رازهای دست‌نخورده کارگران ۲۶۰۰ ساله در اعماق کوه‌های اتریش فاش شد

به‌نقل از هریتیج دیلی، باستان‌شناسان در اعماق معدن نمک باستانی هالشتات در اتریش شبکه‌ای گسترده از اتاقک‌های ناشناخته عصر آهن را کشف کرده‌اند که دست‌کم ۳۰۰ متر در دل کوه امتداد دارد. این کشف نه‌تنها ابعاد واقعی یکی از مهم‌ترین مراکز استخراج نمک اروپا را آشکار می‌کند، بلکه به پژوهشگران اجازه می‌دهد جزئیات کم‌سابقه‌ای از زندگی، کار و حتی رژیم غذایی معدن‌کارانی را بازسازی کنند که حدود ۲۶۰۰ سال پیش در این معدن فعالیت داشتند.

این کشف در جریان حفاری‌های اکتشافی موزه تاریخ طبیعی وین (NHM) انجام شد؛ جایی که پژوهشگران برای نخستین بار توانستند بخش‌هایی از معدن را بررسی کنند که تاکنون هیچ تونل مدرنی به آن‌ها نرسیده بود. برخلاف تصور اولیه که احتمال وجود یک حفره بزرگ زیرزمینی را مطرح می‌کرد، حفاری‌ها نشان داد معدن‌کاران عصر آهن مجموعه‌ای از اتاقک‌های موازی را در ارتفاع‌های مختلف کوه ایجاد کرده بودند؛ الگویی که پیش‌تر در هالشتات مشاهده نشده بود.

هالشتات در ایالت اوبراسترایش یکی از مشهورترین محوطه‌های باستان‌شناسی اروپا به‌شمار می‌آید؛ تا جایی که نام «عصر هالشتات» برای یکی از دوره‌های مهم عصر آهن اروپا از همین منطقه گرفته شده است. اهمیت این محل تنها به سکونتگاه تاریخی کنار دریاچه محدود نمی‌شود؛ بلکه معدن نمک آن هزاران سال نقش حیاتی در اقتصاد و زندگی جوامع پیشاتاریخی داشته است.

شواهد نشان می‌دهد انسان‌ها حدود ۷۳۰۰ سال پیش، در دوره نوسنگی، استخراج نمک را در این کوهستان آغاز کردند. ابزارهایی از جنس شاخ گوزن و سنگ که در دل معدن پیدا شده‌اند، از قدیمی‌ترین مدارک شناخته‌شده استخراج نمک در اروپا محسوب می‌شوند.

استخراج نمک در هالشتات به‌تدریج گسترش یافت و تا حدود ۱۲۰۰ سال پیش از میلاد به مقیاسی رسید که پژوهشگران آن را تقریبا صنعتی توصیف می‌کنند. برآوردها نشان می‌دهد معدن‌کاران آن دوران روزانه حدود ۱٫۵ تن نمک استخراج می‌کردند؛ ماده‌ای که در آن زمان کالایی بسیار ارزشمند برای نگهداری مواد غذایی و تجارت بود.

کاوش‌های جدید نشان می‌دهد معدن‌کاران عصر آهن با شناخت دقیق ساختار کوه، مسیر استخراج را بر اساس رگه‌های طبیعی سنگ نمک طراحی کرده بودند. اتاقک‌های تازه کشف‌شده حدود ۲۵ متر عرض و نزدیک به ۲۰ متر ارتفاع داشته‌اند و به‌صورت موازی در لایه‌های مختلف کوه ایجاد شده‌اند.

دانیل برندنر، سرپرست حفاری‌های زیرزمینی موزه تاریخ طبیعی وین، این ساختار را یکی از غیرمنتظره‌ترین کشفیات سال‌های اخیر در هالشتات توصیف کرده است. به گفته او، این نخستین بار است که چنین آرایشی از فضاهای استخراجی در معدن شناسایی می‌شود.

تا همین چند سال پیش بیشتر اطلاعات باستان‌شناسان درباره بخش‌های قدیمی معدن حاصل برخورد اتفاقی تونل‌های مدرن با مسیرهای باستانی بود؛ اما از سال ۲۰۲۲ رویکرد جدیدی آغاز شد.

پژوهشگران با همکاری شرکت Salinen Austria AG از دستگاه حفاری مغزه‌گیری استفاده کردند؛ تجهیزاتی که معمولاً برای مطالعات زمین‌شناسی کاربرد دارند و می‌توانند صدها متر در دل کوه نفوذ کنند. این فناوری امکان شناسایی فضاهای باستانی را بدون حفر تونل‌های جدید فراهم کرد و در نهایت به کشف شبکه عظیم اتاقک‌های عصر آهن انجامید.

شاید مهم‌ترین بخش این کشف، خود اتاقک‌ها نباشند؛ بلکه لایه‌های ضخیم بقایای فعالیت معدن‌کاران باشند که کف آن‌ها را پوشانده‌اند.

