید کنند، پژوهشگران شواهد محکمی در اختیار خواهند داشت که نشان می‌دهد این اشیا واقعاً برای بستن کندوهای پیشاکلمبی استفاده می‌شدند؛ یافته‌ای که می‌تواند یکی از کامل‌ترین تصاویر موجود از شیوه تولید عسل در تمدن مایا را ارائه دهد.