بهنقل از هریتیج دیلی، باستانشناسان در جریان کاوشهای زیرآبی در دریای سرخ، بیش از ۲۵ محوطه باستانی و چندین کشتی غرقشده را در سواحل غربی عربستان سعودی شناسایی کردهاند. این کشفها تصویر دقیقتری از نقش دریای سرخ در ارتباط میان شبهجزیره عربستان، آفریقا، آسیا و مدیترانه طی هزاران سال گذشته ارائه میدهد.
دریای سرخ قرنها یکی از مهمترین مسیرهای دریایی جهان باستان به شمار میرفت. کشتیها از این مسیر کالا، مسافر و زائر جابهجا میکردند و همین رفتوآمدها شبکهای گسترده از تبادل فرهنگی و اقتصادی را شکل داد که امروز بخشی از آثار آن در کف دریا باقی مانده است.
دریایی که تاریخ را حفظ کرده است
میراث فرهنگی زیر آب شامل هر اثری از فعالیت انسان میشود که دستکم ۱۰۰ سال زیر آب باقی مانده باشد. عربستان سعودی نیز در سال ۲۰۱۵ به کنوانسیون ۲۰۰۱ یونسکو برای حفاظت از میراث فرهنگی زیر آب پیوست و از آن زمان برنامههای گستردهای برای شناسایی و حفاظت از این آثار آغاز کرده است.
بررسیهای باستانشناسی نشان میدهد سواحل دریای سرخ آثاری از دورههای تاریخی مختلف، از دوران روم تا دوره اسلامی، در خود حفظ کردهاند.
نخستین سرنخها از کشتیهای رومی و اسلامی
یکی از مهمترین پروژههای پژوهشی در سال ۲۰۱۲ آغاز شد؛ زمانی که کارشناسان سعودی همراه پژوهشگران دانشگاه فیلیپس ماربورگ آلمان بخشهایی از ساحل میان رابغ و شعیبه را بررسی کردند.
این پروژه طی سالهای بعد ادامه یافت و بقایای چندین کشتی غرقشده، از جمله نمونههایی متعلق به دوره روم و آغاز دوران اسلامی، در این منطقه شناسایی شد.
در سالهای ۲۰۱۵ و ۲۰۱۶ نیز پژوهشگران دانشگاه ناپل «لوریِنتاله» کاوشهای تازهای را در محل کشتی غرقشده املج انجام دادند؛ محوطهای که نشان داد آبهای دریای سرخ تا چه اندازه توانایی حفظ بقایای تاریخی را دارند.
کشف بیش از ۲۵ محوطه در ۴۰۰ کیلومتر مربع
پژوهشها در سال ۲۰۲۲ وارد مرحله گستردهتری شد. کمیسیون میراث عربستان پروژهای را برای بررسی آبهای میان املج و رأس الشیخ حمید آغاز کرد.
باستانشناسان همراه مؤسسههای علمی داخلی و بینالمللی حدود ۴۰۰ کیلومتر مربع از بستر دریای سرخ را بررسی کردند و در نهایت بیش از ۲۵ محوطه باستانشناسی زیر آب را شناسایی و ثبت کردند؛ یافتهای که ظرفیت چشمگیر سواحل غربی عربستان برای پژوهشهای آینده را نشان میدهد.
فناوری چگونه کشتیهای گمشده را پیدا میکند؟
پژوهشگران برای یافتن آثار مدفون زیر آب از مجموعهای از فناوریهای پیشرفته استفاده میکنند. سونار دریایی و نقشهبرداری باتیمتری ناهمواریهای بستر دریا را آشکار میکنند و موقعیتیاب GPS محل دقیق هر کشف را ثبت میکند. عکاسی زیر آب، فیلمبرداری با وضوح بالا و فتوگرامتری نیز امکان ثبت جزئیات آثار را فراهم میکنند.
فتوگرامتری حتی مدلهای سهبعدی دقیقی از کشتیهای غرقشده تولید میکند و پژوهشگران بدون آسیب رساندن به محوطه میتوانند وضعیت سازه، نحوه قرارگیری بقایا و سازمان فضایی آن را بررسی کنند.
چرا جای هر شیء اهمیت دارد؟
باستانشناسان هنگام کاوشهای زیر آب تلاش میکنند جایگاه دقیق هر اثر را حفظ کنند، زیرا موقعیت اشیا اطلاعات ارزشمندی درباره نوع بار کشتی، شیوه ساخت، نحوه استفاده از آن و حتی دلیل احتمالی غرق شدنش در اختیار پژوهشگران قرار میدهد.
در موارد ضروری، غواصان باستانشناس کاوشهای کنترلشده انجام میدهند و نمونههایی را برای بررسیهای علمی جمعآوری میکنند.
دریای سرخ؛ پلی میان تمدنها
کمیسیون میراث عربستان اعلام کرده است که برنامه بررسی و نقشهبرداری از محوطههای زیرآبی همچنان ادامه دارد. این طرح علاوه بر مستندسازی آثار، آموزش غواصان باستانشناس و تولید مدلهای دیجیتال را نیز در اولویت قرار داده تا روند حفاظت بلندمدت از این محوطهها آسانتر شود.
یافتههای تازه نشان میدهد دریای سرخ را نمیتوان تنها مرز غربی شبهجزیره عربستان دانست. این دریا طی هزاران سال یکی از مهمترین مسیرهای ارتباطی جهان باستان بود؛ مسیری که تمدنهای بزرگ را به یکدیگر پیوند میداد و اکنون کشتیهای غرقشده و آثار باقیمانده در اعماق آن، داستان این ارتباطهای فراموششده را دوباره روایت میکنند.