باستانشناسان در یکی از مهمترین سکونتگاههای عصر نوسنگی ترکیه، کارگاهی حدود ۹ هزار ساله کشف کردهاند که شواهد کمسابقهای از فرآوری سازمانیافته مالاکیت و ساخت اشیای مسی را در اختیار پژوهشگران قرار داده است. این کشف، تصویری دقیقتر از مهارتهای تخصصی و شیوه سازماندهی تولید در جوامعی ارائه میدهد که هزاران سال پیش از ظهور فلزکاری گسترده زندگی میکردند.
این کارگاه در تپه Çayönü یا چایونو، واقع در شهرستان ارگانی استان دیاربکر، شناسایی شده است و قدمت آن به حدود ۶٬۸۰۰ تا ۶٬۹۰۰ سال پیش از میلاد میرسد. کاوشهای این محوطه با مجوز وزارت فرهنگ و گردشگری ترکیه و به سرپرستی دانشیار دکتر ساواش ساریآلتون از دانشگاه چاناکقلعه اونسکیز مارت در حال انجام است.
کارگاهی که برای تولید ساخته شده بود
برخلاف فضاهایی که بهصورت موقت برای کارهای روزمره استفاده میشدند، این سازه از ابتدا بهعنوان محل تولید طراحی شده بود. کارگاه حدود پنج متر مربع مساحت دارد و در بخش غربی سکونتگاه قرار گرفته است.
باستانشناسان دستکم شش حفره پایه در اطراف آن شناسایی کردهاند که نشان میدهد احتمالا سایبانی روی فضای کار قرار داشته است. در مرکز کارگاه نیز سطحی سنگفرششده دیده میشود که به نظر میرسد صنعتگران عصر نوسنگی روی آن مواد معدنی را فرآوری و اشیای مختلف را تولید میکردند.
از سنگ خام تا مهره مسی
یکی از مهمترین ویژگیهای این کشف، حفظ شدن مراحل مختلف تولید در یک فضای واحد است. در نخستین بررسیها، ۱۸ قطعه مالاکیت در مرکز کارگاه و حدود ۲۵ قطعه دیگر در اطراف آن پیدا شد. ادامه کاوشها تعداد قطعات ثبتشده را به ۴۲ رساند.
اما اهمیت ماجرا فقط به تعداد یافتهها محدود نمیشود. پژوهشگران در کنار مالاکیت خام، قطعات نیمهپردازششده، مواد آماده و مهرهها و اشیای مسی ساختهشده را نیز کشف کردهاند. همین توالی به آنها اجازه داده است زنجیره کامل تولید، از آمادهسازی ماده اولیه تا ساخت محصول نهایی، را بازسازی کنند.
نشانههایی از تقسیم کار در عصر نوسنگی
به باور پژوهشگران، این یافتهها نشان میدهد ساکنان چایونو صرفا سنگهای معدنی را جمعآوری نمیکردند، بلکه فعالیتهای مرتبط با فرآوری آنها را در فضایی مشخص و احتمالا با کمک افرادی دارای مهارتهای ویژه انجام میدادند.
اهمیت این کشف در آن است که هم مرزهای معماری کارگاه قابل تشخیص باقی مانده است و هم شواهد مربوط به چندین مرحله تولید، همگی در یک زمینه باستانشناسی مشترک حفظ شدهاند؛ وضعیتی که فرصت کمنظیری برای مطالعه نحوه کار صنعتگران نوسنگی فراهم میکند.
سنتی که دو هزار سال ادامه داشت
به گفته مهمت نوری ارسوی، وزیر فرهنگ و گردشگری ترکیه، شواهد استفاده از مس و مالاکیت در چایونو به حدود ۹٬۱۰۰ سال پیش از میلاد بازمیگردد. بنابراین، کارگاه تازه کشفشده نشان میدهد دانش مربوط به این مواد معدنی دستکم دو هزار سال در این سکونتگاه تداوم داشته است.
البته این یافتهها به معنای وجود صنعت ذوب و ریختهگری فلز به شکل شناختهشده در دورههای بعد نیست. آنچه پژوهشگران در چایونو مشاهده کردهاند، مرحلهای بسیار ابتداییتر از رابطه انسان با مس طبیعی و کانیهای معدنی است؛ دورهای که هنوز فناوری فلزکاری گسترده شکل نگرفته بود.
سفالهایی که داستان دیگری روایت میکنند
فصل کاوشهای ۲۰۲۶ تنها به این کارگاه محدود نشده است. باستانشناسان در بخش غربی محوطه، مجموعهای از ظروف سفالی شاخص را نیز کشف کردهاند که به فرهنگ پروتوحسونه و آغاز دوره نوسنگی سفالی نسبت داده میشوند.
قدمت این سفالها به حدود ۶۸۰۰ تا ۶۶۰۰ سال پیش از میلاد برآورد شده است و اکنون آزمایشهای کربن ۱۴ و مطالعات آرکئومتری برای تعیین دقیقتر تاریخ آنها ادامه دارد. این یافتهها میتوانند سرنخهای تازهای درباره پیوندهای فرهنگی و روند پذیرش فناوریهای نو در جوامع منطقه ارائه دهند.
چرا چایونو اهمیت دارد؟
چایونو یکی از کلیدیترین محوطههای باستانشناسی خاورمیانه برای مطالعه دوره نوسنگی به شمار میرود؛ دورهای که انسانها از شکار و گردآوری خوراک به کشاورزی، سکونت دائمی و شکلهای تازهای از سازماندهی اجتماعی روی آوردند.
اکنون کشف این کارگاه، بُعد دیگری به این تصویر افزوده است. وجود فضایی اختصاصی برای تولید، در کنار مواد خام، قطعات نیمهساخته و محصولات نهایی، نشان میدهد ساکنان این محوطه تنها ابزار نمیساختند؛ بلکه فعالیتهای تولیدی خود را به شکلی برنامهریزیشده سازماندهی میکردند. پژوهشگران امیدوارند ادامه بررسیهای علمی بتواند روند شکلگیری مهارتهای تخصصی و یکی از کهنترین سنتهای فناوری بشر را با جزئیات بیشتری آشکار کند.