پژوهشگران در برخی نقاط به انباشت‌هایی با ضخامت ۹ متر رسیده‌اند که طی نسل‌های مختلف معدن‌کاران شکل گرفته است. در این لایه‌ها اشیایی پیدا شده که معمولا در محوطه‌های باستانی دوام نمی‌آورند؛ از جمله تکه‌های چوب سوخته که برای روشنایی استفاده می‌شد، ابزارهای شکسته، پارچه، قطعات لباس، ظروف چوبی و حتی فضولات انسانی.

دلیل این حفظ استثنایی، محیط بسیار شور معدن است. نمک مانند یک ماده نگهدارنده طبیعی عمل کرده و باعث شده مواد آلی هزاران سال بدون پوسیدگی باقی بمانند.

اشیای تازه کشف‌شده تصویر زنده‌تری از زندگی روزمره معدن‌کاران ارائه می‌کنند. بقایای پارچه و لباس نشان می‌دهد آن‌ها از پوشش‌هایی استفاده می‌کردند که در شرایط عادی هرگز تا امروز دوام نمی‌آورد. ظروف چوبی نیز هنوز آثاری از مواد غذایی را در خود حفظ کرده‌اند.

فضولات انسانی نیز ارزش علمی بالایی دارند؛ زیرا ممکن است DNA معدن‌کاران و همچنین بقایای ژنتیکی گیاهان و حیواناتی را که مصرف می‌کردند، در خود نگه داشته باشند. این موضوع می‌تواند اطلاعات دقیقی درباره رژیم غذایی، سلامت و حتی ویژگی‌های ژنتیکی مردم عصر آهن فراهم کند؛ اطلاعاتی که دستیابی به آن‌ها در محوطه‌های باستانی معمولاً بسیار دشوار است.

بررسی ابزارهای استخراج نیز نشان می‌دهد فناوری معدن‌کاری در دوره‌های مختلف تغییر کرده است. ابزارهای قدیمی‌تر هالشتات معمولا استانداردسازی بیشتری داشتند و برای روش‌های مشخص استخراج طراحی شده بودند؛ اما نمونه‌های کشف‌شده در اتاقک‌های جدید از شکل‌های متفاوت دسته ابزارها خبر می‌دهند که احتمالا نشان‌دهنده تغییر روش‌های استخراج در قرن ششم پیش از میلاد است.

پژوهشگران همچنین شباهت‌های قابل‌توجهی میان یافته‌های هالشتات و معدن نمک پیشاتاریخی دورنبِرگ در نزدیکی شهر هالاین یافته‌اند؛ شباهت‌هایی که شاید از انتقال فناوری یا ارتباط میان جوامع معدن‌کار آن دوران حکایت داشته باشد.

هالشتات پیش‌تر نیز یکی از مشهورترین کشفیات باستان‌شناسی اروپا را در خود ثبت کرده بود. در سال ۱۷۳۴ معدن‌کاران هنگام کار با جسد مردی روبه‌رو شدند که به‌طرز شگفت‌انگیزی در نمک حفظ شده بود. بعدها مشخص شد این فرد یکی از معدن‌کاران عصر آهن بوده که احتمالاً بر اثر حادثه‌ای مرگبار در معدن جان باخته است.

با وجود اهمیت این کشف، مردم آن زمان از قدمت واقعی جسد آگاه نبودند و بقایای او را در گورستان هالشتات دفن کردند.

هم‌زمان با کاوش در اتاقک‌های تازه کشف‌شده، باستان‌شناسان در حال بازگشایی بخش‌هایی از معدن هستند که برخی از آن‌ها دو تا سه قرن پیش بررسی شده بودند و سال‌ها دسترسی به آن‌ها امکان‌پذیر نبود. تقویت تونل‌های قدیمی و ایجاد زیرساخت‌های ایمن، امکان مطالعه دوباره این بخش‌ها را با فناوری‌های امروزی فراهم می‌کند.

پژوهشگران امیدوارند با استفاده از روش‌هایی مانند تحلیل DNA، مطالعات میکروسکوپی و بازسازی محیط‌زیستی بتوانند اطلاعاتی به‌دست آورند که نسل‌های پیشین باستان‌شناسان هرگز به آن دسترسی نداشتند.

کشف شبکه ۳۰۰ متری اتاقک‌های عصر آهن نشان می‌دهد بخش‌های بزرگی از معدن باستانی هالشتات همچنان ناشناخته باقی مانده است. اکنون این معدن بیش از هر زمان دیگری به آرشیوی کم‌نظیر از زندگی مردم پیشاتاریخی اروپا شباهت دارد؛ جایی که نمک نه‌تنها کالایی ارزشمند، بلکه محافظ هزاران سال تاریخ انسان بوده است.